Кіріспе

Игорь Стравинскийдің 1911 жылғы балеті «Петрушка» – орыс композиторы Игорь Стравинскийдің балеті. Ол 1911 жылы Сергей Дягилевтің «Балет Рус» компаниясының Париж маусымы үшін жазылды; түпнұсқа хореография Мишель Фокиннің, сахналық безендіруі мен костюмдері – Стравинскийге либретто жазуға көмектескен Александр Бенуаның еңбегі. Балеттің тұсаукесері 1911 жылғы 13 маусымда Шатель театрында өтті. Балетте Петрушка рөлін Васлав Нижинский, бас балерина рөлін Тамара Карсавина, мавр рөлін Александр Орлов, ал шарлатан рөлін Энрико Чечетти орындады. «Петрушка» үш қуыршақтың махаббаты мен қызғанышы туралы айтады. Үшеуі 1830 жылғы Санкт-Петербургте өткен Масленица ярмаркасында Шарлатанның күшімен тірілді. Петрушка балеринаны сүйеді, бірақ ол оны қабылдамайды. Оның көңілі маврға жатады. Петрушка ашуланып, ренжіп, маврға шақырады. Мавр оны қисық қылышымен өлтіреді. Түн құлпыра бастағанда Петрушканың көлеңкісі қуыршақ театрының үстінен көтеріледі. Ол шарлатанға наразылық білдіріп, сосын екінші рет өліп құлайды. «Петрушка» музыканы, биді және безендіруді біртұтас шығармаға айналдырады. Бұл – «Балет Рус» компаниясының ең танымал қойылымдарының бірі. Қазіргі таңда оны көбінесе түпнұсқалық безендіру мен хореографияны қолдана отырып қояды. Грейс Роберт 1946 жылы былай деп жазды: ««Петрушка» алғаш рет сахнаға қойылғанына отыз жылдан астам уақыт өтсе де, оның ең ұлы балеттердің бірі ретіндегі орны өзгермеген. Оның музыка, хореография және декорациясының үйлесімділігі, сондай-ақ адам рухының мәңгілік трагедиясы туралы тақырыбы оның барлық елдерде танылуына себеп болады».

Ресей куколдары

Петрушка – қуыршақ. Ол Еуропаның барлық жерінде түрлі аттармен танымал кейіпкер: Англияда – Пунч, Францияда – Полихинель, Италияда – Пулчинелла, Германияда – Касперле, ал Ресейде – Петрушка. Оның аты қандай болса да, ол – алаяқ, көтерілісші, әйелін зорлайтын адам. Ол ағаш таяқпен моральдық әділдікті қамтамасыз етеді, жоғары, сыңғырлаған дауыспен сөйлейді және шайтанмен тартысқа түседі. Оның пьесалары қалыпты және бұзылған. Олар бір пьесаның маңызды көріністерін екіншісіне қайталайтын. Көбінесе, қойылым ит, полицей немесе шайтан оны алып кеткенімен аяқталады. Императрица Анна Ивановна 18 ғасырда Ресейге марионеткаларды әкелді. Бұл қуыршақтар аристократияның көңіл көтеруі болды. Баулы қуыршақтар Азиядан келген. Олар діни қойылымдарды, әсіресе Рождествода орындады. Дегенмен, Петрушка – қол қуыршағы. Оны қара халық жақсы көретін. Ол көше театрларында және басқа да ашық алаңдарда, кішкентай көшірілмелі кабиналарда немесе оңай құрастырылатын және таратылатын экрандардың артында өнер көрсетті. Ресей революциясынан кейін Кеңес билігі Петрушканы үйге қамады. Олар оның бұзылғандығын жақсырақ бақылауға тырысты.

Құрамы

Петрушканы дайындау оңай болған жоқ. 1910 жылдың көктемінде «От құсы» шығармасын аяқтағанда, Стравинскийде салтанатты жазықша табыну рәсімінің «көрінісі» пайда болды: дана қарттар шеңберде отырып, жас қыздың өлімге дейін билегенін қадағалап отырды. Олар оны көктем құдайының разылығын алу үшін құрбандыққа шалып жатқан еді. «Бастапқы жаздың ырысы» атты шығарманың тақырыбы осылай болды. 1910 жылдың маусымында «От құсының» керемет табысынан кейін, Дягилев Стравинскийге жаңа балет туралы ұсыныс жасады; композитор «Рит» тақырыбын ұсынды. Дягилев принцип бойынша келісіп, премьера 1912 жылдың көктемінде Париждегі «Рус балеттері» маусымында өтуі мүмкін екенін айтты. 1910 жылдың қыркүйек айының соңында Дягилев Стравинскийді сол кезде тұрып жатқан Швейцарияның Кларенс қаласына барып көреді. Жаңа балетті талқылауды күткен Дягилев, Стравинскийдің мүлдем басқа жобамен айналысып жатқанын көріп, таң қалды. Стравинскийдің тағы бір көрінісі болған сияқты: «Мен кешкі киім киген, ұзын шашы бар, романтикалық дәстүрдегі музыкант немесе ақынды көрдім. Ол бірнеше әртүрлі заттарды пернетақтаға қойып, оларды жоғары-төмен жылжытты. Осы кезде оркестр ең қаһарлы наразылық білдірді – тіпті «Шығанақ соққыларына» дейін».

Кейін Стравинский былай деп жазды: «Музыканы жазатын кезімде менің ойымда кенеттен тірілген, оркестрдің шыдамдылығын шайтандық арпеджиолардың каскадымен сынаған қуыршақ туралы айқын сурет болды. Оркестр өз кезегінде қорқынышты мүйіз үрлеуімен жауап берді». Стравинский музыканы таза концерттік туынды – Konzertstück ретінде жоспарлағанмен, Дягилев оның театрлық әлеуетін бірден түсінді. Қуыршақ туралы ой Дягилевке Петрушканы еске түсірді, ол 1830 жылдардағы Санкт-Петербургтегі Карнавал мерекесінің дәстүрлі бөлігі болған Пушка мен Джуди қуыршақтарының орыс нұсқасы еді. Стравинский Дягилевтің «Орыс балеттері» үшін 1910–11 жылдың қысында музыка жазды. Ол Парижде, 1911 жылдың 13 маусымында «Шатель» театрында Pierre Monteux дирижерлік еткен Orchestre Colonne оркестрінің сүйемелдеуімен, Мишель Фокиннің хореографиясымен және Александр Бенуаның декорацияларымен премьераланды. Басты рөлді Васлав Нижинский орындады. Бұл туындының ерекшелігі – басты кейіпкердің пайда болуын хабарлайтын битональдық тәсіл – Петрушка аккорды (C мажор және F мажор триадаларының бірге ойналуынан тұрады).

Либретто мен әңгіме

Алғашқы идея Стравинскийге тиесілі болса да, Александр Бенуа Шреветайд жәрмеңкесінің этнографиялық егжей-тегжейін және орыс қуыршақ театрының дәстүрлерін берді. «Петрушка» либретто, музыка, хореография және сахналық безендірудің толық үйлесімділігінің мысалы ретінде жиі айтылса да, Бенуа жобаға қатысқанға дейін Стравинский музыканың маңызды бөліктерін (атап айтқанда екінші көрінісін) жазған болатын.

Бірінші кескіндеме: Шреветид жәрмеңкесі

Петрушка оркестрдің мерекелік кіріспесімен басталады, ол ішінара тарихи орыс көше саудагерлерінің дауыстарына негізделген. Перде көтеріледі, көрермендерге 1830 жылдардағы Санкт-Петербургтің Адмиралтейство алаңы көрінеді. Сахна безендірілімі (Бенуаның жұмысы) бірнеше саудагерлердің киоскілерін, аттракциондық дөңгелекті, карусельді және (сахнаның ортасында) қуыршақ театрын бейнелейді. Халық Масленица жәрмеңкесіне жиналған – Ораза айына дейінгі карнавал (Марди Граға ұқсас). Фокиннің түпнұсқа хореографиясында, мас адамдардың тобы көпшіліктен шығып, Стравинскийдің «Волочобниктер әні» («Далалин, Далалин» – Римский-Корсаковтың Op. 24 № 47) халық әніне бейімделген музыкасымен билейді. Петрушка біртіндеп есін жинағанда, кларнеттерде ерекше арпеджио естіледі: бұл әйгілі «Петрушка аккорды» (До мажор және Фа мажор триадаларының үйлесімінен тұрады). Петрушка (қиындықпен болса да) аяғына тұрады, бұл кезде фортепианодан арпеджио толқындары естіледі (музыканың Стравинскийдің Konzertstück-імен байланысын көрсетеді). «Петрушка аккорды» қайтадан ойналады, енді кернейлер үшін күшті нотациямен жазылған, партитурада «Петрушканың қарғыстары» деп белгіленген, олар Сиқыршының портретіне бағытталған. Музыка лирикалық айналады, Петрушка тізе бүгіп, өзін өкінуін, Балеринаға деген махаббатын және Сиқыршыға деген жеккөрушілігін пантомима арқылы көрсетеді. Балерина (әлі де балериналық тұруда) Петрушканың бөлмесіне кіреді, алдымен оның назарына ілікпейді. Бірақ Петрушка оны көргенде, ол өте қарқынды, атлетикалық секірістер мен еңкейген қимылдарды көрсете бастайды (оның бұрын тұруға тіпті күші жетпеген еді). Балеринаның асыққандығынан қорқып, қашып кетеді. Петрушка еденге құлайды, ал кларнеттер оны мазақтайды. Фортепиано үшін арпеджионың келесі бөлігі Сиқыршыға бағытталған қарғыстардың екінші толқынына айналады, бұл жолы «Петрушка аккорды» толық оркестр үшін жазылған. Петрушка бір сәт Адмиралтейство алаңында жиналған халыққа бөлмесінен қарап тұрады (Стравинский бірінші көріністің «халық музыкасына» қысқаша сілтеме жасайды). Содан кейін Петрушка құлап түседі, біз кларнеттердің «Петрушка аккордын» ойнап қайталағанын естиміз, одан кейін «қараңғылық, перде» белгісін беретін кернейдің дауысы естіледі.

Үшінші кескіндеме: Мавр бөлмесі

Бұрынғыдай, барабандар үшінші көріністі алдыңғысына байланыстырады (1911 жылғы нотада Стравинский концерттік орындауда осы барабанды орындамауға кеңес береді). Петрошканың бөлмесінің қараңғылығына зор қайшылық ретінде, Моур бөлмесінің Бенуа дизайнындағы жарқын түстер романтикалық шөлді көзге елестетеді: пальмалар, экзотикалық гүлдер, құм. Фокиннің хореографиясында мавр диванда жатып, кокос жаңғағымен ойнайды. Одан кейін ол тұрып, оны қисық пышақпен кесуге тырысады. Сәттілік болмағанда, кокостың құдай екеніне сенеді де, оған дұға етеді. Шарлатан балеринаны маврдың бөлмесіне жеткізеді. Балерина маврдың әдемі келбетіне тартылады. Ол ойыншық трубада (алғашқы 1911 жылғы оркестрлеуде корнет ретінде бейнеленген) көңілді әуен орындайды, содан кейін маврмен вальс билейді (әуендер Жозеф Ланнердің Op. 165 № 1 және Op. 200 № 1 шығармаларынан алынған). Петрушка, ақыры, түрмесінен босап шығады; ол балеринаның сүйіктісін тоқтатады. Петрушка маврға шабуыл жасайды, бірақ көп ұзамай өте кішкентай және әлсіз екенін түсінеді. Мавр Петрушканы жеңіп алады. Балерина есінен айырылады. Клоун қуыршағы өмірін сақтап қашу үшін қашады, мавр оны қуалайды, бөлмеден қашып шығады.

Төртінші кескін: Шреветид жәрмеңкесі (Күн басына қарай)

Төртінші және соңғы сахна қайтадан карнавалға оралады. Біраз уақыт өткен, енді кешкі аспан. Оркестр түрлі-түсті билер тізбегін орындайды, ал қар басталып, сахнамен байланысы жоқ сияқты кейіпкерлер келіп-кетеді. Бірінші және ең ірісі – "Дон Петерский жолы" халық әнінің әуенімен орындалатын "Нәрсе берушілер биі". Содан кейін билейтін аюымен бір шаруа келеді, одан кейін сиғандар тобы, кочмандар мен атты жігіттер, сондай-ақ маскарадтылар. Көңіл көтеріліс шарықталуға жеткенде, қуыршақ театрынан дауыс естіледі. Петрушка кенеттен сахнаға жүгіріп шығады, оның артынан қылышын шайқап Моор қуып жетеді, ал қорқып қалған Балерина Моордан қашып, оның не істеуі мүмкін екенінен сескенеді. Моор Петрушканы ұстап, бір соққымен өлтіргенде, көрермендер қорқып кетеді. Полиция Шарлатанды сұраққа тартады. Шарлатан "мүрдені" басына көтеріп, оны шайқап, Петрушканың тек қуыршақ екенін еске салып, жағдайды бажайлап тыныштандыруға тырысады. Түн түсіп, жұрт тарағанда, Шарлатан Петрушканың салбыраған денесін алып кетеді. Кенеттен Петрушканың көлеңкесі кішкентай театрдың шатырынан пайда болады, оның айқасы енді ашулы наразылық нысанында. Петрушканың рухы өлігі мен ағаш-сабаннан тыс тұрып, қинаушысына тіл тиеді. Енді жалғыз қалған Шарлатан Петрушканың келекелеген көрінісінен қорқады. Ол қорқып, бір сәт көзбен шығарып, қашады. Сахна үнсіздікке толы, көрермендерге кімнің "шынайы" екенін, ал кімнің емес екенін ойлануға мүмкіндік береді.