Кіріспе

1912 жылы Морис Равельдің балеті, Равельдің музыкасына Фокиннің балет қойылымы.

«Дафнис пен Хлоя» – Морис Равельдің 1912 жылғы оркестр және сөзсіз хорға арналған хореографиялық симфониясы, яғни симфониялық хореографиялық туындысы. Ол үш негізгі бөлімнен немесе партиядан және онға жуық көріністен тұрады, олардың көпшілігі билер, жалпы ұзақтығы бір сағатқа жуық. Бұл композитордың ең ұзақ шығармасы. Шын мәнінде, бұл балет, және ол алғаш рет балет ретінде көрсетілген. Алайда, ол көбінесе концерттік туынды ретінде, толығымен немесе бөліктерден құралған түрде орындалады, бұл Равельдің жоғарыдағы сипаттамасын растайды. Би сценарийін хореограф Мишель Фокин грек жазушысы Лонгустың шамамен 2-ші ғасырда жазылған пасторальдық романынан бейімдеген, ол Дафнис есімді қойшы мен Хлоя есімді қойшы қызының махаббатын баяндайды. 1926 жылы Скотт Годдард сценарийді іске асыру үшін Фокиннің оқиғаға енгізген өзгерістері туралы түсіндірме жариялады.

Құрастыру және тұсаукесер

Равел 1909 жылы Сергей Дягилевтің «Ballets Russes» үшін тапсырысы бойынша нота жазуды бастады және сахналық қойылымның премьерасына бірнеше ай бұрын аяқтады. Премьера 1912 жылдың 8 маусымында Париждегі Шатель театрында өтті, декорацияларын Леон Бакст, хореографиясын Фокин жасады, ал дирижерлік пультта Пьер Монтекс тұрды, Orchestre Colonne орындады. Тамара Карсавина мен Васлав Нижинский шопан қыз бен ешкішінің рөлін орындады.

Музыкалық сипаттама

Бір сағатқа жуық "Дафнис пен Хлоя" – Равельдің ең ұзақ шығармасы. Төрт анық лейтмотив оған музыкалық тұтастық сыйлайды. Композитордың ең құштар, сонымен бірге ең жақсы туындыларының бірі саналатын бұл музыка, импрессионизм ағымына тән керемет әсем гармониялармен ерекшеленеді; тіпті композитордың өміріндегі сыншылар оны оркестрге арналған шедевр деп атады.

Өлеңдер жинағы

Равел симфониядан музыканы екі оркестрлік сюита жасауға шығарды, оларды хормен немесе хорсыз орындауға болады. Біріншісі 1911 жылы, яғни қойылымға дайындалмас бұрын жасалды. Екіншісі, негізінен, толық шығарманың ІІІ бөлімі, 1913 жылы жарияланды және ерекше танымал. (Толық шығарма орындалған кезде көбінесе концертте орындалады, сахнаға қойылмайды.) Равел музыкаға берген сипаттамасын сюиталардың ресми атауында сақтады: Fragments symphoniques de ‘Daphnis et Chloé’ (Nocturne—Interlude—Danse guerrière), 1911, көбінесе №1 сюита деп аталады. Fragments symphoniques de ‘Daphnis et Chloé’ (Lever du jour—Pantomime—Danse générale), 1913, немесе №2 сюита.

I бөлім

Лесбос аралында қасиетті орманның шетіндегі шалғынды жерде жартастан қазылған үңгір тұр, оның кіреберісінде үш нимфаның көне мүсіні орналасқан. Сол жақтағы артқы бетке қарай, Пан құдайдың бейнесімен салыстырған үлкен жартас тұр. Артта қойлар жайылып жатыр. Бұл - көктемнің жарқын түскі мезгілі. Ал көшпелі сахна бос тұр. Жастар мен қыздар кіреді, Нимфаларға арналған сыйлықтарды себеттерде алып жүреді. Әртүрлі адамдар сахнаға шығып, ән шырқады. Топ Нимфалардың құрбандық үстелінің алдында иіліп тағзым етеді. Қыздар тұғырға гүл шоқтарын жайып қояды. Артқы жағынан Дафнис өз үйірін ертіп келе жатыр. Хлоя да оған қосылады. Олар құрбандық үстеліне қарай жүріп, бұрылыста жоғалады. Дафнис пен Хлоя алдыңғы қатардан кіріп, нимфаларға иіліп тағзым етеді. Қыздар Дафнисті өзіне тартып, айналасында билейді. Хлояның қызғаныш сезімі көтеріледі. Сол сәтте ол жастардың биіне қосылады. Доркон деген малшы ерекше батыл екені дәлелденді. Дафнис өз кезегінде ренжіген сияқты. Бидің соңында Доркон Хлояны сүйеді. Ол бейкүнә түрде бетін ұсынады, бірақ Дафнис кенеттен қозғалыс жасап, сиыршыны бір жағына итеріп, Хлояға сүйіспеншілікпен жақындайды. Жастар араласады. Олар Хлояның алдына келіп, Дафнисті жұмсақ жолға шығарады. Олардың бірі Дафнис пен Дорконның би байқауын ұсынады. Жеңімпаздың жүлдесі Хлояның бір өбісі болады. Топтың әзіл-сықағы, жалпы күлкіге толы биін аяқтайтын, сиыр бағушының әуесқой қозғалыстарын еліктеуге тырысады. Әркім Дафнисті сыйлығын алуға шақырады. Доркон да алға шығады, бірақ оны күлдірген топ қуып шығады. Дафнис пен Хлояның құшақтасып, жарқырап тұрған тобынан күлкі тынығады. Топ Хлояны алып, кері шегінеді. Дафнис қозғалмай, бірден сезімге бөленіп қалғандай. Содан соң ол алаңда бетін жерге қойып, екі қолын бір-біріне ұстап жатты. Лицейдің кірісі. Ол жас қойшыны байқап, оның қасына келіп, басын көтеріп, қолын көздеріне жапты. Дафнис бұл Хлои ойын деп ойлайды, бірақ ол Лисейонды таниды және қашып кетуге тырысады. Ол бірде-бір матасын тастап кеткендей. Дафнис оны алып, иығына қояды. Ол биін қайта бастайды, ол басында әлсіз, бірақ ақырына дейін бірте-бірте жанданып келеді. Тағы бір перде жерге құлап, оны Дафнис қайтадан алады. Қыздың ашуы басынан шығып, жігітті мазақтап, қаша жөнеледі. Соғыс дауыстары мен айқай-шуы да естіліп тұр. Ортада әйелдер пираттардың қуып жүрген сахнаны жүгіріп өтеді. Дафнис Хлояның қауіп-қатерде екенін ойлап, оны құтқару үшін жүгіреді. Хлоя қорқып, баспана іздеп жүреді. Ол өз-өзіне қорған болу үшін, Нимфалардың құрбандық үстеліне барып, жалынады. Бір топ қарақшылар сахнаға шығып, қызды тұтқынға алып, алып кетеді. Дафнис Хлояны іздеп кіреді. Ол жерде ол әйелдің күрес кезінде жоғалтқан сандалын табады. Ол қызды қорғап бере алмаған құдайларды қарғап, үңгірдің алдында құлап қалады. Түн түсе, табиғатқа жат жарық жер бетін жайнап жатыр. Бір мүсіннің басынан кішкене от жарқырап шығады. Бірде ол өмірге келіп, тұғырынан түседі. Олар ақылдасып, баяу әрі құпия би билейді. Олар Дафнисті байқап, иіліп, оның көз жасын сүртеді. Олар оны қайта тірілтіп алып, үлкен жартасқа алып барады да, Пан құдайына сиынып жалбарынады. Бірте-бірте құдайдың бейнесі көрініп шығады. Дафнис тілек білдіріп, жерге жығылады.

ІІ бөлім

Сахнадан тыс жерде, бастапқыда өте алыстан дауыстар естіледі. Сурнай үрленеді, сосын дауыстар жақындап келеді. Сәл ғана жарқырау пайда болады. Оқиға өте қиын-қайқы жағалаудағы қарақшылар лагерінде болады, ал фонда теңіз көрінеді. Оң және сол жақта үлкен жартастар шатқалады. Жағалауға жақын жерде трирема және кипарис ағаштары бар. Қарақшылар олжаларын көтеріп жүгіріп бара жатыр. Көбірек маштар әкелінеді, олар көріністі жарықтандырады. Бряксис тұтқынды әкелуге бұйырады. Клояның қолы байланып, екі қарақшы оны кіргізеді. Бряксис оған билеуді бұйырады. Клоя жалбарыныш биін орындайды. Ол қашуға тырысады, бірақ күшпен қайтарылып әкелінеді. Көңілі құлап, биін жалғастырады. Тағы да қашуға тырысады, бірақ қайтадан әкелінеді. Ол Дафнисті ойлап, үмітін жоғалтады. Бряксис оны алып кетуге тырысады. Ол жалбарынып баға жұмыла алмай, басшы оны жеңіспен алып кетеді. Кенеттен ауа-райы қызық жағдайға толығандай сезіледі. Әртүрлі жерлер көрінбейтін қолдармен жарықтандырылады, ал кішкентай оттар тұтанады. Ғайып болған жандар секіріп немесе жүгіріп өтеді, ал сатирлер әр жерден шығып, қарақшыларды қоршап алады. Жер жарылып, артқы жартаста Панның қорқынышты көлеңкесі пайда болады, ол қауіпті қозғалыс жасайды. Барлығы қорқып қашады, тек Клоя ғана гүлдерден тоқылған тәжбен сыйланады.

ІІІ бөлім

Нимфалардың үңгірінде таң. Тек жартастардан тамшылаған ылғалдың шуы естіледі. Дафнис үңгірдің кіреберісінде әлі есін жимай жатыр. Күн біртіндеп шыға бастайды. Құстардың әндері естіледі. Алда, бір қойшы қойынмен келе жатыр. Артта тағы бір бағушы өтеді. Бір топ малшылар Дафнис пен Хлояны іздеп кіреді. Олар Дафнисті тауып оятып жібереді. Ол алаңдап Хлояны іздейді. Соңынан, оның төңірегінде қойшы қыздары пайда болады. Олар бір-біріне құшақтап, жақындасады. Дафнис Хлояның гүл шоғына көңіл бөлді. Оның түсі – болжамды көрініс еді. Панның араласуы айқын. Ескі бағушы Ламмон, егер Пан Хлояны құтқарса, онда ол бір кезде құдай сүйген нимфа Сиринксті еске түсіргендігін түсіндіреді. Дафнис пен Хлоя Пан мен Сиринкс туралы әңгімені мим арқылы көрсетеді. Хлоя жасыл шалғыда серуендеген жас нимфа рөлін ойнайды. Дафнис Пан болып, махаббатын білдіреді. Нимфа оны қабылдамайды. Құдай одан да талапкер болады. Ол қамыстың ішіне сіңіп кетеді. Көңілі құлаған күйде, ол бірнеше сабақты жұлып, флейта жасап, қайғылы әуен орындайды. Хлоя қайтадан пайда болып, биі арқылы оның флейтасының үнін түсіндіреді. Би көбірек қозғалысқа толы болады, және Хлоя асығысқан қозғалыспен Дафнистің құшағына құлайды. Нимфалардың құрбандық тасының алдында, ол екі қой құрбандыққа шалып, махаббатын мойындайды. Бакхант киіміндегі қыздардың тобы домбыраларын қағып кіреді. Дафнис пен Хлоя мейіріммен құшақтасады. Жастардың тобы сахнаға асығып келеді, ал балет бакханалиямен аяқталады.

Танымал мәдениетте

Америкалық трубашы Гарри Джеймс 1942 жылы Эрик Коутстың «Уақытты лагунаның жанында» шығармасына жасаған аранжировкасында үшінші бөлімнің «Таң шарықтауы» бөлімін ашылу тақырыбы ретінде пайдаланды. «Аспан ашық болғанда алысты көресің» мюзиклынан шыққан басты ән осы үзіндіге ұқсас.