Кіріспе
Лондон метросының Great Portland Street станциясы, Лондонның батыс бөлігіндегі Мэрилебон ауданында орналасқан. Бұл көше Оксфорд көшесін A501 Мэрилебон жолымен байланыстырады. Коммерциялық көше ретінде, ол шығыста Фицровияны, батыста Мэрилебоннан бөліп тұрады. Ол өзгеше ерекшеліктері бар аймақтарды ажыратады: батыс бөлігінде Портленд Плейс және Харли Стритте әсемдік пен сәндік басым, ал шығыс бөлігінде Фицровияның суретшілері мен тәуелсіз кәсіпорындары өркен жайған. Әкімшілік жағынан, бұл көше Вестминстер қаласының Вест-Энд бөлігінде жатады.
Great Portland Street in Marylebone, in the West End of London, links Oxford Street with the A501 Marylebone Road. A commercial street, it divides Fitzrovia, to the east, from Marylebone to the west. It delineates areas with contrasting identities, the west at strongest in grandiose Portland Place and Harley Street, the east at strongest in artists' and independent businesses of Fitzrovia. Administratively, the street lies in the City of Westminster's West End ward.
Шолу
Ұлы Портленд көшесінің ұзын бөліктері Вестминстер қалалық кеңесінің Харли көшесі және Шығыс Мэрилебон аттарымен аталатын екі ескерткіш аймағында орналасқан. Ол 18 және 19 ғасырларда Мэрилебонның шығыс жартысының көп бөлігіне ие болған Кавендиш-Бентинк әулетінің Портленд герцогтарының аға тармағымен біртіндеп дамытылды. Көше алғаш рет 1726 жылы Джон көшесі деп тіркелді. 2009 жылы оның ағаштарын көбейту жөніндегі науқан басталды.
Тарихи әсерлері
Әр түрлі иелер мен мүдделер дамуға ықпал етті; олар көшенің жоспары мен ерекшелігін қалыптастырды. Эдвард Харли – Оксфорд және Мортимер графы, Леди Генриетта Кавендишке үйленген, Портленд иелігінің дамуына жауапты болды, 1717 жылы Кавендиш алаңын салып, содан кейін солтүстік және шығыстағы жерлерін дамытты. Ұлы Портленд жер мен ғимараттардың герцогтардың тікелей иелігінен өтуін көрсетеді. Көптеген жергілікті көше аттары олардың жалпы меншік иесін көрсетеді, бірақ бұл оңай байқала бермейді. Ұлы Тичфилд көшесіне дейінгі даму Портленд иелігі арқылы жүзеге асты, сонымен қатар көршілес иеліктермен бәсекелестік болды. Бернерлер отбасы шығыс жақта жерге ие болды; олар 18-ші ғасырдың ортасында Уэллс көшесі мен Ратбоун алаңын дамытты. Осы уақытта Миддлсекс ауруханасы Мортимер көшесі маңындағы 99 жылға жалға алынған жерді кеңейтіп, Ридинг Хаус және Кливленд көшелеріне жақындады. Осылайша, байланыссыз, әртүрлі жобадағы құрылысшылар көшеге негізделген асимметриялық көшелер желісін жасады; көшеден көптеген басқа көшелер басталады немесе аяқталады. Ұлы Портленд көшесі солтүстіктен оңтүстікке түзу бойымен өтеді. Оның жоспары, ені және бойымен орналасқан дүкендердің көптігі оны ұзақ жылдар бойы жергілікті орталық және басты жолға айналдырды, Регент паркі маңындағы тұрғын аудандарды Вест-Эндпен байланыстырады. Бұдан бөлек, ол екі жақтағы әртүрлі аудандарды бөліп, олардың айырмашылығын күшейтеді. Шығыс жағында Фицровия сияқты көркемдік аудандар орналасқан, олар тарихи тұрғыдан батысқа қарағанда кем әулетті болды, онда Портленд Плейс салтанатты алаңы, дворяндарға арналған тұрғын үйлер және Харли көшесіндегі дәрігерлер мен медициналық мекемелер бар.
Даму және қайта дамыту
Мүліктің дамуы бірте-бірте болды, бірақ әсіресе Ұлы Портленд көшесінде. Бұл, 19-шы ғасырдың соңы / 20-шы ғасырдың басындағы қайта құру кезінде әсер етті, онда жаңадан салу 99 жылдық жеке жалға алу мерзімінің аяқталуымен шешілді және қазіргі ғимараттарда көрінеді. Архитектураның ең тұтас бөлігі – солтүстікке қарай Эдвардтық стильдегі ғимараттардың басымдығы, ал Оксфорд көшесіне қарай Викториялық стильдегі ғимараттар. Бұл, учаскелердің бірігуі болған кезде ерекше байқалады, мысалы, Клипстон және Карбёртон көшелері арасындағы блокта көше деңгейінен жоғары үйлердің біркелкі фасады пайда болады. Дәуірлік топтамалардың қалыптасуы – алғашқы дамудың баяулығының тағы бір салдары. Оңтүстікке қарай салынған ғимараттар солтүстікке қарағанда ертерек салынғандықтан, олардың жалға мерзімі де ертерек бітті, бұл оңтүстікте қайта құрудың Виктория дәуірінде, ал солтүстікте Эдвард дәуіріне дейін кешігіп қалғанын білдірді. Соғыс кезіндегі бомбалаудан кейін қосымша қайта құру қажет болды, бірақ көше бойындағы зақым көп емес болғандықтан, қазіргі заманғы ғимараттар аз. Бүгінгі таңда архитектуралық стильдер мен дәуірлердің алуан түрлілігі болғанымен, жалпы сезім – тарихи көшеге тән.
Уақыт бойынша дамуы
Құрылыс жұмысының басынан-ақ жасалған карталар көшенің өзгеруін анықтауға көмектеседі.
1746 (Джон Рок картасы)
Ұлы Портленд көшесінің оңтүстік жағы (кейін Портленд көшесі деп көрсетілген) Эдвард Харли мен Леди Кавендиш бастаған құрылыс аясында салынған. Мэри-ле-Бон және Тоттенхэм-Корттың шағын ауылдарынан басқа, Оксфорд көшесінің солтүстігіндегі аймақ көбінесе ашық егістіктерден тұрған. Оңтүстікке қарай, Сохо алаңы сияқты жерлерде жаңа құрылысқа – ресми алаңдар мен көшелерге әсер еткен көше жоспарларын көруге болады.
1793 (Ричард Хорвудтың картасы)
Бүкіл ауданның көше жоспары бүгінгідей, Мэрилебон жолының көрінісі тор көшелерге солтүстік шекараны белгілеп беру арқылы, дерлік толықтай қалыптасқан. Назар аударуға болатын ерекшеліктер – қазіргі Лэнгем Плейс орналасқан жерде Фоули үйінің болуы, ал Портленд Плейс бастапқы жобасында сәнді үйлердің қатары ретінде көрсетілген. Сонымен қатар, Ұлы Портленд көшесінің бағыты белгіленген, бірақ солтүстік жағындағы ғимараттар салынбаған, бұл осы кезеңде салынысқан параллель көшелерге қарағанда қызықты бос орын. Ұлы Портленд көшесі жоспарындағы тағы бір ерекшелік, ол бүгінге дейін сақталған, Клипстоун көшесінен солтүстікке қарай күрт кеңеюі. Аймақты ұзақ жылдар бойы анықтаған батыстағы байлық пен шығыстағы кедейліктің әлеуметтік үлгісіне негіз қаланды, Портленд Плейс және одан батыстағы үйлер шығыстағы үйлерге қарағанда әлдеқайда ірі. Бұл үйлер, әрине, жоғары топқа арналған, олардың жеке бақшалары және көбінесе шағын үйлері болған, ал Ұлы Портленд көшесі мен оны қоршаған көшелердегі үйлер айтарлықтай кішкентай және жергілікті кәсіптермен айналысатын жұмысшы табына арналған.
1827 (Кристофер Гринвудтың картасы)
Ұлы Портленд көшесінің ғимараттары солтүстік жағында әлі толыққан жоқ, бірақ аймақтың қазіргі көше жоспары толығымен қалыптасқан. Бұған Парк Крессенттің пайда болуы және Портленд Плейстің Форли Хаусы жойылғаннан кейін әсем алапқа айналуы кіреді. Бұл екі маңызды нысан Нэштің Принц-Регент үшін жер солтүстіктен Корольдікке қайтарылған кездегі жоспарының бір бөлігі болды. Бұл жоспарға бұрын дала болып келген Регент паркін салу және Парк Крессенттен басталып, оңтүстікке қарай Карлтон Хаусына дейін созылатын "патшалық бір шақырымды" құру кірді.
1870 (Ордененс Survey картасы)
Бүкіл көшелер құрылыс арқылы жаңадан салынды және қазір Ұлы Портленд көшесі деген бір атаумен біріктірілген. Бұрынғыда, Оксфорд көшесіне дейін және солтүстік жағындағы Портленд жолына дейін бірнеше блоктар бойы Джон көшесі деп аталған. Дегенмен, Портленд жолының басталуын көрсететін көшенің шамалы кеңеюі Веймут көшесінің бұрышында әлі де көрініп тұр. Бұл ерекшелік, көшенің солтүстік бөлігіндегі қозғалыс ортаңғы бөлігіне қарағанда күштірек болуына ықпал еткен болуы мүмкін, және бұл күнгі күні де солай. Осы кезеңде басталып, 20-шы ғасырдың басында жалғасқан бұзу және қайта құрудың іздері байқалады. Картада осыған ең айқын дәлел – Уэймут және Нью-Кавендиш көшелері арасындағы батыс жағындағы үлкен бос орын, қазір сол жерде синагог орналасқан. Әйтпесе, көшелер мен ғимараттардың орналасуы көбінесе өзгермеген.
1889 жыл (Буттың кедейлік картасы)
Буттың картасында Ұлы Портленд көшесі мен оған тікелей қатарлас көшелер орта тап / жақсы жағдайдағылар ретінде көрсетілген, ал қоса берілген жазбаларда ол "аралас көше, дүкендер, мейрамханалар, көптеген қызықты заттар мен антиквариат дүкендері, көптеген күмәнді массаж орындары" деп сипатталған. Бұл жанды сипаттама оның осы уақытта жергілікті орталыққа айналып келе жатқанын көрсетеді, оның нақты аймағы көршілес көшелердегі "жайлы" тұрғын үйлерден құралған. Бут сипаттаған көшелердің аралас сипаты осы картаның жалпы картинасын ескере отырып, таңқаларлық емес. Харли-стрит пен Портленд-плейстен Грейт-Титчфилд-стрит және одан әрі шығысқа қарай қозғалғанда "бай" үйлерден "кедей" үйлерге, тіпті кейбір "өте кедей" үй шаруашылықтарына өту айқын байқалады.
1916 (Ордененс Survey картасы)
Бұл көшенің толыққанды қайта жаңартуы осы кезде көбінесе аяқталған. Көше бойындағы кейбір жер участаларында шағын өзгерістер байқалады, бұл өткен онжылдықтарда болған одан әрі қайта құру мен нығайтуды көрсетеді, бірақ қалған бөлігінде бұл көше және оны қоршаған көшелердің жоспарлауы өзгеріссіз қалды.
1945 (Лондон Кеңесінің бомбадан зақымданған карталары)
Ұлы Портленд көшесінің бойындағы бірнеше ғимарат бомбалау салдарынан қирады, осының нәтижесінде қазіргі заманғы құрылыстар пайда болды, мысалы, Клипстон көшесінің қарсы жағындағы синагога. Ол бастапқыда 19 ғасырдың соңында салынған, бірақ Ұлыбританияны бомбалау кезінде (The Blitz) жөндеуге келмейтіндей зақымдалған. 1940 жылдың қыркүйегі мен 1944 жыл аралығында бұл көшеде 28 жеке А.Р.П. бомбалық оқиға туралы хабарлама тіркелген. Осыған қарамастан, көшенің көп бөлігі аз зақымдалды немесе мүлдем зақымдалмады, бірақ жақын орналасқан Лэнгем Плейс және Фицровияның шығыс жағындағы аудандарда ауыр зақымдар тіркелді. Осы аймақтардағы бірнеше ғимарат толығымен қирады немесе бұзылуға жарамсыз болды.
Телерадио хабарларын таратушылар мен БАҚ субъектілері
BBC Trust №180 мекенжайында орналасқан және 2012 жылдың желтоқсанына дейін BBC Radio 1 штаб-пәтері Яльдинг Хаустағы Ұлы Портленд көшесінде болды. Радио 2 және 6 Music де № 99 (Воган үйі) көшесінде орналасқан. Virgin Media (соның ішінде Virgin Mobile) № 160 Great Portland Street-те орналасқан, және Virgin компаниясы бұл көшеде болған кезде бұл жерде UKTV, Virgin Media Television және IDS орналасқан болатын. Discovery Channel Europe және Mac 7 TV, сондай-ақ басқа телеарналар да осы жерде орналасқан. Double Negative (VFX) – британдық, толық қызмет көрсететін кинокомпания.
Автомобильдер
"Мотор жолы" деп те аталатын Ұлы Портленд көшесі 20 ғасырдың басында автомобильдер мен оларға қатысты аксессуарлар үшін маңызды орын болды. Benz Motor дилерлігі 20 ғасырдың басында Уэймут көшесімен қиылысында, қазір Вилландри мейрамханасы орналасқан жерде жұмыс істеді. 1920 жылдардың ортасына қарай Ұлы Портленд көшесі автомобиль саудасының ірі орталығына айналды – көше бойында 33-тен кем емес көрме залдары болды. Өткен ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Vauxhall, Jaguar, Austin және Auto Union DKW сияқты танымал өндірушілер де осы көшеде өкілдік етті. Great Portland Street-те кеңселері немесе көрме залдары бар өндірушілердің арасында Beardmore Motors Limited, сондай-ақ Maxwell, Morgan Motor және Phoenix Car компаниялары болды. Indian Motorcycle Company 1908 жылы №168-202 мекенжайында өз көрмесін ашты. Ұлы Портленд көшесіндегі кабина жасаушылар көшедегі автомобиль саудасының дамуына қажетті жағдай жасады. Олар Carlton Carriage Co компаниясымен, сондай-ақ 1893 жылы құрылған және жеңіл автомобильдерге маманданған Mebes & Mebes фирмасымен ұсынылған. 1913 жылы №179 мекенжайында салынған Спидометр үйі Лондонның автомобиль өнеркәсібіндегі маңызды нысан болды. Оның жоғарғы екі қабаты Smiths жылдамдық өлшегіштерін, бағаналарды және басқа да құралдарды жасауға арналды, ал жертөлесі карбюраторлар өндірісіне берілді. Джон Дональд "Джек" Барклей Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Корольдік әуе корпусынан кеткен соң 1922 жылы №91 мекенжайында Vauxhall автомобильдерін сату үшін Barclay & Wyse серіктестігін құрды. Ұлыбританияның Автокөлік саудасы федерациясының бас кеңсесі №201 мекенжайында орналасқан.
Өнер
Неміс композиторлары Феликс Мендельсон (1809–1847) және Карл Мария фон Вебер (1786–1826) екеуі де Ұлы Портленд көшесінде өмір сүрді және жұмыс істеді. №103 «Лондонның 50 көрнекті классикалық музыкалық ескерткіштерінің» бірі ретінде тізімделген, себебі Феликс Мендельсон «Фингал үңгірінің» премьерасы кезінде сол жерде тұрған. Көшеде тұрған басқа да белгілі тұлғалар: Джеймс Босвелл, Аучинлектің 9-шы бароны, №122 мекенжайында өмірбаяны жазған, №98 мекенжайында эссеші және ақын Ли Хант, және №117 (1808–09) мекенжайында суретші Дэвид Уилки. Сэр Чарльз Барри, сәулетші, 1828 жылдан 1841 жылға дейін №94 Ұлы Портленд көшесінде тұрды. Бэресфорд Питтің модерн стиліндегі фасадымен Pagani мейрамханасы көптеген суретшілер мен музыканттардың жиналатын сүйікті орны болды. Бұл, мүмкін, мейрамхананың Лангем-плейстегі Куинз-холлға жақын орналасқандығымен байланысты болды. Оның Суретшілер бөлмесінің қабырғалары сол кезеңдегі көптеген маңызды суретшілердің 5000-нан астам жазбаларымен және қолтаңбаларымен әшекейленген. Pagani Blitz кезінде бомбаға ұшырады, бірақ соғыстан кейін біраз уақытқа дейін сақталды. Ол алғаш рет 1871 жылы ашылды. Филармония залы 1907 жылы Ұлы Портленд көшесіндегі жаңа Сент-Джеймс залының орнына салынды. 1920 жылы сэр Эрнест Шеклтон өзінің Императорлық Транс-Антарктика экспедициясының фильмін көрсеткенде, ол жеке өзі сол жерде болды. 1941 жылдың мамырында Куинз-холл өртке қарсы бомбалардың салдарынан қирағаннан кейін, аймақтың бір бөлігінің көркемдік және ойын-сауық энергиясы азайды.
Киім саудасы
Ұлы Портленд көшесі бұрын Лондонның әйелдер киім өнеркәсібінің маңызды орталығы болған кезін әлі де еске салады. 1950-1960 жылдар аралығында көше бойында киіммен байланысты кәсіпорындарды кездестіруге болар еді. Киім саудасы осы көшеге қоныстанды, 1900 жылдардың басында шағын қоймалар мен жұмыс орындарын ашты. Уақыт өте келе, олар Вест-Энд дүкендеріне ағылшын тоқыма өнеркәсібін таныстыратын ірі көрме залдарына айналды. Бұл сектордың қызметі көше Мортимер көшесі және Маргарет көшесімен қиылысатын жерде ең айқын байқалды. Оксфорд көшесіндегі ірі дүкендердің сатып алу бөлімдеріне жақын орналасуы, аймақтағы бизнеске бәсекелестік артықшылық берді. 1970-1980 жылдардың соңында сектордың жергілікті беделі төмендеді, себебі Ұлыбританиядағы тәуелсіз саудагерлер мен британдық тоқыма өнеркәсібі жойылды. Ұлыбританиядағы дүкендер желілерінің күшейе түсуі, олардың шетелдік, төмен құнмен өндірілетін жеткізушілерден жеткізу тізбегін тиімді ету қажеттілігі, жаңа тапсырыстар көшедегі көрме залдары мен өндіруші агенттерін және оның айналасын айналып өтті. Көшемен байланысты киім өнеркәсібінің танымал брендтері: Лондонның Шубетте, Копперноб, Альфред Янг, Хильдебранд және French Connection. Кейбір мамандандырылған нарықтардағы дүкендер сақталғанымен, қазіргі кезде сектор көшеде негізінен киім импорттаушылармен ұсырылған.
Көлік
Көше солтүстік жағында Great Portland Street станциясымен, ал оңтүстік жағында Oxford Circus станциясымен байланыстырылған. Great Portland Street станциясы 1863 жылғы 10 қаңтарда Лондонның сол кездегі Метрополитен темір жолының станциясы ретінде Portland Road деген атпен ашылған. 1917 жылғы наурыз айында станция Great Portland Street деп қайта аталды. Қазіргі станция ғимараты Чарльз Кларк жобалаған, 1930 жылға сәйкес салынған және шифер мансарда шатыры бар, кремді фаянс плиткадан тұрғызылған. Regent's Park метро станциясы да көшенің солтүстік жағына жақын орналасқан. 88, 18, 27, 30, 205, 189, 3, 12 және 55 нөмірлі автобустар көшеде немесе оған жақын аялдамаларда тоқтайды.