Кіріспе
Француз астрономы Николь Рейн Лепаут (Nicole Reine Lepaute; 5 қаңтар 1723 – 6 желтоқсан 1788), сондай-ақ жаңылыспен Хортенс Лепаут деп те аталады, француз астрономы және есептеуші. Лепаут Алексис Клеро мен Жером Лаландпен бірге Галлей кометасының қайта оралу мерзімін есептеп шығарды. Оның басқа да астрономиялық жетістіктеріне 1764 жылғы күн тұтылуын есептеу және 1759 жылдан 1783 жылға дейін альманахтар жариялау кіреді. Ол сонымен қатар Безиер ғылыми академиясының мүшесі болған. 7720 Лепаут астероиды мен Ай кратері Лепаут оның құрметіне аталған.
Nicole Reine Lepaute (nikɔl ʁɛn ləpot; , 5 January 1723 – 6 December 1788), also erroneously known as Hortense Lepaute, was a French astronomer and human computer. Lepaute along with Alexis Clairaut and Jérôme Lalande calculated the date of the return of Halley's Comet. Her other astronomical feats include calculating the 1764 solar eclipse and producing almanacs from 1759 to 1783. She was also a member of the Scientific Académie de Béziers [fr]. The asteroid 7720 Lepaute is named in her honour, as is the lunar crater Lepaute.
Ерте өмір
Николь Рейн Лепаут 1723 жылдың 5 қаңтарында Париждегі Люксембург сарайында Луиза Елизавета Орлеанның қызметіндегі Жан Этаблдің қызы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі ұзақ жылдар бойы корольдік отбасы қызметінде болды, герцогиня де Берри және оның әпкесі Луизаның екеуіне де қызмет етті. Луиза Елизавета Орлеандық – Испаниялық Луидің жесірі. Оның күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол Парижге оралды, және оған Люксембургтің бір бөлігі берілді, онда ол өз қызметкерлерін орналастырды және өзі тұрды. Ол тоғыз баланың алтыншысы болды. Бала кезінде ол епті және зиялы, көбінесе өздігінен білім алған деп сипатталды. Ол түні бойы кітаптарды "ұстап алып", кітапханадағы барлық кітаптарды оқыды, Жером Лаланде оның бала кезінде тіпті "қуанышқа толы, білуге құштар" болғанын айтты. Лепауттың астрономияға деген қызығушылығы оның жас кезінде, аспанда комета көрген кезде бастады. Ол оны білуге асықты және кометалар туралы оқуды бастағанда оның қызығушылық сапары басталды. Бұл оның заманындағы ең маңызды жаңалықтарының біріне әкелді. 1748 жылдың тамызында ол Люксембург сарайындағы патша сағатшысы Жан Андре Лепотеге үйленді.
In August 1748, she married Jean André Lepaute, a royal clockmaker in the Luxembourg Palace.
Сағат жасау математикасы
Некеге тұрып, ол ғылыми қабілетін еркін пайдалану мүмкіндігіне ие болды. Ол үй шаруашылығының есебін жүргізумен қатар, астрономия және математиканы оқыды, сондай-ақ күйеуінің жаңа типтегі маятнигі бойынша жұмысын тексеру үшін 1753 жылы Академия ғылымдарының өкілі ретінде келген Жером Лаландімен танысты. Ол күйеуінің атымен 1755 жылы жарық көрген «Сағат жасау туралы трактат» (Traité d'horlogerie) атты кітапты бірге жазды. Авторлық құқықты алмағанымен, Лаланд кейінрек оны жоғары бағалап былай деді: «Мадам Лепаут осы кітап үшін әртүрлі ұзындықтағы маятниктердің тербелістер санын немесе берілген тербеліс саны үшін ұзындықтарын есептеп шығарды, 18 линийлік, сағатына 18000 тербеліс жасайтынынан бастап 3000 лигаға дейін». Лаланд – көшбасшылық қасиеттері бар адам болды және Николь Рейн Лепаут пен оның күйеуіне Галлей кометасын болжау және сағаттардың жаңа өнертабыстарын жасау үшін қажетті есептеулер мен әртүрлі астрономиялық жобаларды жүзеге асыруға көмектесті. Мысалы, оның күйеуі Люксембург сарайы үшін көлденең сағат жасап, Ресейге аттанбас бұрын қалған өмірін сол жерде өткізуге рұқсат алды. Лаланд Лепаут жасаған тағы бір сағатты жіберіп, осы сағатты бақылау үшін Ғылым академиясының өкілі ретінде барды. ↑ Лаланд – француз астрономы, ғылымдағы әйелдерді қолдауымен белгілі, әсіресе Николь Рейн Лепаутпен бірлескен жұмысымен. Ол әйелдердің ғылыми жұмыстармен айналысуға қабілетті екеніне және олардың интеллектуалдық ізденістерінің қоғамдық тәртіпке қауіп келтірмейтініне сенді. Дегенмен, әйелдерді ғылымға қолдауына қарамастан, Лаландтың көзқарастары сол кездегі әлеуметтік және мәдени нормалармен шектелген. Оның ойынша, әйелдер өздерінің ғылыми жобаларын басқарудан гөрі ерлер зерттеушілеріне көмек көрсетуге көбірек бейімделген. Ол сондай-ақ әйелдердің әйел және ана рөлінің маңыздылығын атап өтті және олардың ғылыми жұмысының отбасылық міндеттерімен үйлесімді болуын қалады. Лаландтың көзқарасын кейбір жағынан прогрессивті де, шектеулі де қарастыруға болады. Бір жағынан, ол әйелдердің интеллектуалдық қабілеттерін мойындап, оларды ғылыми жұмыстармен айналысуға ынталандырды. Екінші жағынан, оның көзқарасы әйелдерді ерлерге қарағанда екінші орынға қойып, дәстүрлі гендерлік рөлдерді нығайтты. Осы шектеулерге қарамастан, Лаландтың ғылымдағы әйелдерді қолдауы маңызды болды және болашақ ғылымдағы әйелдер буынына жол ашты.
Галлей кометасы
1757 жылдың маусым айында ол Жером Лаланд пен Алексис Клеромен бірлесіп, 1682 жылы соңғы рет байқалған Галлей кометасының келесі пайда болу күнін есептеу үшін жұмыс істеді. Галлей Юпитер мен Сатурнның кометаға әсер етуінен туындаған үш дене проблемасының шешілмеуіне байланысты, кометаның қайта оралу күнін "1758 жылдың соңы немесе келесі жылдың басында" деп ғана анықтады, ал Клеро осы мәселені жақында шешкен болатын. Оны шешу үшін Клеро, Лаланд және Лепаут есептеулерді бөлісіп, параллель жұмыс істеді. Лепаут пен Лаланд Юпитер мен Сатурнның тартылысына, ал Клеро кометаның орбитасын есептеуге ден қойды. Команда комета келгенге дейін нақты уақытты анықтау үшін алты айдан астам үзіліссіз, тіпті тамақ ішуге тоқталмай жұмыс істеді. 1758 жылдың қарашасында олар кометаның перигелийге жету мерзімі 15 наурыз мен 15 мамыр аралығында болатынын, ал ортасы 1759 жылдың 13 сәуіріне сай келетінін көрсетті. Комета 1759 жылдың 13 наурызында келді. Бұл Галлейдің бастапқы екі жылдық болжамынан он есе жақсы нәтиже болғанымен, бірнеше күндік қателік қалды, бұл астроном Жан д’Алемберттің олардың жұмысын сынайтындығына және оны "терең емес, еңбектің жемісі" деп атауға себеп болды. Лепауттың қатысуы көбінесе назардан тыс қалды. Лаланд өзінің "Комета теориясы" (Théorie des Comètes) еңбегінде оның еңбегін мойындап, олар оның көмегі болмаса есептеулерді ешқашан орындай алмайтындарын айтса, Клеро 1760 жылы жарық көрген "Кометалар қозғалысының теориясы" (Théorie du mouvement des comètes) кітабынан оның атын алып тастады, мұның себебі басқа әйелге ұнау үшін болған деген болжам бар.
Кейінгі математикалық жетістіктер
1759 жылы Лаланд Академия ғылымдары шығарған астрономиялық альманах – «Коннасанс дес Темп» (Уақыт туралы білім) журналының директоры болды және Лепотты өзінің көмекшісі етіп тағайындады. Ол 1774 жылға дейін Лаланд дайындаған есептеу жоспарлары бойынша есептеулер жасады және альманахқа түрлі үлес қосты, соның ішінде 1762 жылғы комета бойынша есептеулер, сондай-ақ параллактикалық бұрыштар тізімі. Кейін ол астрономдар мен теңізшілерге арналған жылдық нұсқаулық – «Эфемеридалар» бойынша жұмыс істеді. 1775 жылдан 1784 жылға дейін ол жылдың әр күні үшін Сатурнның орнын есептеп шығарды. Бұл есептеулер 1774 жылы жарық көрген жетінші том үшін жасалды, ал сегізінші том үшін (1785–1792, 1784 жылы жарық көрді) Күн, Ай және планеталардың күнделікті орнын өздігінен есептеп шығарды. Сонымен қатар, ол 1762 жылы 1 сәуірде болған сақина тәрізді күн тұтылуының нақты уақытын есептеп, тұтылудың аумағын көрсеткен екі картаны өз атынан жариялады: біреуі Еуропа бойынша, ол тұтылудың 15 минуттық интервалмен өтуін көрсетті, ал екіншісі Париж үстіндегі кезеңдерін егжей-тегжейлі бейнеледі. 1 сәуірде 1764 жылы болған күн тұтылуы – бүкіл Еуропа бойынша көпшіліктің қызығушылығын тудырған маңызды оқиға болды. Сол кезде күн тұтылуы толыққанды түсініксіз болып, құпиялы және кейде қауіпті құбылыс ретінде қарастырылды. 1764 жылғы тұтылу ерекше көзге түсті, өйткені ол Еуропаның көп бөлігінде, соның ішінде Париж қаласында, жартылай толық тұтылу ретінде көрінді. Көптеген адамдар тұтылуды бақылау үшін жиналды, және ол замандас газеттерде және басқа да басылымдарда кеңінен жарияланды. Көпшіліктің тұтылуға қызығушылығынан басқа, оның ғылыми маңызы да болды. Астрономдар оны Айдың қозғалысын есептеудің дұрыстығын тексеру мүмкіндігі ретінде қарастырды, бұл күн және ай тұтылуларын болжауда маңызды фактор болып табылады. Николь Рейн Лепаут және оның күйеуі Жан Андре Лепаут – тұтылудың нақты уақытын есептеу және оның әсерін бақылау үшін жұмыс істеген астрономдардың қатарында болды. Лаланд астрономия профессоры және Париж обсерваториясының директоры болса да, ол он бес жыл бойы оның «адам-компьютері» ретінде жұмыс істеді. Дегенмен, ол 1761 жылы Безиердің беделді Ғылыми академиясының мүшесі болды және осы жылы Венераның транзитінің эфемеридасын есептеп шығарды. Лаланд оның еңбегін әрқашан мойындады және оның өмірінен кейін «Астрономиялық библиографиясында» астрономияға қосқан үлесі туралы қысқаша өмірбаян жазды. Тридцать жыл бойы көптеген есептеулер жасау оның көру қабілетін нашарлатты, нәтижесінде ол 1783 жылы жұмысын тоқтатуға мәжбүр болды.
Her work went largely unappreciated and unrewarded despite its importance. While Lalande would eventually become a professor of astronomy and the director of the Paris Observatory, she kept working for him for fifteen years as a human computer. She nonetheless became a member of the distinguished Scientific Academy of Béziers in 1761, for which she calculated the ephemeris of the transit of Venus this year. Lalande always recognised her work, and, after her death, he wrote a brief biography about her contributions to astronomy in his Astronomical Bibliography. Doing so many calculations over the course of thirty years affected her sight to the point she had to stop working in 1783.
Жеке өмір
Баласы болмағандықтан, ол 1768 жылы күйеуінің сіңілі ұлы Джозеф Лепаут Дагелетті асырап алып, оған астрономия және жоғары математиканы үйретті, Лаланда оны астрономияға қосқан үлесі ретінде жазды. 1773 жылы ол оңтүстікке қарай, Terra Australis аймағына сапар шекті, Париж әскери мектебінде математика профессоры болды және 1785 жылы Француз Корольдік ғылым академиясына мүше болып қабылданды. Ол, көп болжам бойынша, 1788 жылы Жан-Франсуа де Лаперуз басқарған ғылыми экспедиция барысында кеме апатқа ұшырап қайтыс болды. Николь Лепаут өмірінің соңғы жеті жылын ауыр сырқатқа шалдыққан күйеуіне күтім жасап өткізді және 1788 жылғы 6 желтоқсанда Париждегі Сен-Рох шіркеу округінде дүние салды.
Мұра
Филипт Коммерсон Готранзия гүлін Лепаутиа немесе Пеутиа деп Лепаут есімімен атауға тырысты. Бірақ, гүлдің кейін қабылданған аты Гортензия болды. Бұл адамдарды Лепауттың есімі Хортенс дегенге тең деп ойлауға әкелді, алайда Ларусс мұның қате екенін, ал атының "hortus" – бақ деген сөзден шыққан болуы мүмкін екенін айтады.