Кіріспе
Трансильваниялық сакстар – негізінен неміс ұлты мен жалпы герман тегі бар халық. Көбінесе Люксембургтен және Батыс Еуропа елдерінен бастауыштай ортағасырлық Остзидлунг процесінде, содан кейін қазіргі Германияның басқа аймақтарынан Трансильванияға (Трансильвания немесе Ардеал, венгр: Erdély, link=no, Трансильвания, Septem Castra немесе Septem Castrensis, ортағасырлық латынша: Trānsylvānia) XII ғасырдың ортасынан бастап XIX ғасырдың ортасына дейін әртүрлі толқындарда қоныстанған. Трансильваниялық «саксондардың» алғашқы ата-бабалары Фландрия, Хайнау, Брабант, Льеж, Зеланд, Мозель, Лотарингия және Люксембургтен шыққан, содан кейін 1140 және 1150 жылдары Киелі Рим империясының солтүстік-батыс аймақтарында орналасқан. Эстония мен Латвиядан келген Балтық немістерімен және Зипсер немістерімен (кейде Зипсер сакстары деп те аталады) – Сіпс, солтүстік-шығыс Словакиядан, сондай-ақ Марамуреш пен Буковинадан келгендермен бірге, Трансильваниялық сакстар Орталық және Шығыс Еуропадағы неміс диаспорасының неміс тілді және этникалық неміс топтарының ең көне үштігінің бірі болып табылады. Олар жоғары орта ғасырлардан бері онда тұрып келеді. Трансильваниялық сакстар румындық немістердің (link=no, Germanii din România) кеңірек тобының бір бөлігі болып табылады, бұл этникалық қауымдастықтың барлық құрамдас топтарының ең үлкені және ең маңыздыларының бірі. Олардың ана тілі – Трансильваниялық саксон тілі (эндоним: Siweberjesch Såksesch, диалектісі săsesc, limba săsească немесе săsește) люксембург тіліне жақын. Қазіргі уақытта Трансильваниялық сакстарды өкілдік ететін ұйымдар Румынияда, Германияда, Австрияда, Канадада және АҚШ-та бар (соңғы жағдайда, әсіресе «Трансильваниялық сакстар альянсы»). Трансильваниялық сакстардың басқа да шағын қауымдастықтары Оңтүстік Африка мен Австралияда, сондай-ақ Оңтүстік Америкада (мысалы, Аргентинада) кездеседі.
The Transylvanian Saxons (link=no; Transylvanian Saxon: Siweberjer Såksen or simply Soxen, singularly Sox or Soax; Transylvanian Landler: Soxn or Soxisch; Sași ardeleni, sași transilvăneni/transilvani; erdélyi szászok) are a people of mainly German ethnicity and overall Germanic origin —mostly Luxembourgish and from the Low Countries initially during the medieval Ostsiedlung process, then also from other parts of present day Germany— who settled in Transylvania (Transilvania or Ardeal, Hungarian: Erdély, link=no, Transsilvania, Septem Castra or Septem Castrensis, Medieval Latin: Trānsylvānia) in various waves, starting from the mid and mid late 12th century until the mid 19th century. The first ancestors of the Transylvanian 'Saxons' originally stemmed from Flanders, Hainaut, Brabant, Liège, Zeeland, Moselle, Lorraine, and Luxembourg, then situated in the north western territories of the Holy Roman Empire around the 1140s and 1150s. Alongside the Baltic Germans from Estonia and Latvia and the Zipser Germans (also sometimes known or referred to as Zipser Saxons) from Zips, northeastern Slovakia, as well as Maramureș and Bucovina, the Transylvanian Saxons are one of the three oldest German speaking and ethnic German groups of the German diaspora in Central Eastern Europe, having continuously been living there since the High Middle Ages onwards. The Transylvanian Saxons are part of the broader/larger group of Romanian Germans (link=no, Germanii din România) as well, being the eldest and one of the most important of all the constituent sub groups of this ethnic community. Their native dialect, Transylvanian Saxon (endonym: Siweberjesch Såksesch, link=no, Dialectul săsesc, limba săsească, or săsește) is close to Luxembourgish. Nowadays, organisations representing the Transylvanian Saxons exist in Romania, Germany, Austria, Canada, and the United States (in the latter case most notably 'Alliance of Transylvanian Saxons'). Other smaller communities of Transylvanian Saxons can be found in South Africa and Australia as well as South America (for example in Argentina).
Өмірбаян
Олардың Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Солтүстік-Шығыс Трансильванияда қоныстануының заңды негізі Венгрия королі Андрей II шығарған Diploma Andreanum (link=no, Трансильвания сакстарының алтын жарғысы, Carta de aur a sașilor transilvăneni) арқылы ресми түрде бекітілді. Ол оларға жергілікті тәуелсіздік шеңберінде корольдік жерді (Pământul crăiesc немесе Pământul regal) бөлуді қарастырды. Қазіргі Трансильваниялық саксондардың ата-бабалары бастапқыда қазіргі Төмен елдерден (әсіресе Фландрия, Эно, Брабант, Льеж немесе Зеландия аймақтары), сондай-ақ Мозель және Лотарингия өзендерінің аңғарларынан, және ең бастысы Люксембургтен келді. Олар шамамен 1140 жылдар шамасында қасиетті Рим империясының солтүстік-батыс аумақтарында орналасқан еді. Трансильваниядағы неміс қоныс танушыларының келесі толқындары қазіргі Германияның оңтүстік аймақтарынан, мысалы Тюрингиядан немесе тіпті Бавариядан (соңғысы, әсіресе Солтүстік-Шығыс Трансильваниядағы сакстар үшін ерекше маңызды) шыққан. Трансильваниялық сакстардың алғашқы толқындары латын тілінде hospites flandrenses et teutonici немесе primi hospites regni деп аталды, яғни "Фламанд және тевтон қонақтары" немесе "патшалықтың алғашқы қонақтары" (бұрынғы Венгрия Корольдігі). Ғасырлар бойы Трансильваниялық сакстардың басты міндеттері Жоғары Орта ғасырларда бұрынғы Венгрия Корольдігінің шығыс шекараларын көшпенді азиялық халықтардан қорғау, аймаққа ауыл шаруашылығын дамыту, Орталық Еуропа мәдениетін қалыптастыру, сауданы жандандыру және қала құрылысын және жалпы экономикалық өсімді ынталандыру болды. Венгрия Корольдігінің шығыс шекараларын нығайту процесінде оларға Тевтон ордені ертеден көмектесті. Кейіннен олар Оңтүстіктен қауіп төндірген Осман империясына қарсы өздерінің туған қалаларын және ауылдық елді мекендерін нығайтуға мәжбүр болды. Ауылдық елді мекендер стандартты неміс тілінде "kirchenburgen" деп аталатын бекіністі шіркеулердің сериясымен қорғалды. Олардың стандартты неміс тіліндегі тағы бір атауы – "wehrkirchen" (бекіністі шіркеулер). Жаңа дәуірде олар румындарға олардың мажар дворяндары алдында саяси, әлеуметтік және мәдени құқықтарын кеңейтуге көбірек қолдау көрсетті, ал Трансильваниялық саксон зиялылары румын тілінің және румын халқының латын тектілігін жақтады. Олар кейіннен Трансильваниялық румындармен одақтасып, 1848 жылғы Венгрия революциясы кезінде Австрия империясының жағына қосылды. 1918 жылдан кейін және Австрия-Мажарстанның тарауынан кейін, Трианон келісімі (1920 жылы қол қойылған) нәтижесінде Трансильвания Румыния Корольдігімен бірікті, ал 1919 жылдың ақпан айында Трансильваниялық сакстар да Румыния Корольдігімен бірігуге дауыс берді. Осылайша, Трансильваниялық сакстар, Румыния Корольдігінің жаңадан кеңейтілген аймағындағы басқа да этникалық неміс топтарымен бірге (Банат швабтары, Сатмар швабтары, Бессарабия немістері, Буковина немістері және Зипсер немістері) сол елдің неміс азшылығының бір бөлігіне айналды. Бүгінде Румынияда олардың салыстырмалы түрде аз саны қалды, 2011 жылы өткізілген соңғы ресми санақта 36 042 неміс тілінде сөйлейтін адам тіркелді, олардың тек 11 400-і Трансильваниялық саксон тегінен шыққан. 2022 жылы өткізілген соңғы румын санағына сәйкес, олардың саны Румыниядағы неміс қауымдастығының басқа да кіші топтары сияқты одан да азайды.
Тарихи шолу
Трансильванияны этникалық немістердің отарлауы, кейін Трансильваниялық сакстар деп аталды, Венгрия королі Геза II (1141–1162) тұсында басталды. Бірнеше ғасыр бойы осы ортағасырлық неміс тілінде сөйлейтін қоныс аударушылардың (мысалы, Трансильванияның шығысындағы секелер сияқты) басты міндеті сол кездегі Венгрия Корольдігінің оңтүстік, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс шекараларын сыртқы басқыншылардан – ең бастысы Орталық Азиядан және тіпті Шығыс Азиядан (мысалы, құмандықтар, печенегтер, моңғолдар және татарлар) қорғау болды. Сонымен қатар, сакстарға егіншілікті дамыту және Орталық Еуропа мәдениетін енгізу де тапсырылды. Кейіннен сакстар өңірдегі шаруашылықтары мен қалаларын шабуылдайтын Османлыларға (немесе кеңейіп келе жатқан Османлы империясына) қарсы нығайтуға мұқтаж болды. Трансильванияның солтүстік-шығысындағы сакстар кен өндірумен де айналысты. Оларды қазіргі Спиш (шығыс Словакия) Zipser Saxons-тарымен (сондай-ақ қазіргі Румынияның басқа тарихи аймақтары, атап айтқанда Марамуреш және Буковина) тығыз байланысты деп санауға болады, себебі олар екі этникалық неміс тобының Орталық және Шығыс Еуропада неміс тілінде сөйлейтін ең көнелерінің бірі болып табылады. Қоныстанудың бірінші толқыны 13 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Колонистер көбінесе Батыс Киелі Рим империясынан келгенімен, олар патшалық венгрлік кеңседе жұмыс істеген немістердің құрамында болғандықтан, жиынтығында «сакстар» деп аталды. Бірте-бірте осы қоныс аударушылар, шеберлер, сақшылар, кеншілер және түрлі жұмысшылардың сөйлейтін ортағасырлық неміс тілі жергілікті жерде Såksesch (яғни Трансильваниялық саксон; ең толық түрінде Siweberjesch Såksesch) деп аталды және бүгінге дейін Люксембург тілімен өте жақын байланыста болып келеді, олармен көптеген лексикалық ұқсастықтарды бөліседі. Трансильваниялық саксон халқы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері азайып келеді, себебі олар соғыс кезінде және одан кейін қазіргі Румыния аумағынан жаппай көшіп, бастапқыда Австрияға, содан кейін негізінен Оңтүстік Германияға (әсіресе Баварияға) қоныс аударды. Румынияда коммунистік үкімет кезінде де эмиграция жалғасты. 1989 жылы Чаушеску режимі құлағаннан кейін және Шығыс Германияның коммунистік үкіметі құлағаннан кейін олардың көптеген өкілдері біріккен Германияға көшіп кетті. Нәтижесінде, бүгінде Румынияда шамамен 12 000 саксон қалды. Қазіргі уақытта Трансильваниялық сакстардың басым көпшілігі Германияда немесе Австрияда тұрады. Дегенмен, едәуір көлемдегі Трансильваниялық саксон халқы Солтүстік Америкада да тұрады, ең бастысы АҚШ-та (әсіресе Айдахо, Огайо және Колорадо штаттарында, сондай-ақ Канадада, оңтүстік Онтариода). Трансильваниялық сакстардың тарихы туралы бұрынғы Германия Федеративтік Президенті және профессор доктор Теодор Хьюс (FDP) былай деді: «олардың тарихы – жалпы Германия тарихының бір бөлігі».
Шығуы және ортағасырлық қоныстар
Трансильваниядағы неміс қонысының бастапқы кезеңі 12 ғасырдың ортасы мен соңында басталды, отарлаушылар кейін стандартты неміс тілінде Альтланд (яғни, румын тілінде Țara Oltului, Олт өзенінің неміс атауынан кейін, немесе неміс тілінен аударғанда «ескі жер») немесе Германштадт провинциясы деп аталатын жерге сапар шегіп, онда қоныстанды. Сонымен қатар, қазіргі Сибиу/Херманштадт қаласының айналасындағы аудандар (2007 жылы Люксембург қаласымен бірге Еуропаның мәдени астанасы атанған) жоғарғы орта ғасырларда батпақтардан тұрған. Бұл Сибиу/Херманштадт (Чибиниум) қаласының гербіндегі су лилиясы арқылы да назар аударылады және көрсетіледі. Бұл неміс қоныс аударушыларын Геза II шақырған. Геза II шақыруының басты себебі – Трансильванияның шығысындағы шетелдік шабуылдардан қорғану болған, бұл Шығыс Трансильваниядағы кумандарға қарсы секелерлерді пайдаланумен ұқсас еді. Алайда, немістердің тау-кен өнеркәсібіндегі білімі және аймақтың экономикасын дамытуға қабілеті де іздестірілді. Бұл аймаққа көбінесе Люксембургтен (Люксембургтің жергілікті тілінде Lëtzebuerg) және Мозель өзенінің аймағынан қоныс аударушылар келді (мысалы, Мидардус де Нимпц, бұрынғы рыцарь және Мошнадағы Нимеш/Немша бекіністі ауылының негізін қалаушы). 13 ғасырдың басындағы неміс қонысының екінші кезеңі негізінен Рейн аймағынан, Оңтүстік Төменгі елдерден және Мозель аймағынан келген қоныс аударушылардан құралды, сондай-ақ Тюрингиядан, Бавариядан және тіпті Франциядан келгендер де болды. Трансильванияның солтүстік-шығысындағы қоныс орталығы Носен қаласы болды, кейіннен Бистрица (Бистрица) деп аталды, ол Бистрица өзенінің жанында орналасқан. Айналасындағы аймақ Носнерланд деп аталды. Бұл аймақ орта ғасырларда тау-кен өндірісі үшін маңызды болды. Империядан келе берген иммигранттар сакстардың аумағын шығысқа қарай кеңейтті. Германштадт аймағынан келген қоныс аударушылар Хартибачу өзенінің аңғарына және Сибин мен Себес тауларының етегіне тарады. Соңғы аймақ Мюльбах (Себеш) қаласының айналасында орналасқан және Унтервальд деп аталды. Германштадттың солтүстігінде олар [[Тарнавени]], соның ішінде Медиаш (Медиаш) маңындағы Нимпц ауылына қоныстанды. Саксон термині осы тарихи аймақтардағы барлық немістерге қолданылды, себебі Венгрия Корольдігіне алғаш келген неміс қоныс аударушылары кедей кеншілер немесе Саксониядан келген сотталғандар тобы болды. 1211 жылы Венгрия королі Андрей II Тевтон рыцарьдарын Трансильванияның оңтүстік-шығыс бұрышындағы Бурзенландты қоныстандыруға және қорғауға шақырды. Карпат тауларының өткелдерін кумандардан қорғау үшін рыцарьлар көптеген қамалдар мен қалалар салды, соның ішінде ірі қала Кронштадт (Брашов). 1225 жылы король Андрей II рыцарьлардың тез өсіп келе жатқан күшінен алаңдап, Тевтон орденін Трансильваниядан толығымен қуды, ол 1226 жылы Пруссияға көшті, бірақ отарлаушылар Бурзенландта қалды. Сондықтан Венгрия Корольдігінің орта ғасырлық шығыс шекараларын солтүстік-шығыста Носнерланд сакстары, шығыста венгр шекара күзетшілері – секелер тайпасы, оңтүстік-шығыста Тевтон рыцарьлары мен Бурзенланд сакстары салған қамалдар, ал оңтүстікте Алтланд сакстары қорғады. 1284 жылғы 26 маусымда жазылған және Хамелин жазбаларында сақталған Хамелиннің сыбызғышы туралы әңгіме (алғашқы жазба 1384 жылға дейін сақталған: «Біздің балалар кеткеніне 100 жыл болды») қазіргі Төменгі Саксониядағы Хамелин қаласынан 130 баладан тұратын топты сыбызғышымен (адамдар есте сақтауындағы локатор болуы мүмкін) алып кеткен оқиғаның Шығысқа қоныстану (Остсидлунг) аясындағы эмиграциялық оқиғамен байланысты екендігі жиі айтылады. Көшкен жері Пригниц, Укермарк және Померания болған деп есептеледі, бірақ кейбір теориялар Трансильванияға қоныстанғандығын көрсетеді.
Ортағасырлық Трансильвания контекстіне сәйкес саксон терминінің дұрыс қолданылуы
Ортағасырлық Трансильвания аймағында "саксон" термині неміс тілін білетін адамды емес, көбінесе ақсүйек атағын білдірген. Осыған байланысты, саксон атағы неміс тілінде сөйлейтін болмаған адамға да берілуі мүмкін еді. Сондықтан, Трансильванияға қоныс аударған барлық саксонның неміс тілінде сөйлейтін болғанын айту дұрыс емес, себебі олар сол кездегі Төмен елдерден (яғни Люксембургтен өзге, қазіргі Нидерланды мен Бельгиядан) және қазіргі Франциядан да келген. Бұған қоса, румын тіліндегі "Sas" немесе "Sasu" және венгр тіліндегі "Szász" деген фамилиялар Трансильваниядағы жоғары орта ғасырларда берілген саксон атағымен байланысты этникалық тегін де, әлеуметтік байланысын да білдіруі мүмкін.
Трансильваниялық саксондық этникалық сана
Сондықтан, жоғары ортағасырлық Трансильваниядағы сакс атағына қатысты жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Трансильвания сакстарының этникалық санасы Батыс Еуропадан келген қоныс жайлаушылардың алғашқы толқындарынан кейін нығайып, қазіргі Германияның орталық және оңтүстік аймақтарынан келген жаңа толқындармен одан әрі күшейтілді немесе қайта жаңғыртылды. Бұған қоса, Трансильваниялық саксон ғалымы Стефан Людвиг Рот 19 ғасырда Трансильваниядағы неміс элементін нығайту үшін қазіргі Германиядан келген қоныс жайлаушылардың келесі толқындарын пайдалануды ұсынды, сонымен бірге румындардың құқықтарын қолдауды басты міндет санады.
Діни ұйымдар
Тевтондық орденмен қатар, неміс қауымдастықтарының дамуына маңызды басқа да діни ұйымдар Банат аймағындағы Игриш (Игриш) цистерциан аббаттықтары және Фогарашландтағы Керц (Карча) (Țara Făgărașului) болды. Саксондардың ең алғашқы діни ұйымы 1191 жылдың 20 желтоқсанында құрылған Германштадт (қазіргі Сибиу) провистыгі еді. Алғашқы жылдары оған Германштадт, Лешкирх (Нокрих) және Грос Шенк (Цинку) аумақтары кірді, осы аймақтарда этникалық немістер ең ерте қоныстанды. Иоганн Гонтердің ықпалымен Трансильваниялық саксондардың көпшілігі протестанттық реформация кезінде Мартин Лютердің жаңа сенімін қабылдады. Саксон евангелистік шіркеуінің алғашқы суперинтенданты Пол Винер 1553 жылдың 6 ақпанындағы синодта саксон пасторлары тарапынан сайланды. Олардың көбісі лютеран протестанттары болды, кальвинистердің саны өте аз болса, Трансильваниялық саксон қоғамының басқа шағын топтары латын шіркеуіне (нақтырақ айтқанда) берілген католиктер болып қалды немесе кейіннен католиктік дінге көшті. Дегенмен, реформацияның салдарының бірі – Трансильвания контекстінде лютеран және саксон терминдерінің дерлік толыққанды теңдестігі болды, Трансильваниядағы лютеран шіркеуі де-факто «Volkskirche», яғни Трансильваниялық саксондардың «ұлттық шіркеуі» (немесе саксондардың халық шіркеуі) болды.
Ауылдарды нығайту
Уақыт өте келе қалаларын нығайтумен қатар, Трансильвания саксылары өздерінің қамалдық шіркеулерін салып, ауылдарын да нығайтуға мәжбүр болды (Трансильвания саксылары бастапқыда қатаң католиктер болса, кейін Реформациядан кейін евангелистік лютеран дініне көшті). Бұл қамалдық шіркеулер, немесе стандартты неміс тіліндегі аталуындай кирхенбургендер, Трансильвания саксондық ауылдық қауымдастықтарға шетелдік шабуыл болған жағдайда қорғаныс мүмкіндіктерін ұсынды (мысалы, кең ішкі және сыртқы қабырғалар, сондай-ақ қамалдық қарау мұнарасы). Мұндай шабуылдар көбінесе, мысалы, кумандардан немесе печенегтерден туындады. Орта ғасырларда Трансильванияда сакстар салған қамалдық шіркеулері бар шамамен 300 ауыл болғандығы анықталды. Олардың көпшілігі Еуропалық қорлар немесе Норвегия гранттары (мысалы, Alma Vii немесе Laslea) негізінде қосымша нығайту мен жаңартудан кейін, сондай-ақ шетелдік қайырымдылықтар есебінен бүгінгі күнге дейін жақсы немесе жақсырақ жағдайда сақталған. Дегенмен, сакстардың басым көпшілігі 1989 жылға дейін және 1989 жылдан кейін Батыс Еуропаға немесе Солтүстік Америкаға эмиграциялағандықтан, кейбір ауылдар қирап, тозығы жеткен күйде қалды.
Карпат аркасынан тыс ортағасырлық отарлар
Трансильваниялық сакстар Карпат аркасынан тыс жерлерді де отарлады, сонымен қатар 12 ғасырдың ортасынан бастап Трансильванияда жаңадан иеленген жерлерінен тыс аймақтарда да қоныстанды. Бұл аймақтар көршілес және жаңадан құрылған Румынияның ортағасырлық Молдавия (шығыста) және Валахия (оңтүстікте) княздықтарына жатты. Олар осы процесте аталған екі румын княздығының аумағындағы маңызды тарихи елді мекендерді құрды немесе бірлесіп құрды, мысалы, Таргу-Неамц, Бая, Тарговиште немесе Кампулунг. Таргу-Неамц (яғни, алғашқы елді мекен) құрылуында тевтон рыцарлары да көмектескен болуы мүмкін. Валахиядағы сакстар Рэмникке (қазіргі Рэмнику-Валча) және Питештиге қоныстанды. Молдавиядағы сакстардың қоныстануы, әлдебір Бистрица аймағынан шығысқа және солтүстікке қарай өту арқылы, ал Валахиядағы сакстардың қоныстануы Сібиу аймағынан жүрген болуы мүмкін. Сонымен қатар, «Шультейс» (link=no) лауазымымен этникалық немістер осы румын елді мекендерінің біразын қысқа мерзімге басқарды. 14 ғасырдың соңында Сучава, бұрынғы Молдавия астанасында, неміс гончарлары мен саудагерлері де болды. Тарихи деректерде Сучава қаласы ескі жоғарғы неміс тілінде «Зедсхопф» деп аталған. Осыдан Сучавада орта ғасырларда Трансильвания сакстарының шағын, бірақ ықпалды және дамыған қауымдастығы болғандығы белгілі. Карпат аркасынан тыс, Валахия мен Молдавияның жаңадан құрылған ортағасырлық княздықтарына келген сакстар қала құрылысын, қолөнерді, сауданы және «неміс құқығы» деп аталатын заң жүйесін әкелді, осы заң жүйесінде ортағасырлық румын қалаларының жергілікті басқарулары бастапқыда жұмыс істеді. Молдавия княздығының (немесе кейіннен Жаңа Заманнан бастап Буковинаға айналатын) таулы аймақтарындағы, атап айтқанда Сучава мен Câmpulung Moldovenesc (link=no) қалаларында қолданылған неміс қала құқығының түрі – Магдебург құқығы болды. Сонымен қатар, тевтон рыцарлары Сиретте де болды, онда 13 ғасырдың басында қаланың жанындағы төбеде бекініс салған. Алайда, уақыт өте келе, демографиялық жағдайға байланысты олардың саны біртіндеп азайды және олар румындардың басым көпшілігінің жергілікті ортағасырлық валах және молдаван мәдениеттеріне сіңірілді.
Трансильваниядағы артықшылықты топтың мәртебесі
Көбінесе мажар трансильвандық дворяндарымен және секелилермен бірге трансильвандық сакстар 1438 жылы қол қойылған "Унио Триум Национум" (немесе "Үш ұлттың одағы") хартиясының мүшелері болды. Бұл келісім аталған үш топқа саяси құқықтардың маңызды бөлігін сақтап берді, бірақ негізінен мажар және румын шаруаларын князьдіктегі саяси өмірден шеттетуге алып келді. Протестанттық реформация кезінде көптеген трансильвандық сакстар лютеран дініне ауысты. Трансильванияның жартылай тәуелсіз княздығы сол кезде Еуропадағы ең діни төзімді мемлекеттердің бірі болғандықтан, сакстарға өз дінін өркендетуге рұқсат берілді (яғни, олар діни автономияға ие болды). Дегенмен, Габсбургтар контрреформация кезінде де сакстарға римдік католицизмді насихаттады. Қазіргі Румынияда этникалық немістердің шамамен 60% католик, ал 40% протестант болып табылады (Румыниядағы дін туралы ақпаратты қараңыз). 16-18 ғасырларда Габсбург монархиясы мен Венгрияның Осман империясына қарсы соғыстары трансильвандық сакстардың халқының азаюына себеп болды. Осы кезеңде сакстар Трансильванияда әкімшілер мен әскери шенеуніктер болып қызмет етті. Трансильвания княздығы Габсбургтердің бақылауына өткен кезде, демографиялық жағдайды жақсарту үшін қоныстанудың үшінші, кіші кезеңі басталды. Бұл толқынға Жоғарғы Австриядан қуылған протестанттар (әсіресе Трансильваниялық жер иелері) кірді, оларға Германштадт (Сибиу) маңында жер берілді. Көптеген неміс халқы тұратын Германштадт бұрын Трансильванияның маңызды мәдени орталығы болды, ал Кронштадт (Брашов) трансильвандық сакстар үшін маңызды саяси орталық еді. Брашов/Кронштадт Сибиу/Германштадтқа қарағанда халық саны жағынан көп болды, бірақ тарихи тұрғыдан соңғысы трансильвандық сакстар үшін ең маңызды қала болып қала берді (сондай-ақ трансильвандық румындар үшін де өте маңызды қала еді).
Элиталық мәртебеден айырылу және Румыния Корольдігімен бірігу
Император Иосиф II XVIII ғасырдың соңында Unio Trium Nationum-ті күштен жоюға тырысты. Оның әрекеттері Трансильваниядағы саяси теңсіздікке, әсіресе сакстардың саяси ықпалына бағытталған еді. Оның шаралары ақырында кері қайтарылса да, көптеген сакстар өздерін ұлтшыл румындар мен венгрлердің қарсылығына тап болған шағын азшылық ретінде сезіне бастады. Олар бай және беделді топ болып қала бергенімен, Жаңа Заманда Трансильваниядағы үстем тап емес еді. Венгрлер, керісінше, Трансильванияның Венгрияның қалған бөлігімен толық бірігуін жақтады. Румынияның саяси құқықтарын қолдауға ұйытқы болған, евангелистік лютерандық пастор және зиялы Стефан Людвиг Рот, ақырында Трансильванияның Венгриямен бірігуіне қарсы шықты және революция кезінде венгр әскери трибуналының үкімімен өлім жазасына кесілді. Трансильванияға венгр билігін 1849 жылы Австрия және Ресей империясының әскерлері жеңгенімен, 1867 жылғы Австро-Венгрия келісімі Трансильвания сакстарының саяси құқықтары үшін жағымды өзгеріс болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 жылдың 8 қаңтарында Трансильвания сакстарының өкілдері Трансильванияның Румыния Корольдігімен бірігуін қолдауға шешім қабылдады, сондай-ақ жаңадан кеңейтілген мемлекеттегі басқа неміс топтары да (мысалы, Бессарабия немістері немесе Буковина немістері) қолдады. Оларға толық азшылық құқықтары уәде етілді, бірақ көптеген бай сакстар Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Румынияның бүкіл аумағында жүзеге асырылған жер реформасы барысында өздерінің жерлерінің бір бөлігін жоғалтты. Содан кейін, нацистік Германияда Адольф Гитлердің билікке келуін ескере отырып, көптеген Трансильвания сакстары ұлттық социализмнің жақтастары болды, ал Евангелистік лютерандық шіркеуі уақыт өте келе, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін және оның кезінде қоғамдағы ықпалын жоғалтты.
Екінші дүниежүзілік соғыс және қазіргі заманғы тарих
1942 жылдың ақпанында және 1943 жылдың мамырында Германия Венгриямен және Румыниямен келісімдер жасады. Осыдан кейін, әскери қызметке жарамды неміс азаматтары, олар венгр азаматтары болған жағдайда (Солтүстік Трансильванияда, Екінші Вена сыйлығы арқылы Венгрия мемлекетінің құрамына енген) немесе румын азаматтары болғанда (Оңтүстік Трансильванияда, Румынияның құрамында қалған), Германияның қалыпты әскери бөлімшелеріне, Вафен СС-ке, соғыс өндірісімен айналысатын кәсіпорындарға немесе Тодт ұйымына қосылуға мүмкіндік алды. Осы келісімдердің нәтижесінде, әскери қызметке жарамды неміс этникалық тобының мүшелерінің шамамен 95%-ы (Трансильваниялық сакстар және Банат швабтары) өз еркімен Вафен СС бөлімшелеріне (шамамен 63 000 адам) тіркелді. Бірнеше мың адам SS қауіпсіздік қызметінің арнайы бөлімшелерінде (SD Sonderkommandos) қызмет етті, олардың арасында кем дегенде 2000 этникалық неміс концлагерлерге (KZ Wachkompanien) тіркелді, олардың кем дегенде 55%-ы жойқын лагерлерде, негізінен Аушвиц және Люблинде қызмет етті. Вафен СС-те қызмет еткен румындық этникалық немістердің 15%-ы соғыста қаза тапты, ал аман қалғандардың тек бірнеше мыңы ғана Румынияға оралды. 1944 жылы Румыния кеңестік үкіметпен бейбітшілік шарты жасасқанда, неміс әскері Трансильваниядан сакстарды көшіруді бастады; бұл операция Носнерленд (Бистрица аймағы) сакстарымен ең мұқият жүзеге асырылды. Шамамен 100 000 неміс совет Қызыл Армиясынан қашып кетті, бірақ Румыния соғыс аяқталғанда көрші елдер сияқты немістерді күштеп шығарып жіберген жоқ. Дегенмен, Совет әскері Румыниядан келген 70 000-нан астам немістерді тұтқындап, қазіргі Украинадағы (әсіресе Донбаста) нацистік Германиямен ынтымақтастық жасады деген айыппен еңбек лагерлеріне жіберді. 1989 жылы Румынияда 95 000 сакс (шамамен 1910 жылғы халықтың 40%-ы) тұрды, ал 1991 және 1992 жылдар аралығында тағы 75 000 адам эмиграцияға кетті. 2003 жылы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуі ұсынған мәліметтерге сәйкес, олардың саны 14 770-ке дейін азайды. Германия үкіметі оларды Auslandsdeutsche ("Шетелдегі немістер") деп есептейтін болғандықтан, сакстар Германияның азаматтығына оралу заңы бойынша құқылы. Көптеген сакстар Германияға эмиграциялады, әсіресе 1989 жылы Шығыс блогы құлағаннан кейін, және Германияда Трансильваниялық сакстар қауымдастығымен өкілдік етеді. Румыниядан үздіксіз эмиграцияның нәтижесінде сакстардың саны біртіндеп азайды. Сонымен қатар, Румынияның НАТО мен ЕО-ға қосылғаннан кейін, көптеген Трансильваниялық сакстар Германиядан қайта оралып, бұрынғы коммунистік режимнен жоғалған мүліктерін қайтарып алуда және/немесе шағын және орта кәсіпорындарды ашуда. Румынияда қалған сакстарды Румыниядағы немістердің демократиялық форумы (FDGR/DFDR) білдіреді, бұл Румынияның бесінші және қазіргі президенті Клаус Йоханниске 2014 жылы алғаш рет сайлауға және 2019 жылы қайта сайлауға мүмкіндік берген саяси платформа.
Мәдениет
Коммунистік Румыниядан коммунистік және қауіпсіздік қызметінің румындық билік органдары шығарғанға дейін Трансильваниялық сакстар өздерінің қалалары мен ауылдарында ерекше қауымдастықтар құрды, онда олар ерекше әдет-ғұрыптар, фольклор, өмір салты және ерекше киім үлгісімен (яғни ұлттық костюмдер немесе Sächsische Trachten) сипатталатын этникалық дәстүрлерін сақтады. Мысалы, сақталған дәстүрлердің бірі – "Ауылдық бірлестік" (link=no) болды, онда көптеген шаңырақтың үйлері кішкентай көмектесу қауымдастығын құрады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл ежелгі герман тіліне тән.
Диалекті
Трансильваниялық саксон диалектісі (эндоним: Siweberjesch Såksesch немесе жай ғана Såksesch; link=no) – өте консервативті және өте архаикалық неміс диалектісі. Ол уақыт өте келе басқа неміс диалектілерінен (әсіресе Трансильваниялық Ландлерден) салыстырмалы түрде оқшауланып дамыды. Румын және венгр тілдерімен де байланыста болды, олардан бірнеше сөз қабылданды. Дегенмен, Трансильваниялық саксон тілі Люксембург тіліне өте ұқсас және ортағасырлық неміс тілінің бір түрі ретінде естіледі (мысалы, Ескі Жоғары неміс немесе Орта Жоғары неміс). Люксембург тілімен ұқсастығы лексикалық және грамматикалық жағынан бай. Сонымен қатар, ол стандартты неміс тілінен (яғни Hochdeutsch) ерекшеленетін әріптер жиынтығына ие, мысалы, "å" (немесе dumpfes a, стандартты неміс тіліндегі атауы), ол норвегиялық немесе даниялық тіліндегідей айтылады. Сондай-ақ, кейбір Трансильваниялық саксон елді мекендерінің аттары Люксембург тіліне өте ұқсас естілетінін атап өту маңызды (мысалы, "Neithausen" немесе "Жаңа үй", Люксембург тілінде екі сөзге бөлінгенде түсінілуі мүмкін). Трансильваниялық саксон тіліндегі ең көне мәтінді 1666 жылы Иоганнес Тростер жазған. Салыстырмалы тіл білімінде Трансильваниялық саксон – Мозель франкондық тармағына жататын Батыс Орталық неміс диалектісі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Трансильванияның ауылдық аймақтарында кеңінен таралған, ал Трансильвания сакстары тұратын қалалық елді мекендерде аз қолданылған. Сонымен қатар, Трансильваниялық саксонның аймақтық диалект ретінде географиялық жағынан әртүрлі болғанын және, нәтижесінде, әр ауылдың өзіндік ерекшеліктері болғанын, бірақ бір-бірін түсінуге мүмкіндік болғанын атап өту өте маңызды.
Әнұран
Das Siebenbürgenlied (яғни Трансильвания әні) – Трансильваниялық саксон қауымдастығының аймақтық әнұраны, сондай-ақ Трансильванияның бейресми аймақтық гимні, бұл аймақты нығметтер мен ұлы табиғи сұлулық мекені ретінде жұртқа мақтан тұтады. Ол 19 ғасырдың ортасында жазылып, шығарылған. Әннің сөзін Максимилиан Леопольд Мольтке жазса, композиторы – Трансильваниялық саксон Иоганн Лукас Хедвиг (Hălchiu) болды. Бұл гимн Siebenbürgen, Land des Segens (сөзбе-сөз – Трансильвания, нығметтер елі) деген атпен де белгілі.
Танымал транссильвандық сакстар
Трансильваниялық танымал сакстар қатарында интеллектуалдар Иоганн Хонтер, Кристиан Шесей, Иоганн Сомер, Самуэль фон Брукентал, Георг Маурер, Иоганн Бём немесе Стефан Людвиг Рот, композиторлар Георг Мейндт және Карл Филтш, суретшілер Фриц Шульлер, Эдит Сотериус фон Саксенхайм немесе Фридрих Мисс, ғалымдар Герман Оберт және Конрад Хас, ал спортшылар Майкл Кляйн, Мора Виндт Мартини немесе Отто Теллман бар. Белгілі трансильваниялық саксон саясаткерлері мен әкімшілік басшыларына Михаэль Вейс (Брашов/Кронштадт қаласының бұрынғы мэрі), Клаус Йоханнис (қазіргі Румыния президенті және Сибиу/Германштадт қаласының бұрынғы мэрі), Янку Сасул (яғни Джон Саксон), Йоханнес Бенкнер (Брашов/Кронштадт қаласының бұрынғы мэрі) және Астрид Фодор (қазіргі Сибиу/Германштадт қаласының мэрі) кіреді.