Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Біздің заманымыздың 1-ші ғасыры Рим банкирі
1st century CE Roman banker
Люций Цецилий Юкунд (шамамен 9 жылы туған, 27 – шамамен 62 жылдары өмір сүрген) – Рим қаласы Помпейде шамамен 14-62 жылдары өмір сүрген банкир. Оның үйі бүгінге дейін сақталған және 79 жылы Везувий жанартауының атқылауынан ішінара қираған Помпеи қаласының қираған жерлерінде көруге болады. Бұл үй фрескаларымен және 1875 жылы табылған балауыз тақташаларымен әйгілі, олар ғалымдарға Юкундтың банктік операцияларының жазбаларына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Юкунд – Кембридж латын курсының кейіпкері Цецилийдің негізі, бұл Цецилий мен оның отбасының өміріне арналған британдық латын оқулықтарының сериясы. Ол сонымен қатар Питер Капальди сомдаған «Доктор Кто» сериалының Лобус Цецилий кейіпкерінің прототипі болып табылады, оның тағдыры кейінірек Капальди бейнелеген басты кейіпкер нұсқасы үшін символдық маңызға ие.
Lucius Caecilius Iucundus (born c. AD 9, AD 27–c. AD 62) was a banker who lived in the Roman town of Pompeii around AD 14–62. His house still stands and can be seen in the ruins of the city of Pompeii which remain after being partially destroyed by the eruption of Vesuvius in AD 79. The house is known both for its frescoes and for the trove of wax tablets discovered there in 1875, which gave scholars access to the records of Iucundus' banking operations. Iucundus is the basis of the character Caecilius in the Cambridge Latin Course, a British series of Latin textbooks based around the life of Caecilius and his family. He is also the basis of the Doctor Who character Lobus Caecilius, played by Peter Capaldi, whose fate is given symbolic importance for the version of the title character later portrayed by Capaldi.
Өмір
Иукунд үшін көптеген шағын бизнес жұмыстарын бостандыққа шыққандар мен құлдар орындады, мысалы, куәгер ретінде түбіртектерге қол қою және клиенттерден төлемдерді жинау. Оның жазбаларында оның атынан әрекет еткен Фоб, Коммунис және Хризер, сондай-ақ құлдар Филадельф, Менепп және Дионис есімдері кездеседі. Үйдегі атриумда табылған Иукундтың портреттік мүсінін сыйлаған адам ретінде Феликс есімді тағы бір бостандыққа шыққан адам ұсынылған. Оның транзакциялық жазбаларында Помпеяның жоғарғы топқа жататын азаматтарының көптеген есімдері жиі кездеседі, бұл Иукундтың өз қаласының әуелімен де байланыста болғанын көрсетеді. Шындығында, ол тіпті жақын жердегі Нуцерияға барып, бай преториандық гвардияның жүзбасы Публий Альфен Варусқа аукционда сатып алған құлдарын қайта сатуға көмектескен. Оның кем дегенде екі ұлы болды: Секст Цецилий Иукунд Метелл және Квинт Цецилий Иукунд. Иукунд дәстүрлі есімдеу жүйесінен бас тартып, әр ұлына атақты Цецилий Метелли әулетімен байланысты есім берді. Екеуі туралы да көп мәлімет жоқ, бірақ Иукундтың бизнес жазбаларының толық еместігі – олар 79 жылы үйінде аяқталмаған және қолданылмаған тақташалармен бірге көмілген, бірақ 62 жылдан кейінгі жазбалар жоқ – олар әкесінің банктік ісін жалғастырмағанын көрсетеді. Иукундтың өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол Августтың билігінің соңында (б.з.д. 14 жылға дейін) Феликс есімді бостандыққа шыққан банктің ұлы ретінде дүниеге келген. Ол шамамен 27 жылы банктік іске кірген болуы мүмкін. 58 жылы ол Помпеяның көптеген тұрғындарымен жұмыс істейтін, табысты банкир ретінде танымал болды. Оның кеңселері Помпеядағы мацеллумда немесе өз үйінде орналасқан, және ол шамамен алты серіктесімен бірге жұмыс істеді, олардың ішінде Хелвий әулетінен шыққан Аполлонарис есімді бостандыққа шыққан адам да болды. Иукунд қалдырған тақташалар оның 62 жылдың 5 ақпанында болған жер сілкінісінде қайтыс болғанын көрсетеді, өйткені оның жазбалары осы күнге бірнеше күн бұрын тоқтатылған. Оның есімі 70-ші жылдарға қатысты ешбір мәлімдемеде кездеспейді, және ол 79 жылы қайтыс болған, сол кезде оған кем дегенде жетпіс жас болған.
Freedmen and slaves performed many small business tasks for Iucundus, such as signing receipts as witnesses and collecting payments from clients. The freedmen Phoebus, Communis and Chryseros are named in his records as acting for him, as are the slaves Philadelphus, Menippus and Dionysus. A further freedman named Felix has been suggested as the dedicator of the portrait herm of Iucundus found in the atrium of the house. Many names of elite Pompeian citizens occur frequently in his transaction records, suggesting that Iucundus also had dealings with the upper class of his town. In fact, he even travelled to nearby Nuceria to help the wealthy Praetorian Guard senior centurion Publius Alfenus Varus resell some slaves that he had purchased in an auction. He had at least two sons, Sextus Caecilius Iucundus Metellus and Quintus Caecilius Iucundus. Iucundus departed from the traditional naming system, giving each of his sons a name that implied a relationship with the illustrious family of the Caecilii Metelli. Little is known of either, though the incomplete state of the records of Iucundus' business — which were buried in his house, alongside unfinished and unused tablets, in AD 79, but contain no records later than 62 — has been taken as evidence that they did not follow their father into the banking trade. Little is known for sure about Iucundus' life. He was born around the end of Augustus's reign (that is, before c. AD 14) to a freedman named Felix, who was also a banker. He is likely to have entered the banking business by AD 27. By AD 58 he was well established as a successful banker who dealt with a wide variety of Pompeiians. He is believed to have had offices either in the [[Macellum of Pompeii or in his house, and to have worked alongside around six associates, including a freedman of the Helvii family named Apollonaris. The tablets that Iucundus left behind suggest that he died in the earthquake on 5 February 62, since his records stop a few days before that date. His name does not appear in any known inscriptions from the 70s, and he was almost certainly dead by AD 79, by which point he would have been at least seventy.
Помпейдегі банктік қызмет
Кесилий - ежелгі Римдегі банкирлердің бір түрі, ол аукциондарда делдал ретінде жұмыс істеген. Помпейлік аргентарий сатып алынған зат үшін сатушыға төлейтін және сатып алушыға оны қайтару үшін белгілі бір мерзім беретін. Кесилийдің жазбаларына сәйкес, көбінесе 50-ші жылдарға қарай, сатып алушылар аргентарийге қарызды бірнеше айдан бір жылға дейін қайтаруға мүмкіндік алған. Аргентарий қарызға пайыз және комиссия түрінде мерсес алатын. Кейбір аргентарийлер, коактор аргентарийлер деп аталатын, аукциондарды ұйымдастырумен қатар қарыз ақшасын жинаған, ал басқа аргентарийлерге коакторлар қарыздарды жинауға көмектескен. Кесилий коактор аргентарий болған, әлде жай ғана аргентарий болғаны әлі белгісіз.
Caecilius was a type of banker called an [[Banking in ancient Rome, which meant that he acted as a middleman in auctions. The Pompeian argentarius would pay the vendor for the purchased item and then grant the buyer a time frame in which to repay him. According to the records of Caecilius, mostly dating from the 50s, the buyers had between a few months and a year to repay the loan to the argentarius. The argentarius would receive interest on the loan, as well as a commission known as a merces. Some argentarii, called coactores argentarii, collected debt money in addition to making arrangements in the auctions, while other argentarii were assisted by coactores who collected the debts for them. It is uncertain whether Caecilius was a coactor argentarius or simply an argentarius.
Сым таблеткалары
Икунд өзінің көптеген жеке іс-әрекеттерін балауыз тақташаларында сақтаған, олардың көбі 1875 жылы үйінен табылған. Бұл құжаттардың жай-күйі "жарамсыз" деп сипатталған: олардың көбі Везувий жанартауының атқылауынан оқылмайтын күйге жеткен. Барлық құжаттар түбіртектер болып табылады. 153 тақташаның екеуі біздің эрамыздың 15 және 27 жылдарына жатады, демек, бұл Икундтың әкесі Феликстің жазбалары болуы мүмкін; он алтысы Икунд пен Помпей қаласы арасындағы шарттар туралы түбіртектер, ал қалған 137-сі үшінші тараптар атынан аукцион арқылы алынған түбіртектер. Он жеті тақташада Икундтың аукционнан сатып алынған тауарларға сатып алушыларға берген қарыздары тіркелген. Тақташалар Икундтың табысты бизнесін көрсетеді: үш мәміленің өзінен басқа барлығы 1000 сестерцийден (ШШ) асып түседі, ал олардың орташа құны 4500 ШШ, үш мәміле 30 000 ШШ-тан жоғары бағаланған. Сол кезеңде рим легионерінің жылдық жалақысы 225 денарий немесе 900 ШШ құрады. Біздің эрамыздың 53 жылы 14 наурыздағы түбіртек Икундтың салық жинау шарты бойынша төлем жасағанын көрсетеді. Іс-әрекет туралы ақпараттан басқа, Икундтың тақташаларында сатушылардың және келісімге куә болғандардың есімдері жазылған. Куәгерлердің тізімдері де Помпейдің әлеуметтік құрылымы туралы ақпарат береді, өйткені Икунд куәгерлеріне әлеуметтік статусы бойынша қол қоюды бұйырған. Тақташаларда 2021 жылы Porta Sarno некрополісінде қазылған бостандыққа шығарылған Марк Венерий Секундиус туралы мәлімет бар. Барлығы тақташалардан шамамен 115 адамның есімі белгілі (куәгерлерді есептемегенде), оның ішінде он төрт – барлық аукцион сатушылары – әйелдерге тиесілі. Тақташалардың көпшілігі триптихтер болып табылады, яғни олар үш ағаш жапырақтан тұрады, олар бірге тіркеліп алты бет құрайды. Балауыз ішкі төрт бетке жағылып, түбіртек осы беттерге жазылған. Содан кейін тақташа жабылып, баумен байланып, куәгерлер оған балауыз мөрлерін қойған. Бұл құжаттың өгеріске ұшырауына жол бермеді, ал сыртқы жағында анықтау үшін қысқаша сипаттама жазылған.
Iucundus kept many private records of his business transactions on wax tablets, many of which were found in his house in 1875. The state of these documents has been described as "ruinous": many were charred beyond legibility by the eruption of Vesuvius. All of the documents are receipts. Of the 153 tablets discovered, two date from AD 15 and 27, and so are likely the records of Iucundus' father Felix; sixteen are receipts for contracts between Iucundus and the city of Pompeii, and the remaining 137 are receipts from auctions on behalf of third parties. Seventeen tablets record loans that Iucundus advanced to buyers of auction items. The tablets testify to the success of Iuncundus' business: all but three record transactions in excess of 1,000 [[Sestertius (HS), while their median value is 4,500 HS and three record deals worth over 30,000 HS. A Roman legionary's annual pay during the same period was 225 [[Denarius, or 900 HS. One receipt of 14 March AD 53 records the payment by Iucundus for a tax farming contract. In addition to the transaction information, Iucundus' tablets record the names of vendors and witnesses to the arrangements. The lists of witnesses also give some insight into the social structure of Pompeii, since Iucundus had his witnesses sign in order of social status. The tablets include a reference to the freedman Marcus Venerius Secundio, whose tomb in the Porta Sarno necropolis was excavated in 2021. In total, the names of around 115 people (excluding those acting as witnesses) are known from the tablets, of which fourteen — all sellers in auctions — belong to women. The tablets themselves are mostly triptychs, which means that they have three wooden leaves tied together to make six pages. Wax was put on the inner four pages, and the receipt was written on these surfaces. The tablet was then closed and wrapped with a string, over which the witnesses placed their wax seals. This prevented the document itself from being altered, and there was a brief description of the receipt written on the outside for identification purposes.
Тақташадағы жазу
Төменде AD 56 жылы аукцион сатудан түскен түсімдерге арналған қолхаттың аудармасы келтірілген. Бұл жазуда Юкунд күнді және куәгерлер тізімін көрсеткен, олардың тізімі әлеуметтік статусы бойынша төмендеу ретімен берілген. Оның бірнеше тақтайшаларын зерттеу арқылы Юкунд көптеген мәмілелер жасасқан клиенттерінің салыстырмалы әлеуметтік жағдайын анықтау мүмкін.
The following is the translation of an AD 56 receipt for the proceeds of an auction sale. In this inscription, Iucundus included the date and the list of witnesses, which were listed in descending order of social status. By examining several of his tablets, it is possible to determine the relative social standings of clients with whom Iucundus arranged numerous transactions.
Үй
Iucundus үйі, "Луций Цецилий Iucundus үйі" деп белгілі, қазір Via Stabia (Regio V, Insula 1.26) деп аталатын Помпейде әлі де тұр. Ол Iucundus-тың шаруашылық жазбалары мен балауыз тақташаларының, сондай-ақ қабырға суреттерінің табылуымен танымал. Лариум, яғни ларелердің киіз үйі, 62 жылғы жер сілкінісі кезіндегі Юпитер храмын бейнелейтін рельефке ие. Атриум бұрын суреттермен безендірілген; едені қара-ақ мозаикамен әшекейленген, ал кіреберісінде жатқан иттің суреті салынған. Бұл суреттердің көп бөлігі қазір Неапольдегі Ұлттық археологиялық мұражайда көрсетілуде. Үйдің қабырғаларында бірнеше граффити жазулары табылды, олардың бірі: "Махаббатқа толылар гүлденсін, махаббаттамайтындар жойылсын, махаббатты тыйым салғандар екі есе жойылсын". Тағы бір жазу, Iucundus-тың қайтысынан кейін жазылған болуы мүмкін, оның ұлы Квинттің дуумвир лауазымына үміткер Сей Секундусты қолдайтынын жариялайды. Таблинум, яғни кабинет, көптеген қабырға суреттерін қамтиды. Оның ұлдарының бірі Секст екіншісі Квинтке сыйлаған амфора да үйден табылған.
Iucundus' house, known as the 'House of Lucius Caecilius Iucundus', still stands on what is now called the Via Stabia (Regio V, Insula 1.26) in Pompeii. It is known for the discovery of Iucundus' business records and wax tablets, as well as for its wall paintings. The lararium, or shrine of the lares, features a relief depicting the Temple of Jupiter during the AD 62 earthquake. The atrium was once decorated with paintings; the floor is decorated with a black and white mosaic and at the entrance a reclining dog is depicted. Most of these images are now displayed in the National Archaeological Museum, Naples. Several graffiti messages have been found on the walls of the house, including one that reads "May those who love prosper; let them perish who cannot love; let them perish twice over who forbid love." Another, which probably postdates Iucundus' death, proclaims his son Quintus' support for Ceius Secundus, a candidate for the office of duumvir. The tablinum, or study, contains numerous wall paintings. An amphora given by one of his sons, Sextus, to the other, Quintus, was also found in the house.
Көркем әдебиеттегі бейнелер
Кембридж латын курсының бірінші кітабы – бұл серияда «Цецилий» деп аталатын Юкундтың өмірі туралы көркемделіп баяндалған оқиға. Кітапта оның әйелі Метелла және ұлы Квинт бар, сонымен қатар серияның екінші және үшінші кітаптары оның өміріне негізделген. Оның екі құлы бар: біреуі Клеменс, екіншісі – аспаз Грумио. Сондай-ақ, Цецилийдің бұрын Феликс есімді тағы бір құлы болғандығы белгілі. Бірақ Квинтті ұрлаудан құтқарғаннан кейін Цецилий оны босатып жіберді. Кембридж латын курсында Цецилий 79 жылы Везувий жанартауының атқылауы кезінде қаза табады. 2008 жылғы британдық ғылыми-фантастикалық телесериал «Доктор Ху»-дың «Помпеяның оттары» атты эпизодында Питер Капальди Юкундтың негізіндегі мәрмәр саудагері Лобус Цецилий рөлін сомдайды. Бұл оқигада ол және оның отбасы Доктордың арқасында жарылыстан құтылады, ол оларды қауіпсіз жерге көшіреді. Кейін Капальди Доктордың он екінші түрінің рөлін ойнады; 2015 жылғы эпизодта кейіпкер Цецилий сияқты адамдарды құтқару міндетін еске түсіру үшін оның келбетін таңдағанын түсіндіреді. Шоудың авторы Стивен Моффат Доктордың Цецилийға, сондай-ақ «Torchwood» сериалындағы Джон Фробишерге (оны да Капальди сомдады) ұқсастығының «Доктордың тағдырмен және апатпен мәңгілік күресін» бейнелейтінін айтты.
Book One of the Cambridge Latin Course is a fictionalised account of the life of Iucundus, who is referred to as "Caecilius" in the series. In the book, he has a wife, Metella, and a son, Quintus, on whom books two and three in the series are based. He also has two slaves; one named Clemens and another, a cook, named Grumio. It is also revealed that Caecilius once had another slave, Felix. However, after he saved Quintus from a kidnapping attempt, Caecilius manumitted him. In the Cambridge Latin Course, Caecilius dies in the AD 79 eruption of Vesuvius. In a 2008 episode of British television science fiction series Doctor Who entitled "The Fires of Pompeii", Peter Capaldi portrays Lobus Caecilius, a marble merchant based on Iucundus. In this story, he and his family are saved from the eruption by the Doctor, who transports them to safety. Capaldi later played the Doctor's twelfth iteration; in a 2015 episode, the character explains that he chose to assume Caecilius's appearance to remind him of his duty to save people like Caecilius. The show's writer, Steven Moffat, said that the Doctor's resemblance to Caecilius, as well as to a character named John Frobisher (also played by Capaldi) in the spin off Torchwood series symbolised "the Doctor’s eternal battle with doom and destiny".