Кіріспе

Рим ақыны (б.з. 39–65)

Марк Анней Лукан (3 қараша 39 ж. – 30 сәуір 65 ж.), ағылшын тілінде Лукан (/l//uː//k//ən/) деп белгілі, Испания Баэтикадағы Кордубада (қазіргі Кордова) туған рим ақыны. Ол империялық латын кезеңінің ең көрнекті тұлғаларының бірі саналады, әсіресе "Фарсалия" атты эпикалық поэмасымен танымал. Оның жастығы және шығарма жазу жылдамдығы оны басқа ақындардан ерекшелейді.

Өмір

Үш қысқаша ежелгі деректер шағын өмірбаянды қайта құруға мүмкіндік береді – ең ертесі Суетонийге, екіншісі белгісіз Ваккаға, ал үшіншісі анонимді және датасы көрсетілмеген – сондай-ақ Марциал, Кассий Дио, Тациттың жылнамалары және Стацийдің «Сильвалары» біріне сілтеме жасайды. Лукан Марк Анней Меланың ұлы және Үлкен Сенеканың немересі болды; ол өзінің ағасы Кіші Сенеканың тәрбиесінде өсті. Бай отбасында дүниеге келген ол Афинада риториканы оқыды және оның ағасынан философиялық және стоик білім алған болуы мүмкін. Оның әйелі Полла Аргентария болды, ол оның «Фарсалия» еңбегіне көмектескен деседі. Ол Неронның кезінде табысқа жетіп, императордың жақын достарының бірі болды және заң бойынша жасы жетпеген кезеңде квесторлық лауазымға ие болды. 60 жылы ол бесжылдық «Нерония» фестивалінде Орфей мен «Неронды мақтау» өлеңдерін импровизациялағаны үшін жүлде алды және император оны аугура тағайындағанда тағы да марапатталды. Осы уақытта ол өзінің «Фарсалия» (қолжазбаларда «De Bello civili» деп аталады) атты эпикалық поэмасының алғашқы үш кітабын таратты, онда Юлий Цезар мен Помпей арасындағы азаматтық соғыс туралы айтылған. Бір кезде Нерон мен Лукан арасында жанжал туды. Оқиға туралы екі әртүрлі мәлімет сақталған, екеуі де жанжалды азайтпаққа тырысады. Тациттің айтуынша, Нерон Луканға қызғанып, оның өлеңдерін жариялауға тыйым салған. Суетонийдің мәліметі бойынша, Нерон Луканның жазбасын оқып, сенаттың отырысын шақырып, оны тоқтатқан, ал Лукан Нерон туралы ұятсыз өлеңдер жазып жауап берген. Дегенмен, басқа да еңбектер жанжалдың негізгі себебіне нұсқау береді. Грамматик Вакка мен ақын Стацийдің еңбектері Лукан Неронға қарсы ұятсыз өлеңдер жазды деген пікірді қолдайды. Вакка Луканның бір еңбегінің «Қаланың өртелуі туралы» (De Incendio Urbis) деп аталғанын айтады. Стацийдің Луканға арнаған өлеңінде Луканның «қылмысты тиранның сөзсіз жалыны Ремустың биіктерімен қалай жүріп өткенін» сипаттағаны айтылады. Сонымен қатар, «Фарсалияның» кейінгі кітаптары империяға қарсы және республиканы қолдайды. Неронды және император лауазымын сынауы осы тыйымның нақты себебі болуы мүмкін. Кейіннен Лукан 65 жылы Неронға қарсы Гай Кальпурний Пизоның құйрықтарына қосылды. Құйрықтар ашылып, ол 25 жасында өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды, бірақ анасын кінәлаудан бұрын, кешірімді үміттеніп, басқалармен бірге. Тациттің айтуынша, Лукан қан құйғанда «жарақат алған сарбаздың ұқсас өлімге ұшырағаны туралы өзі жазған өлеңді еске түсіріп, сол жолдарды айтты. Бұл оның соңғы сөздері болды». Оқиғаның басқаша түсіндірілуі бойынша, оның өлімі өзіне-өзі қол жұмсау емес, Неронның бұйрығымен орындалған жаза болған. Оның әкесі тыйым салуға қатысқан, бірақ анасы қашып кеткен. Стацийдің Лукан туралы өлеңі Домицианның тұсында оның жесірі Полла Аргентарияға оның туған күніне орай арналған (Silvae, ii.7, Genethliacon Lucani).