Кіріспе

Грек географы, философы және тарихшысы (б.з.д. 64/63 – шамамен 24 ж.б.) – Рим Республикасының Рим империясына өту кезеңінде Кіші Азияда өмір сүрген грек географы.

Өмір

Страбон б.з.б. 64 жылы Понт (қазіргі Каппадокия) аймағындағы Амасея қаласында бай отбасында дүниеге келген. Оның отбасы кем дегенде Митридат V билік құрған кезеңнен бастап саясатқа қатысқан. Страбон анасының тарапынан Дорилеймен туыс болған. Отбасының бірнеше мүшесі, соның ішінде әкесінің әкесі, Митридат соғыстары кезінде Митридат VI-ға қызмет еткен. Соғыс аяқталар алдында Страбонның әкесінің әкесі бірнеше Понт бекіністерін римдіктерге тапсырған. Страбон «осы қызметтері үшін үлкен уәделер берілді» деп жазған, ал Митридат пен Тигран жеңілгеннен кейін де парсы мәдениеті Амасеяда сақталғандықтан, ғалымдар отбасының Римді қолдауы жергілікті қоғамдағы олардың беделіне қалай әсер еткенін және оларға римдік азаматтық берілген болуы мүмкін екенін болжады. Осыдан кейін 17 жылға дейін оның саяхаттары туралы мәліметтер аз. Страбонның «Географиясы» қашан жазылғаны нақты белгісіз, бірақ еңбектің өзіндегі сілтемелер оның аяқталған нұсқасы император Тиберий билік құрған кезеңде жазылғанын көрсетеді. Кейбіреулер оның алғашқы нұсқаларын б.з.б. 7 жылға, ал басқалары б.з. 17 немесе 18 жылдарға жатқызады. Ол «Географияны» көп жыл бойы жұмыстап, үнемі қайта өңдеген, бірақ әрқашан жүйелі болмаған. Бұл энциклопедиялық сипаттамалық еңбек, ол Еуропа мен Жерорта теңізінің дерлік барлық аймақтарын қамтитын саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени және географиялық сипаттамалардан тұрады: Ұлыбритания мен Ирландия, Иберия түбегі, Галлия, Германия, Альп таулары, Италия, Грекия, Солтүстік Қара теңіз аймағы, Анатолия, Таяу Шығыс, Орталық Азия және Солтүстік Африка. «География» Август патшалық құрған кезеңдегі грек және рим халықтары мен елдері туралы мәлімет беретін жалғыз қолға түскен еңбек. «Жақында» дегені бір жыл ішінде деген мағынаны білдіретін болса, Страбон сол жылы немесе келесі жылы (б.з. 24) жазуды тоқтаған, сол кезде қайтыс болған деп есептеледі. Ол Гомер, Геккатей және Аристотельдің ықпалында болған. Страбонның алғашқы маңызды еңбегі – «Тарихи очерктер» (Historica hypomnemata), ол Римде болған кезде (б.з.б. 20 ж. шамасында) жазылған, көбінесе жоғалып кеткен. Римдіктердің Грекияны жаулап алуынан бастап белгілі әлемнің тарихын қамтуға арналған, Страбон оны өзі келтіреді және басқа классикалық авторлар оның бар екенін айтады, бірақ қазірге дейін сақталған жалғыз құжат – Милан университетінде сақталатын папирус фрагменті ([Папирус] 46).

Білім

Стребон өмірінің алғашқы жылдары Жерорта теңізіне саяхат жасағанда әртүрлі мамандықтар бойынша бірнеше көрнекті ұстаздардан білім алды. Оның білімі алғаш рет Нисада (қазіргі Султанхисар, Түркия) риторика шебері Аристодемнің басшылығымен жүрді, ол бұрын Понтты жаулап алған римдік генералдың ұлдарын оқытқан. Аристодем Ниса мен Родта екі риторика және грамматика мектебінің жетекшісі болды. Нисадағы мектеп Гомер әдебиетіне және ежелгі грек эпостарын түсіндіруге ерекше қызығушылық танытты. Страбон Гомердің поэзиясын жоғары бағалады, бұл, әлдебір себеппен, Нисада Аристодеммен өткізген уақытының нәтижесі болуы мүмкін. Шамамен 21 жасында Страбон Римге көшіп, Октавианның сарайындағы құрметті ұстаз, Перипатетик Ксенархтан философияны оқыды. Ксенархтың аристотельдік көзқарастарына қарамастан, Страбон кейіннен өзінің стоик көзқарастарын қалыптастырғанын көрсетеді. Римде ол бай әрі танымал ғалым Тираннион Амисустан грамматиканы үйренді. Тираннион да Перипатетик болғанымен, ол география саласындағы құрметті авторитет еді, бұл Страбонның осы салаға болашақтағы үлесін ескере отырып, маңызды факті. Страбонның соңғы маңызды ұстазы – б.з.д. 44 жылдан бері Римде римдік элитасымен байланыс орнатуға өмірін арнаған философ Афинодор Кананит болды. Афинодор Страбонға өзінің философиясын, білімін және таныстарын жеткізді. Аристотельдік Ксенарх пен Тираннионнан айырмашылығы, Афинодор стоик болды және Страбонның бұрынғы ұстаздарының философиясынан алшақтауына себепкер болды. Сонымен қатар, Афинодор өзінің жеке тәжірибесінен Страбонға империяның басқа аймақтары туралы ақпарат берді, ол әйтпесе Страбонға белгілі болмас еді.

Географиялық

Страбон өзінің өмірінде белгілі болған әлемнің әртүрлі аймақтарындағы халықтар мен жерлердің сипаттамалық тарихын ұсынған «География» («Geography») еңбегімен танымал. 1587 жылы грек мәтіндерінің классикалық зерттеушісі және редакторы Исаак Казобон алғашқы сынды басылымын жариялады. Страбон классикалық грек астрономдары Эратосфен мен Гиппархты атап, география саласындағы олардың астрономиялық және математикалық еңбектерін мойындады, бірақ сипаттамалық тәсілдің тиімдірек екенін, ал оның еңбектері елдер мен аймақтардың мінез-қалпына көбірек қызығушылық танытқан мемлекет қайраткерлері үшін арналғанын мәлімдеді. Осылайша, «География» оның заманындағы ежелгі әлем туралы құнды ақпарат көзі болып табылады, әсіресе бұл ақпарат басқа көздермен расталғанда. Ол көп саяхаттаған, өзі айтқандай: «Батысқа қарай Сардинияға қарсы орналасқан Этрурия жерлеріне, оңтүстікке қарай Эуксиннен [Қара теңізден] Эфиопия шекарасына дейін сапар шектім; менің араласқан жерлерімнің саны, география жазғандардың ішінде, ең көп болуы мүмкін». «Географияны» қашан жазғаны белгісіз, бірақ ол Александриядағы әйгілі кітапханада көп уақытын «өз алдындағылардың еңбектерінен» жазбалар жасауға жұмсады. Алғашқы басылымы 7 жылы, ал соңғы басылымы 23 жылы жарық көрді, бұл Страбонның өмірінің соңғы жылы болуы мүмкін. «Географияның» ғалымдар тарапынан мойындалып, стандартты еңбек ретінде қабылдануына біраз уақыт кетті. Александрияның өзі «Географияның» соңғы кітабында кеңінен сипатталған, ол оны дамыған жергілікті экономикасы бар өркендеген порты қаласы ретінде көрсетеді. Страбон қаладағы көптеген әдемі қоғамдық саябақтарды және соғыс арбалары мен атты әскерлерге арналған жеткілікті кең көшелер желісін атап көрсетеді. «Олардың екеуі де бір плетроннан асатын өте кең, және бір-бірін тік бұрышта қиып өтеді. Барлық ғимараттар бір-бірімен байланысты, сондай-ақ одан тыс жерлермен де». Лоренс Кимнің айтуынша, Страбон «Географияның» барлық бөлімінде римдіктерге жақтас. Бірақ ол Римнің саяси және әскери салалардағы үстемдігін мойындап, тіпті мақтап, басқа салаларда гректердің Римге қарағанда басымдығын орнатуға тырысады». Еуропада Страбон Дунайды (оның Даноуиос деп атағанын) және Истросты бірінші болып байланыстырды, ал атаулар «катаракталарда», қазіргі заманғы Темір қақпаларда, Румыния/Сербия шекарасында өзгерді. Ол ешқашан бармаған Үндістанда Страбон ұзын, жылан тәрізді денелі, жабырқақ тәрізді қанаттары бар ұшқыр кесірткелерді (бұл сипаттама Үндістанның ұшқыр кесірткесі Драко дюссумеримен сәйкес келеді), қанатты шаяндар және басқа да мифтік жаратылыстарды, сондай-ақ нақты жаратылыстарды сипаттады. Геродот, Аристотель және Иосиф Флавий сияқты басқа да тарихшылар осы сияқты жаратылыстарды атаған.

Қалдықтардың пайда болуы

Страбон қазбалар туралы айта келіп, Нуммулитті (Celâl Şengör-ден келтірілген) мысалға келтірді: Бұл жерде ағаштар жоқ, тек Катакэкаумен шараптарын өндіретін жүзімдіктер бар. Олар сапасымен әйгілі шараптардың ешқайсысынан да кем емес. Топырақ күлмен жабылған, қара түсті, таулы және жартасты аймақ оттан пайда болғандай көрінеді. Кейбіреулер бұл күлдің себебін найзағай мен жер астындағы жарылыстармен байланыстырып, Тайфон туралы аңыз осы өңірде болғанына сенімді. Ксант осы аймақтың патшасы Арим есімді адам болғанын айтады. Бірақ, бүкіл елдің бірден, осындай оқиғаның салдарынан өртенгенін қабылдаудың орнына, жер астынан атылып, қазір сөнген оттың нәтижесінде болғанын ұйғару орынды. Үш шұңқыр "Физас" деп аталады және аралары қырық стадий қашықтықта жатыр. Осы шұңқырлардың үстінде, жерден атылған ыстық массалардан пайда болған төбелер бар, оны логикалық тұрғыдан қарағанда бағалауға болады. Мұндай топырақ шарап өсіруге өте ыңғайлы, әсіресе күлмен жабылған және ең жақсы шараптардың көптеп өндірілетін Катанасойл сияқты. Кейбір жазушылар осы жерлерді қарап, Дионис ("Фриген") деп атауға лайықты себептер бар деген қорытындыға келді.

Басылымдар

Джонс, Х. Л., аударған. (1917 ж.). Страбонның географиясы. Лондон: Хайнеманн. Г. С. Гамильтон және В. Фальконер аударған, Г. Г. Бон редакциялаған үш томдық Страбон географиясы, 1854–1857 жылдар.