Рим тарихшысы Ливий өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Рим тарихшысы (б.з.д. 59 – б.з. 17) берілген есім немесе лақап атымен танымал.

Тит Ливий (; б.з.д. 59 – б.з. 17), ағылшын тілінде Ливи (/lɪvi/ LIVee) деп белгілі, римдік тарихшы болған. Ол «Ab urbe condita» (Ливий) атты Рим мен римдік халықтың тарихын жазды, ол Римнің б.з.д. 753 жылы негізі қаланғанға дейінгі ертедегі аңыздарынан бастап Ливийдің өмір кезеңінде Августтың билігіне дейінгі кезеңді қамтиды. Ол Юлий-Клавдий әулетінің мүшелерімен жақсы қарым-қатынаста болды және Августтың досы болды, болашақ император Клавдийдің жас шөбересіне тарих жазуға ұсыныс жасады.

Өмір

Ливий Солтүстік Италиядағы Патавиумда, қазіргі Падуада, шамамен б.з.д. 59 жылы туған. Иероним Ливийдің б.з.д. 59 жылы туып, б.з. 17 жылы қайтыс болғанын айтады. Г.М. Хирст алғаш ұсынған, Рональд Сайм және басқалар оның туған және қайтыс болған күндерін бес жылға ығыстыруды ұсынды (б.з.д. 64 – б.з. 12), бірақ бұл идея кең қолдау таппады. Ливий туған кезде оның туған қаласы Патавиум Италия жартыаралындағы екінші бай қала және Цизальпин Галлиясының (Солтүстік Италия) ең ірі қаласы болды. Оның өмірінде Цизальпин Галлиясы Италияның бір бөлігіне қосылды және Юлий Цезарь оның тұрғындарына римдік азаматтық құқық берді. Ливий өз шығармаларында Патавиумға деген терең құрметін және мақтанышын жиі білдірді, ал қала моральдық және саяси консерватизммен танымал болды. Ливийдің жасөспірім кезі б.з.д. 40-шы жылдарда болды, бұл Рим әлемінде азаматтық соғыстардың кезеңі еді. Сол кездегі Цизальпин Галлиясының губернаторы Асиний Поллий Патавиумды Цезарьдің азаматтық соғысы (б.з.д. 49-45) кезінде соғысқан тараптардың бірінің басшысы Марк Антонийді қолдауға итермелеуге тырысты. Патавиумның бай азаматтары Асиний Поллиоға ақша мен қару-жарақ беруден бас тартып, жасырынған. Поллио содан кейін сол бай азаматтардың құлдарын паралап, өздерінің қожайындарының қайда екенін анықтауға тырысты, бірақ пара беруге сәттілік болмады, азаматтар Сенатқа адалдықтарын білдірді. Сондықтан Римдегі азаматтық соғыстар Ливийдің Римде жоғары білім алуына немесе сол кездегі ақсүйектердің жасөспірім еркектеріне тән Грекияға саяхаттауына кедергі келтіргені мүмкін. Көп жылдар өткен соң Асиний Поллио Ливийдің «патавиумдық» ерекшелігін сынайды, оның латын тіліндегі жазбаларында Римде мақұлданбаған «аудандық» ерекшеліктер бар екенін айтты. Поллионың сын-ескертпесі азаматтық соғыстар кезінде Патавиум қаласындағы тәжірибесінен туған жағымсыз сезімдерінің нәтижесі болуы мүмкін. Ливий б.з.д. 30-шы жылдары Римге барған болуы мүмкін, және ол одан кейін қалада көп уақыт өткізген болуы мүмкін, бірақ бұл оның негізгі үйі болмаған. Римде болған кезінде ол сенатор болған жоқ және үкіметтік қызметте болған жоқ. Оның жазбаларында әскери мәселелерге қатысты қарапайым қателер бар, бұл оның Рим әскерінде қызмет етпегенін көрсетеді. Дегенмен, ол философия мен риторикадан білім алды. Ливийдің тәуелсіз өмір сүруге қаржылық және материалдық мүмкіндіктері болған, бірақ осы байлықтың көзі белгісіз. Ол өмірінің көп бөлігін жазуға арнады, оны қаржылық тәуелсіздігінің арқасында істей алды. Ливий кішкентай аудиторияға оқылымдар өткізген, бірақ ол кезде кең таралған ойын-сауық болған дебаттарға қатысқандығы туралы естілмеген. Ол император Август пен императорлық отбасымен таныс еді. Кейінгі римдіктер Августы Римнің ең ұлы императоры деп санады, бұл Ливийдің өлімінен кейін де оның беделін арттырды. Суетоний болашақ император Клавдийдің, б.з.д. 10 жылы туған, бала кезінде тарихнамалық еңбектер жазуға Ливийдің қалай ықпал еткенін баяндады. Ливийдің ең танымал еңбегі – «Рим тарихы». Онда ол Рим қаласының негізінен Августтың өліміне дейінгі толық тарихын баяндайды. Августтың тұсында жазғандықтан, Ливийдің тарихы Римнің ұлы жеңістерін баса көрсетеді. Ол Римнің батырлық ерліктері туралы көркем әңгімелермен тарихын жазды, Август император болғанда енгізілген жаңа үкімет түрін насихаттау үшін. Ливий тарихына кіріспесінде ол өзінің жеке даңқының қараңғылықта қалуына қарамастан, оның еңбегі «әлемнің ең көрнекті ұлтының істерін сақтауға» көмектессе, маңызды емес екенін айтты. Ливий көбінесе жүздеген жылдар бұрын болған оқиғалар туралы жазғандықтан, оның еңбегінің тарихи құндылығы күмәнді болды, бірақ көптеген римдіктер оның баяндамасына сенді. Ливий үйленген және кем дегенде бір қызы мен бір ұлы болған. Ол басқа да еңбектер жазды, оның ішінде ұлына жазған хат түріндегі эссе және көптеген диалогтар, олардың көпшілігі Цицеронның ұқсас еңбектеріне негізделген. Оның ұлдарының бірі география туралы кітап жазды, ал қызы ритор Луций Магиусқа тұрмысқа шықты. Тит Ливий б.з. 17 жылы туған қаласы Патавиумда қайтыс болды. Ливий мен оның әйелінің қабір тасы Падуадан табылған болуы мүмкін. Ол осы еңбекке кіріскен кезде жастық шағынан шығып, шамамен 33 жаста болған. Ол бұл жұмысты Римнен Падуаға қарттық шағында, Августтың өлімінен кейін Тиберийдің тұсында аяқтаған. Кіші Сенека оның оратор және философ болғанын және осы салаларда тарихи трактаттар жазғанын айтады. «Рим тарихы» этрусктің шығу тегіне қатысты «солтүстік теорияның» дамуына да ықпал етті. Себебі кітапта Ливий былай деді: «Гректер оларды «тиррен» және «адриатикалықтар» деп те атайды. Альпі тауларының тайпалары, әсіресе Раетилер, олармен бір туыс екені сөзсіз, себебі олардың елді мекендерінің табиғаты оларды соншалықты бейкүндеу қылған, олар бастапқы жағдайларының ешқандай іздерін сақтамаған, тіпті тілдері де бұзылмаған». Осылайша, Карл Отфрид Мюллер сияқты көптеген ғалымдар бұл мәлімдемені этрусктің немесе тирреннің солтүстіктен келгенін және Альпі тайпасының бірі – Раетилердің ұрпақтары екенін дәлелдеу үшін пайдаланды.

Livy was born in Patavium in northern Italy, now modern Padua, probably in 59 BC. Jerome says Livy was born in 59 BC and died in AD 17. First proposed by G. M. Hirst, Ronald Syme and others have suggested bringing his birth and death dates back five years (64 BC – AD 12), but this idea has not gained consensus. At the time of his birth, his home city of Patavium was the second wealthiest on the Italian peninsula, and the largest in the province of Cisalpine Gaul (northern Italy). Cisalpine Gaul was merged in Italy proper during his lifetime and its inhabitants were given Roman citizenship by Julius Caesar. In his works, Livy often expressed his deep affection and pride for Patavium, and the city was well known for its conservative values in morality and politics. Livy's teenage years were during the 40s BC, a period of civil wars throughout the Roman world. The governor of Cisalpine Gaul at the time, Asinius Pollio, tried to sway Patavium into supporting Marcus Antonius (Mark Antony), the leader of one of the warring factions during Caesar's Civil War (49 45 BC). The wealthy citizens of Patavium refused to contribute money and arms to Asinius Pollio, and went into hiding. Pollio then attempted to bribe the slaves of those wealthy citizens to expose the whereabouts of their masters; his bribery did not work, and the citizens instead pledged their allegiance to the Senate. It is therefore likely that the Roman civil wars prevented Livy from pursuing a higher education in Rome or going on a tour of Greece, which was common for adolescent males of the nobility at the time. Many years later, Asinius Pollio derisively commented on Livy's "patavinity", saying that Livy's Latin showed certain "provincialisms" frowned on at Rome. Pollio's dig may have been the result of bad feelings he harboured toward the city of Patavium from his experiences there during the civil wars. Livy probably went to Rome in the 30s BC, and it is likely that he spent a large amount of time in the city after this, although it may not have been his primary home. During his time in Rome, he was never a senator nor held a government position. His writings contain elementary mistakes on military matters, indicating that he probably never served in the Roman army. However, he was educated in philosophy and rhetoric. It seems that Livy had the financial resources and means to live an independent life, though the origin of that wealth is unknown. He devoted a large part of his life to his writings, which he was able to do because of his financial freedom. Livy was known to give recitations to small audiences, but he was not heard of to engage in declamation, then a common pastime. He was familiar with the emperor Augustus and the imperial family. Augustus was considered by later Romans to have been the greatest Roman emperor, benefiting Livy's reputation long after his death. Suetonius described how Livy encouraged the future emperor Claudius, who was born in 10 BC, to write historiographical works during his childhood. Livy's most famous work was his history of Rome. In it he narrates a complete history of the city of Rome, from its foundation to the death of Augustus. Because he was writing under the reign of Augustus, Livy's history emphasizes the great triumphs of Rome. He wrote his history with embellished accounts of Roman heroism in order to promote the new type of government implemented by Augustus when he became emperor. In Livy's preface to his history, he said that he did not care whether his personal fame remained in darkness, as long as his work helped to "preserve the memory of the deeds of the world’s preeminent nation." Because Livy was mostly writing about events that had occurred hundreds of years earlier, the historical value of his work was questionable, although many Romans came to believe his account to be true. Livy was married and had at least one daughter and one son. He also produced other works, including an essay in the form of a letter to his son, and numerous dialogues, most likely modelled on similar works by Cicero. One of his sons wrote a book on geography and a daughter married Lucius Magius, a rhetorician. Titus Livius died at his home city of Patavium in AD 17. The tombstone of Livy and his wife might have been found in Padua. When he began this work he was already past his youth, probably 33; presumably, events in his life prior to that time had led to his intense activity as a historian. He continued working on it until he left Rome for Padua in his old age, probably in the reign of Tiberius after the death of Augustus. Seneca the Younger says he was an orator and philosopher and had written some historical treatises in those fields. History of Rome also served as the driving force behind the "northern theory" regarding the Etruscans' origins. This is because in the book Livy states, "The Greeks also call them the 'Tyrrhene' and the 'Adriatic The Alpine tribes are undoubtedly of the same kind, especially the Raetii, who had through the nature of their country become so uncivilized that they retained no trace of their original condition except their language, and even this was not free from corruption". Thus, many scholars, like Karl Otfried Müller, utilized this statement as evidence that the Etruscans or the Tyrrhenians migrated from the north and were descendants of an Alpine tribe known as the Raeti.

Император дәуірі

Ливийдің "Рим тарихы" атты еңбегі жарық көргеннен бастап үлкен сұранысқа ие болды және империяның алғашқы жылдары да солай болды. Плиний Кіші Ливийдің даңқы соншалықты кең таралған еді, Кадис қаласынан бір адам онымен кездесу үшін Римге барып, қайтып келді деп жазды. Ливийдің еңбегі Аврелий Виктор, Кассиодор, Евтропий, Фест, Флорус, Граний Лициниан және Оросийдің кейінгі еңбектерінің көзі болды. Юлий Обсекенс Ливийді немесе Ливийге қолжетімді деректерді пайдаланып, "De Prodigiis" атты шығармасын жазды. Бұл шығармада Сципион мен Лейлий консулдығынан Пауль Фабий мен Квинт Элий консулдығына дейінгі Римдегі табиғаттан тыс оқиғалар баяндалады. Ливий Августтың тұсында жазды, ол азаматтық соғыстан кейін билікке келді, генералдар мен Помпей сияқты Рим Республикасын қорғауды мақсат еткен консулдар. Патавий Помпейді қолдаған. Өзінің мәртебесін нақтылау үшін азаматтық соғыстың жеңімпазы Октавиан Цезарь Ромул (Римнің бірінші патшасы) атағын алуды қалаған, бірақ ақырында Сенаттың Август деген ұсынысын қабылдады. Республиканы жоюдың орнына, ол оны және оның институттарын императорлық билікке бейімдеді. Ливийдің заманынан бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Тацит тарихшысы император Августы өзінің досы деп сипаттады. Кремтиус Кордтың ісін баяндап, Тацит оны қабақты Тиберийдің алдында бетпе-бет қорғағандай көрсетеді: Мен Брут пен Кассиусты мақтадым деп айтылады, олардың өмірі туралы көптеген адамдар айтқан және ешкім мақтаусыз есімдерін атаған жоқ. Тит Ливий, шешендігімен және шыншылдығымен ерекше көзге түскен, Кн. Помпейді осыншалықты мақтап, Август оны Помпеян деп атады, бірақ бұл олардың достығына кедергі болмады. Ливийдің Август қайтыс болғаннан кейін Падуаға қайту себептері (егер ол олай жасаса) белгісіз, бірақ Тиберийдің билік ету жағдайы болжамдар жасауға мүмкіндік береді.

Кейін

Орта ғасырларда еңбектің ұзақтығына байланысты сауатты адамдар түпнұсқа еңбектердің өзінен гөрі олардың қысқаша мазмұндамаларын оқыды, себебі оларды көшіру қиын, қымбатқа соқты және көп орынды қажет етті. Осы кезеңде, мүмкін одан да бұрын, қолжазбалар қайтадан жазылмай, жоғала бастады. Ренессанс – қарқынды жаңару дәуірі болды; адамдар Ливийдің еңбектері жоғалып бара жатқанын байқады және Ливий қолжазбаларын жинау үшін үлкен қаржы жұмсалды. Ақын Бекаделлі Поджио көшірген бір қолжазбаны сатып алу үшін қаржы жинау мақсатымен елдегі үйін сатты. Петрарка мен Папа Николай V қазір жоғалған кітаптарды іздеуге кірісті. Лаврентий Валла түзетулер енгізіп, Ливийді зерттеу саласын қалыптастырды. Данте өзінің поэзиясында оны жоғары бағалайды, ал Францияның Франциск I Ливий тақырыбындағы кең көлемді көркем туындыларға тапсырыс берді; Никколо Макиавеллидің республикалар туралы еңбегі – «Ливий тарихына қатысты әңгімелер» Рим тарихына түсініктеме ретінде ұсынылады. Ливийге деген құрмет ең жоғары деңгейге жетті. Уолтер Скотт «Уэверли» (1814) романында 1715 жылғы алғашқы якобит көтерілісіне қатысқан шотландтың тұтқындалғаны (және өлім жазасын алғаны) туралы тарихи факт ретінде хабарлайды, себебі ол қашып құтылғаннан кейін, тұтқынға алынған жерге жақын "өзінің сүйікті Тит Ливийін қайтарып алу үмітімен" қайта оралған.

Күндері

Ливий туралы маңызды мәліметтерді анықтауға мүмкіндік беретін ақпарат көзі – ертедегі христиан шіркеуінің епископы Кесариялық Евсевий. Оның еңбектерінің бірі – 4-ші ғасырдың басында жазылған, көне грек тіліндегі дүниежүзілік тарихтың қысқаша мазмұны, «Хроника» деп аталатын шығарма. Бұл еңбек толығымен жоғалып, тек үзінділері (көбінесе сыртқы көшірмелер) ғана сақталған, бірақ бұрын Киелі Жером сияқты түрлі авторлар оны толық немесе ішінара аударған. Бүкіл еңбек екі жеке қолжазбада сақталған: армян және грек тілдерінде (Христен және Мартиросова Торлоне, 2006). Киелі Жером латын тілінде жазған. Сирия тіліндегі үзінділер де бар. Евсевийдің еңбегі екі кітаптан тұрады: жылнамалық түріндегі тарихтың қысқаша мазмұны – «Хронография» және жылдар мен оқиғалардың тізімі – «Хроникалық қағидалар». Киелі Жером осы тізімді латын тіліне «Хроника» деп аударған, бұл ретте белгісіз көздерден алынған өз мәліметтерін де қосып, мүмкін, толықтырған. Ливийдің өмір сүрген мерзімі Жеромның «Хроникасында» көрсетілген. Қолжазбалардағы ақпараттың басты мәселесі – олар бір оқиғаға қатысты әртүрлі күндерді көрсетуі, кейбір оқиғаларды мүлдем қамтымауы және қолданылған материалды қайта өңдеуі. Күндер «Рим қаласының құрылысынан» (Ab Urbe Condita) немесе Олимпиадалар бойынша, немесе жас сияқты басқа да формада берілуі мүмкін. Мұндай айырмашылықтар көшірушінің қателігінен немесе оның еркінен туындаған болуы мүмкін. Кейбір материалдар Евсевийдің ықпалымен қосылған. Қолжазбалардың нұсқалары – кең және мамандандырылған тақырып, Ливий туралы еңбектердің авторлары көбінесе оған тоқталмайды. Соның салдарынан, стандартты нұсқадағы стандартты ақпарат қолданылады, бұл Ливийдің өмір сүрген мерзімі туралы белгілі бір кезеңді көрсетеді. Бірақ мұндай кезең жоқ. Көбінесе 180-ші Олимпиаданың 2-ші жылында туылған және 199-шы Олимпиаданың 1-ші жылында қайтыс болған деген болжам жасалады, бұл тиісінше 180.2 және 199.1 кодтарымен белгіленеді. Барлық дереккөздер бірінші Олимпиаданы – б.з.д. 776/775–773/772 жылдарды қабылдайды. Күрделі формула (0 нүктесі Олимпиада шекарасына сәйкес келмегендіктен) бойынша, бұл кодтар туған жылы 59 б.з.д., қайтыс болған жылы 17 ж.б.д. екенін көрсетеді. Тағы бір қолжазбада туған жылы 180.4, яғни б.з.д. 57 жыл деп көрсетілген.

The authority supplying information from which possible vital data on Livy can be deduced is Eusebius of Caesarea, a bishop of the early Christian Church. One of his works was a summary of world history in ancient Greek, termed the Chronikon, dating from the early 4th century AD. This work was lost except for fragments (mainly excerpts), but not before it had been translated in whole and in part by various authors such as St. Jerome. The entire work survives in two separate manuscripts, Armenian and Greek (Christesen and Martirosova Torlone 2006). St. Jerome wrote in Latin. Fragments in Syriac exist. Eusebius' work consists of two books: the Chronographia, a summary of history in annalist form, and the Chronikoi Kanones, tables of years and events. St. Jerome translated the tables into Latin as the Chronicon, probably adding some information of his own from unknown sources. Livy's dates appear in Jerome's Chronicon. The main problem with the information given in the manuscripts is that, between them, they often give different dates for the same events or different events, do not include the same material entirely, and reformat what they do include. A date may be in Ab Urbe Condita or in Olympiads or in some other form, such as age. These variations may have occurred through scribal error or scribal license. Some material has been inserted under the aegis of Eusebius. The topic of manuscript variants is a large and specialized one, on which authors of works on Livy seldom care to linger. As a result, standard information in a standard rendition is used, which gives the impression of a standard set of dates for Livy. There are no such dates. A typical presumption is of a birth in the 2nd year of the 180th Olympiad and a death in the first year of the 199th Olympiad, which are coded 180.2 and 199.1 respectively. All sources use the same first Olympiad, 776/775–773/772 BC by the modern calendar. By a complex formula (made so by the 0 reference point not falling on the border of an Olympiad), these codes correspond to 59 BC for the birth, 17 AD for the death. In another manuscript the birth is in 180.4, or 57 BC.