Кіріспе
Нью-Мексико науқаны – 1862 жылдың ақпан-сәуір айларында өткен, Конфедерация Бригады генерал Генри Хопкинс Сиблидің Нью-Мексиконың солтүстік аумағын басып алып, Оңтүстік-Батысты, соның ішінде Колорадоның алтын кен орындарын және Калифорния порттарын бақылауға алуға бағытталған, АҚШ Азаматтық соғысының транс-Миссисипи театрының әскери операциясы. Тарихшылар бұл науқанды Америка батысын бақылауға және соғыстың қосымша театрын ашуға жасалған Конфедерацияның ең амбициялық әрекеті деп санайды. Бұл науқан соғыстың Транс-Миссисипи театрындағы маңызды оқиға болды және Америка Азаматтық соғысындағы Нью-Мексико территориясы тарихындағы ерекше оқиғалардың біріне жатты. Конфедерация әскерлері Техастағы Форт-Блисстен Рио-Гранде бойымен солтүстікке қарай жылжыды. Олар Вальверде шайқасында жеңіске жетті, бірақ Крейг фортын басып алуға немесе аумақтағы негізгі Одақ армиясын капитуляцияға мәжбүр етуге қол жеткізбеді. Олар Санта-Фе және Форт-Юнионға қарай шекарадан өтіп, Одақ күштерін артында қалдырды. Глориетта асуында Конфедерация әскерлері Форт-Юнионнан келген Одақ күштерін жеңді, бірақ олардың көп бөлігін құраған жабдықтары бар вагон тізбесі жойылғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Конфедерация осы сәтсіз науқанда жеңіске жеткенде, Одақ соғысын қаржыландыру үшін қажетті алтын мен күміс көзінен айырылар еді, ал Одақ әскері Тынық мұхитындағы жүздерше мильдік жағалауды блокадалауда үлкен қиындықтарға тап болар еді. Конфедерацияның жеңісі сонымен қатар Одақ әскерлерін басқа бағытқа бұрып жіберуі мүмкін еді, олар шабуылдан кейін жазықтарда және Роки тауларындағы жергілікті тайпалармен күреске жұмылдырылды.
The New Mexico campaign was a military operation of the trans Mississippi theater of the American Civil War from February to April 1862 in which Confederate Brigadier General Henry Hopkins Sibley invaded the northern New Mexico Territory in an attempt to gain control of the Southwest, including the gold fields of Colorado and the ports of California. Historians regard this campaign as the most ambitious Confederate attempt to establish control of the American West and to open an additional theater in the war. It was an important campaign in the war's Trans Mississippi Theater, and one of the major events in the history of the New Mexico Territory in the American Civil War. The Confederates advanced north along the Rio Grande from Fort Bliss in Texas. They won the Battle of Valverde but failed to capture Fort Craig or force the surrender of the main Union Army in the territory. They continued north across the border towards Santa Fe and Fort Union, leaving that Union force in their rear. At Glorieta Pass, the Confederates defeated another Union force from Fort Union, but were forced to retreat following the destruction of the wagon train containing most of their supplies. Confederate success in this failed campaign would have denied the Union a major source of the gold and silver necessary to finance its war effort, and the Union navy would have had the additional difficulty of attempting to blockade several hundred miles of coastline in the Pacific. A Confederate victory would have also diverted Union troops which, following the invasion, were used to fight Native American tribes on the plains and in the Rockies.
Қазақстан Республикасы
Нью-Мексико департаментіндегі одақ әскерлерін полковник Эдвард Канби басқарды, ол Форт-Крейгте штаб-пәтерімен орналасқан болатын. Фортта оның тікелей бағынысында Нью-Мексико ерікті жаяу әскерінің бес полкі, 2-ші Колорадо жаяу әскерінің ротасы, екі уақытша артиллерия бөлімі, 5-ші, 7-ші және 10-шы АҚШ жаяу әскерінің он бір ротасы, 2-ші және 3-ші АҚШ атқышы әскерінің алты ротасы және Нью-Мексико милициясының екі полкі болды. Форт-Юнионда полковник Габриэль Полдың басшылығымен 1-ші Колорадо жаяу әскері, 2-ші Колорадо жаяу әскерінің ротасы, 5-ші АҚШ жаяу әскер полкінің батальоны, 1-ші және 3-ші АҚШ атқышы әскерлерінің жасағы, 4-ші Нью-Мексико жаяу әскерінің ротасы және екі уақытша артиллерия батареясы орналасқан еді.
Конфедерация
Жаңа Мексиканың Конфедерациялық армиясын бригадир генерал Генри Хопкинс Сибли басқарды. Оның құрамына 4-ші Техас атқыштар полкі мен 5-ші Техас атқыштар полкі (екеуінің де таулық гаубицалар батареясы болды), 7-ші Техас атқыштар полкінің бес ротасы, артиллерия батареясы қосылған 2-ші Техас атқыштар полкінің алты ротасы, сондай-ақ Аризона конфедерациялық атты еріктілердің бірнеше ротасы кірді. Қаңтар айында Жаңа Мексикаға келгеннен кейін Сибли капитан Треванион Тильдің басқаруымен артиллериясын батальон ретінде ұйымдастырды және оны майор шеніне көтерді. 7-ші Техас полкінің тағы бес ротасы ақпан айының соңында келді және Месилладағы Форт-Торн гарнизоны болып қызмет етті.
Конфедерацияның стратегиясы
Жаңа Мексика территориясының оңтүстік бөлігіндегі тұрғындар Санта-Федегі аумақтық үкіметтің олардың алаңдаушылықтарын тиісінше қарастыру үшін тым алыс екендігіне жылдар бойы шағымданып келді. Соғыс басталғанда, тұрақты армияның шығарылуы тұрғындарға олардың тасталып келе жатқанын көрсетті. 1861 жылғы наурыз айында Месилла мен Тусон қалаларында өткен сецессиялық съездер аумақты Конфедерацияға қосылуға дауыс берді және өздерін қорғау үшін жасақтар құрды. 1861 жылдың шілдесінде подполковник Джон Бейлор Техас атты әскерлерінің батальонын Жаңа Мексика территориясының оңтүстік бөлігіне бастап кірді, Месиллаға жетті және Бірінші Месилла шайқасында Форт Филлмордағы Одақ гарнизонының шабуылын тойтарды. Жеңіске жеткен Бейлор 34-ші параллельдің оңтүстігінде Аризона Конфедерациялық аумағын құрды. 1862 жылғы науқан Конфедерация президенті Джефферсон Дэвиске ұсынылған Сиблидің бұл стратегиясының жалғасы болды. Сиблидің стратегиясы Роки тауларының шығыс жағынан басып кіруді, Колорадо аумағын (сол кезде Колорадо алтын асыруының ең жоғалған шағында) және Форт Ларамиді (Орегон жолындағы АҚШ армиясының ең маңызды гарнизоны) жаулап алуды, содан кейін минералға бай Невада мен Калифорнияға шабуыл жасауды көздеді. Ол өзімен бірге аз ғана жабдық алып жүруді жоспарлады, жерден күнкөріс табуға және Санта-Фе жолындағы Одақ бекіністері мен қоймаларындағы азық-түлік қорын басып алуға ниеттенді. Осы аумақтар басып алынғаннан кейін Сибли солтүстік Мексиканың Чиуауа, Сонора және Төменгі Калифорния штаттарын сатып алу немесе жаулап алу арқылы иеленуді көздеді.
Сиблидің алға жылжуы
20 желтоқсан күні 1861 жылы Нью-Мексико армиясының бас қолбасшысы генерал Сибли Конфедерациялық штаттар атынан Нью-Мексиконы өз иелігіне алу туралы жарлық шығарды. Ол азаматтарды Одаққа адал болудан бас тартып, Конфедерацияға қосылуға шақырды және "жаумен ынтымақтасқандар тиісінше жазаланады және олардың тағдырын бөлісуге дайын болуы керек" деп ескертті. 1862 жылдың ақпан айында Сибли Форт-Торннан солтүстікке қарай Рио-Гранде өзенінің бойымен, Санта-Фе қаласына және Форт-Юниондағы Одақ қоймаларына қарай жорық жасады. Жолда Сибли 54 саяхатшыны Тюсонды басып алуға жіберді. Конфедерация күштерінің жылжуы Форт-Крейг арқылы өзеннің батыс жағалауымен жалғасты, онда Канбидің 3800 сарбазынан тұратын Одақ күші орналасқан еді. Одақтың осындай үлкен күшін артында қалдыруға болмайтынын білген Сибли, Одақ күштерін шайқасқа қолайлы жағдайда шығаруға тырысты. 19 ақпанда Сибли форттың шығысындағы құмды төбелерге орналасып, Санта-Фемен Одақтың байланыс желілерін кесуді жоспарлады. 20 ақпанда Одақ күштері форттан шабуылға шықты, бірақ Конфедерация артиллериясының күшті шабуылына ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Келесі күні Конфедерация күштері форттың солтүстігіне қарай 10 шақырым жердегі Вальверде Фордына жетті, Одақ күштерін айналып өту мақсатында. Канби шабуыл жасады, бірақ Одақ күштері полковник Томас Грин басқаратын Конфедерация күштерінен жеңіліп, кері шегінді. Грин Сибли ауырып қалғаннан кейін (немесе мас болғаннан кейін) қолбасшылықты қабылдады. Канбидің күштері Форт-Крейгке шегінді, бірақ берілуден бас тартты. Олардың үш күнге ғана жететін азығы болғандықтан, Сибли фортты қоршауға алуға немесе Месиллаға қайтуға мүмкіндік таппады. Оның орнына, ол форттан қол үзді және Нью-Мексико территориясындағы шекараның ар жағындағы Санта-Феге қарай солтүстікке қарай баяу жылжуды жалғастырды, онда ол жабдықтауларға жетеді деп үміттенеді, сонымен қатар Форт-Крейгтің жабдықтау және байланыс желілерін кесіп тастауды көздеді. Вальвердеде аттарын жоғалтқандықтан, 4-ші Техас жасағы аттан түсірілді, ал қалған аттар, әлсіреген күйде, басқа бөлімдерге таратылды. Сонымен қатар, олар Вальверде шайқасында көлік құралдарының көп бөлігін жоғалтып, жараланғандарды тасымалдауға мәжбүр болды. Бұл факторлар колоннаның жылдамдығын төмендетті. Канби осы уақытта Сиблидің армиясын өзінің күштері мен Форт-Юнион арасында қоршауға алуға тырысты. Ол өз отаршылдарын және ерікті жасақтардың көп бөлігін таратып, Сиблидің қозғалысын қиындату және оның жабдықтауын кесу үшін атты жасақтардың көп бөлігін солтүстікке партизандық соғыс жүргізуге жіберді, жеке меншіктегі мал, астық және басқа да жабдықтауларды алып тастады. 23 ақпаннан бастап Конфедерация күштері 2 наурызда Альбукеркиге, ал 13 наурызда Санта-Феге жетті. Бірақ баяу жылдамдық салдарынан олар осы қалалардағы Одақтың көптеген жабдықтауларын басып ала алмады. Баяу жылдамдық сонымен қатар полковник Джон Слау басқаратын Колорадодан келген күшейткіштерге Форт-Юнионға жетуге мүмкіндік берді, ол бұл кезде Полдың қолбасшылығында болды. Слау Пауылдан бұрын полковник атағын алғандықтан, ол жоғары дәрежедегі офицер ретінде форттың басшылығын өз қолына алды. Канби Пауылға "мен сізге жол мен кездесу орнын хабарлағанша, Форт-Юнионнан қозғалмаңыз" деп бұйырған еді. Команданың өзгергенін білгеннен кейін Канби Слауға "маған жоспарларыңыз бен қозғалыстарыңыз туралы хабарлаңыз, мен сізге көмектесе аламын" деді. Ол сондай-ақ Слауға "жауды партизандық соғыс арқылы мазалаңыз. Оның қозғалысына кедергі келтіріңіз және жабдықтауын кесіңіз" деп нұсқау берді. Слау мұны форттың гарнизонынан адамдармен алға жылжуға рұқсат ретінде түсіндірді. 28 наурызда Глориетта асуында Одақ пен Конфедерация күштері шайқасты. Конфедерация күштері Одақ күштерін асу арқылы ығыстырып жіберді, бірақ олардың барлық жабдықтаулары мен оқ-дәрілері бар вагондар тізбесі жойылғаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Сибли Техастан күштерді күту үшін Альбукеркиге қайтып келді. Канбиден Форт-Юнионға дереу оралуға бұйрық алған Слау да бұйрыққа бағынбаған жағдайда әскери сотқа тартылуы мүмкін екенін сезініп, кері шегінді. Фортқа келгеннен кейін ол қызметтен кетіп, Колорадоға оралды, полк командирі подполковник Сэмюэл Таппанды қалдырды, ал Пол тағы да форттың басшылығын өз қолына алды.
Сиблидің бас сауғалау орны
Кенби бастапқыда Одақ күштеріне Форт-Юнионға қайта шегінуге бұйрық берді, бірақ Конфедерация күштерінің әлсіздігін анықтағаннан кейін Одақ күштерін шоғырландыруға бұйрық берді; Форт-Крейг және Форт-Юнионда шағын гарнизондар қалдырылды, ал негізгі күштер Альбукеркеге жақын жерде жиналуға тиіс болды. Азық-түлік пен оқ-дәрісі шектеулі болғандықтан және қарсыластарынан кем болғандықтан Сибли 12 сәуірде Альбукеркені қалдырып, Техасқа шегінуді таңдады, бұл бірнеше күн бұрын болған шағын шайқастан кейін болды. 14 сәуірде Кенби Перальтада Конфедерация күштерімен кездесті, онда әскерлер сағат 14:00-ге дейін шайқасты, содан кейін құмды дауыл Конфедерация күштеріне батыс жағалауға шегінуге мүмкіндік берді. Одақ күштері шығыс жағалауға қарай шегінуге мүмкіндік бермегендіктен, Сибли әскері батыс жағалауға немесе батысқа қарай таулар арқылы азық-түлік және су іздеуге мәжбүр болды, осы кезеңде жүздеген конфедераттар артта қалды. Шегіну кезінде азық-түлік пен жем-шөпті тонау, жою және тәркілеу, сондай-ақ әрекетсіз қалған Конфедерация әскерлері Жаңа Мексика азаматтарын Рио-Гранде өзенінің батыс жағалауы бойында қарсылыққа итермеледі. Месильяға жеткеннен кейін шегіну Франклинге, содан кейін Сан-Антониоға жалғасты. Сокорро, Нью-Мексикода лейтенант Симмонс басқаратын төрт адамнан тұратын шағын конфедерациялық бөлімді Одақ скауты капитан "Пэдди" Грейсон және бір адам тұтқындады. (Бес адамның ішінде қашып кетуге тырысқанда бір конфедерат қаза тапты). 7-ші Техас атқыштар полкінің төрт ротасы және Аризона конфедерациясының бірнеше ротасы (лейтенант-полковник Филемон Герберттің басшылығымен 1-ші Аризона атқыштар батальоны ретінде біріктірілген) полковник Уильям Стилдің басшылығымен Форт-Торнда қалдырылды. Калифорния колоннасы батыстан жақындағандықтан және генерал Эдвард Кенбидің армиясы солтүстіктен жақындағандықтан, Месилья аймағындағы партизандар 7-ші Техас атқыштар және 1-ші Аризона атқыштар полкінің Месилья алқабында гарнизон орнатуына қарсы көтерілді. Екінші Месилла шайқасы 1862 жылдың 1 шілдесінде Месилланың жанындағы шөлде Конфедерация Аризона көтерілісшілері мен Одаққа адал Жаңа Мексика ополчениелері арасында болған шайқас болды. Шайқас Одақтың жеңісімен аяқталды және Одақ күштерінің көптігінің қаупі көтерілісшілерді Месилладан кетуге мәжбүр етті, олар шілде айының басында Техасқа шегінді.
Салдары
Конфедерацияның шегінуінен кейін полковник Джеймс Карлтон басқаратын Калифорниялық колоннаның бөлімдері Батыс Техастағы бірнеше бекініс иеленді. Кенби бригадир-генерал шеніне көтеріліп, шығыс майданға жіберілді. Оның орнын Карлтон басты, ол да бригадир-генерал болды. Нью-Мексико еріктілерінің ең мыктылары Кит Карсон басқаратын 1-ші Нью-Мексико атқыштар полкіне біріктірілді; полк соғыстың қалған уақытын аймақтағы үнді тайпаларымен шайқасты. Конфедерация Аризонаны өздерінің құрамына қарастырып, жаңадан шабуыл жасау жоспарлары жасағанмен, оларды іске асыра алмады. Сибли бригадасы көпшілік арасында "Аризона бригадасы" деп белгілі болды және соғыстың соңына дейін Техас және Луизиананың түрлі аймақтарында қызметін жалғастырды. Сибли 1863 жылы жабдықтау колонналарын басқаруға тағайындалды.
Қазіргі соғыс алаңдары
Глориетта асуындағы шайқас алаңының шамамен жартысы бүгін Пекос ұлттық тарихи паркінің құрамында қорғалған. Ұлттық парктер қызметі парктегі Азамат соғысы оқиғаларына тек рұқсаттары барлар мен экскурсиялық топтарға ғана кіруге мүмкіндік береді. Парк және оның жанындағы жолдар бойында, соның ішінде Санта-Фе ұлттық тарихи жолымен қатар өтетін 25-ші қалааралық тас жол бойында көптеген түсіндіру тақталары мен көрмелер орналасқан. Вальверде шайқас алаңы жақын маңдағы тас жол бойында орнатылған тарихи белгімен белгіленген. Пералта шайқасы ("Жақсы, жаман және ұсақ" фильмінде шала бейнеленген) ауылдың солтүстік жағындағы мемлекеттік тарихи маркермен еске алынған, қазір бұл жер Альбукерки қаласының шеткі аудандарымен қоршалған. Альбукерки шайқасы қаланың Ескі қала алаңында орнатылған ескерткіш тақталар мен зеңбіректер арқылы еске алынған. Месилланың бірінші және екінші шайқастары туралы ақпараттық белгіні тарихи Месилладағы алаңда табуға болады. Бұл шайқас кезінде Конфедерациялық Аризонаның астанасы болған Месилла қазір Нью-Мексиконың оңтүстігіндегі Лас-Крусес қаласының бір бөлігіне айналған.
Үгіт-насихат мұрасы
Техас штатының Альбукерки қаласының аты соғыстан кейін аймаққа наурыз жорығына қатысушылардың оралуымен шабыттандырылды.