Кіріспе

Ежелгі грек отарлаушыларының қиратылыстары Севастополь, Қрым

Херсонес (Χερσόνησος; Chersonesus; қазіргі орыс және украин: Херсоне́с, Khersones; сондай-ақ Херсонес, Chersonesos, ортағасырлық грек тілінде Херсон Χερσών; Ежелгі Шығыс славян: Корсунь, Korsun) – шамамен 2500 жыл бұрын Қрым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде құрылған ежелгі грек колониясы. Битиниядағы Гераклея Понтикадан келген қоныс аударушылар колонияны б.з.д. VI ғасырда құрды. Ежелгі қала Қара теңіз жағалауында, қазіргі Севастопольдің шетінде, Қрым түбегінде орналасқан және Херсонес деп аталады. Бұл орын Таврикалық Херсонес ұлттық қорығының бөлігі болып табылады. Херсонес атауы грек тілінде "жарым аралы" дегенді білдіреді және колония орналасқан жерді дәл сипаттайды. Оны бүкіл Оңтүстік Қырымға жиі қолданылатын Таврикалық Херсонеспен шатастыруға болмайды. Классикалық кезеңнің көп бөлігінде Херсонес демократиялық түрде басқарылды, оны сайланған архонттар тобы және Демиургои деп аталатын кеңес басқарды. Уақыт өте келе, үкімет олигархиялық сипатқа ие болды, билік архонттардың қолына шоғырланды. 2013 жылы ЮНЕСКО Херсонесті Әлемдік мұра ретінде тізімге енгізді.

Грекия отарлығы

Б.з.д. V ғасырда Қара теңіз жағалауындағы Гераклия Понтикадан келген дорийліктер Крымның оңтүстік-батысында (қазіргі Севастопольдің сыртында) Херсонес теңіз портын құрды. Бұл орын жергілікті таври халқының территориясының шетінде, жақсы терең сулы бейіштері бар жер еді. Классикалық дәуірдің көп бөлігінде Херсонес демократиялық қала-мемлекет болды, оны сайланған архонттар тобы және Демиурги деп аталатын кеңес басқарды. Уақыт өте келе үкімет олигархиялық сипатқа ие болды, билік архонттардың қолына шоғырланды. Б.з.д. 4 ғасырдың ортасына дейін Херсонес кішкентай қала болып қала берді. Содан кейін ол Солтүстік-Батыс Қырым жерлеріне дейін кеңейіп, Керкинитида колониясын қосты және көптеген бекіністер салды. Босфор патшалығына, скифтерге және таврларға қарсы қорғаныс көрсеткеннен кейін, тіпті түбектің батыс жағалауына дейін билігін кеңейтіп, шамамен б.з.д. 110 жылы Митрадат VI және оның генералы Диофанттан көмек сұрауға мәжбүр болды және Босфор патшалығына бағынды. Б.з.д. I ғасырдың ортасынан бастап Римге тәуелді болды және 370 жылдарға дейін рим гарнизоны болды, содан кейін гундар басып алды.

Византия дәуірі

Ол ерте орта ғасырларда Византияның иелігіне көшті және 581 жылы Гөктүрктердің қоршауына қарсы тұрды. Византия билігі шамалы болды: қаланың бақылауынан гөрі, оны қорғау үшін кішкентай императорлық гарнизон болды және ол өзін-өзі басқарудың белгілі бір деңгейін жүзеге асырды. 833 жылы император Феофил, жақында Саркел қамалының құрылысын қадағалаған дворян Петронас Каматеросқа, қала мен оның төңірегін тікелей басқаруды тапсырды, соның нәтижесінде Климата/Херсон тақырыбы құрылды. Ол 980 жылдарға дейін Византияның қолында болды, содан кейін Киев Русінің князі Владимир оны басып алды. Владимир бекіністі эвакуациялауға тек қана егер Василий II-нің қарындасы Анна Порфирогенета оған әйел ретінде берілсе келісті. Бұл талап Константинопольде жанжал тудырды. Неке шартының алғы шарты ретінде Владимир 988 жылы осы жерде крещениеден өтті, осылайша Киев Русінің крещениесіне жол ашты. Содан кейін Корсунь эвакуацияланды. Бұл жорық грек деректерінде тіркелмегендіктен, тарихшылар бұл оқиғаның шын мәнінде Русь-Византия соғысының (1043 жыл) оқиғаларына және басқа Владимирге қатысты екенін болжайды. Шындығында, Корсундағы славяндар тонаған құнды заттардың көп бөлігі Новгородқа (мүмкін, бірінші Новгород епископы Иоаким Корсуний арқылы, өйткені оның тегі Корсуньмен байланысты екенін көрсетеді) жетті, онда олар 20 ғасырға дейін Әйгілі Соборда сақталды. Бұл «Корсунь қазынасынан» алынған ең қызықты заттардың бірі – мыс Корсунь қақпасы, Новгородтықтар Корсуньде басып алған деген болжам бар, қазір ол Әйгілі София соборының бөлігі болып табылады. Төртінші крест жорығынан (1202–1204) кейін Херсонес, Теодор княздығы ретінде, Трапезунд Византия империясына тәуелді болды. Трапезундты қоршаудан (1461) кейін Теодор княздығы тәуелсіздік алды. Қала 13 ғасырдың басында генуялықтардың бақылауына көшті, бұл гректердің онда сауда жасауына кедергі келтірді. 19 ғасырдың соңында, осы орынға қарап тұрған кішкентай төбеде, ұлы орыс православиелік Әйгілі Владимир соборы (1892 жылы аяқталды) салынды; Византия стилінде салынған, ол Владимирдің крещениесінің орнын еске алу үшін арналған. 1333 жылы Зехиядағы Херсонес Рим-католик архиепископиясы құрылды, бірақ оның тек бір епископы болған, доминикан Ричард ағылшын. Бүгінде Католик шіркеуі оны титулярлық архиепископтық ретінде тізімдеген, және оны басқа Херсонес деп аталатын шіркеулермен шатастырудан сақтау үшін Zechia-дағы Херсонес деп аталады.

Археологиялық нысан

Херсонес ескі қираған жерлері қазіргі уақытта Севастопольдің маңында орналасқан. Оларды 1827 жылдан бастап Ресей үкіметі қазып шығарды. Бүгінде олар туристердің қызығушылығын туғызатын танымал орын болып табылады және археологиялық саябақ ретінде қорғалады. Ғимараттар грек, рим және византия мәдениеттерінің ықпалынан құралған. Қорғаныс қабырғасының ұзындығы шамамен 3,5-4 метр, ені 8-10 метр, ал биіктігі 10-12 метрлік мұнараларымен бірге болған. Қабырғалар шамамен аумақты қоршаған. 2017 жылы археологтар Севастопольдің шетінде құдайлардың бейнелері салынған ежелгі грек құрбандық аласының сынықтарын тапты. 2022 жылы зерттеушілер Херсонес қаласының солтүстік бөлігіндегі некропольден алынған адам сүйектерінің қалдықтарын талдады, олар колонияның ең алғашқы кезеңіне (біздің заманымыздан бұрын V және IV ғасырлар аралығында) жатады. Көптеген марқұмдар аяқтары кеудеге дейін бүгіліп, жатып жерленген, ал аздаған саны арқаларына жатып, қол-аяқтары тік созылған күйде жерленген. Зерттеушілер жерлеу орнына қарамастан, көптеген адамдардың генетикалық жағынан бір-біріне ұқсас екенін анықтады. Бұл нәтиже Қара теңіздің солтүстік аймағындағы жерлеу орнының марқұмның тегіне байланысты екендігі туралы кең таралған пікірге қайшы келеді, яғни бүгіліп жерленгендер – жергілікті тавр тайпаларынан, ал тік созылып жерленгендер – грек отарлаушыларынан шыққан деген болжамға.

Қазіргі зерттеулер

Остиндегі Техас университетінің классикалық археология институты және жергілікті археологиялық саябақ 1992 жылдан бері осы нысанды зерттеп келеді. Украина үкіметі осы нысанды әлемдік мұра тізімінің алдын ала тізіміне қосты. Дегенмен, нысан қалалық құрылыстардың кеңеюі және жағалау эрозиясының қаупіне тап болып отыр. 2013 жылы "Таврикалық Херсонес және оның хорасы" ЮНЕСКО-ның әлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Бұл әлемдік мұра нысаны Херсонес қаласы мен алты шаруашылық жерін қамтитын жеті локациядан тұрады. Нысан ЮНЕСКО-ның (ii) және (v) критерийлеріне сәйкес әлемдік мұра ретінде тағайындалды. ЮНЕСКО осы аймақтарды осы жерлерде мекендеген ежелгі халықтардың мәдени өмір салтын және жерді пайдалануын көрсететін аймақтар деп есептейді. 2014 жылғы Қырым дағдарысы кезінде Қырым түбегі Ресеймен шартты түрде қосылып алынды, бірақ ЮНЕСКО Қырымды және оның мұралық нысандарын Украинаға тиесілі деп мойындауын жалғастыра беретінін мәлімдеді.

Проблемалар мен даулар

Ежелгі археологиялық қазбалар орнының ішінде және айналасындағы қазіргі заманғы құрылыстардың кеңеюі, сондай-ақ мұндай құрылыс қысымын болдырмау үшін қаражаттың жетіспеуі Херсонес орнын қауіпті жағдайға түсірді. 2010 жылғы қазан айында "Жойылып бара жатқан мұрамызды сақтау" атты есепте Global Heritage Fund Херсонесті бүкіл әлем бойынша қайта орнату мүмкін емес зиянға ұшырауы мүмкін 12 ең осал орынның бірі деп атады, жеткіліксіз басқару және құрылыс қысымын басты себептер ретінде көрсетті. 2015 жылғы 29 шілдеде Севастополь губернаторы Сергей Меняйло Таврикалық Херсонес ұлттық қорығының директоры Андрей Кулагиннің қызметінен дау тудырып босатылғанын жариялады. Одан кейін ол Херсонестегі Санкт-Владимир орыс православие кафедралық соборының бас руханы Сергий Халютаны қорықтың жаңа директоры етіп тағайындады. Бұл қадам қорық қызметкерлерінің қарсылығын тудырды, ал барлық 109 мүшесі жаңа директордың басшылығымен жұмыс істеуден бірауыздан бас тартты. Бұл жанжал БАҚ-тың қызығушылығын тудырды, әсіресе оның саяси маңызы бар болғандықтан, өйткені Меняйло Ресей президенті Владимир Путиннің 2014 жылы Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейін көп ұзамай губернатор болып тағайындалған еді. Жұмысшылардың мәлімдемесіне сәйкес, Меняйло мен Кулагин арасындағы жанжал 11 шілдеде Кулагинның қорғалатын аумақтағы жол құрылысы жобасына шағымданған кезде басталды, бұл жоба губернатор Меняйлоның қорғалатын аумақта құрылыс жұмыстарын жүргізуге қажетті рұқсаттарсыз бекітілген болатын. Нәтижесінде, жұмысшылар мен жергілікті тұрғындардың қысымымен әйгілі Сергий лауазымынан бас тартты.

Кітаптар тізімі және қосымша оқу

Анохин, Владилен А. Херсонес монеталары: б.з.б. IV ғасыр – б.з. XII ғасыры. Оксфорд: British Archaeological Reports, 1980 (жұмсақ мұқаба, ). Картер, Джозеф Коулман; Кроуфорд, Мелба; Леман, Пол; Николаенко, Галина; Трелоган, Джессика. "Украина, Қырымдағы Херсонес хорасы", "Американ археология журналы", 104-том, 4-нөмір. (2000), 707–741 беттер. Картер, Джозеф Коулман; Мак, Глен Рэндалл. Қырым Херсонесі: Қала, хора, мұражай және айналасы. Остин, Техас: David Brown Book Company, 2003 (жұмсақ мұқаба, ). Козельский, Мара. "Бұзылған қиратылар монументке айналды: Херсонес қазбаларындағы Санкт-Владимир ескерткіші, 1827–1857", "The Russian Review", 63-том, 4-нөмір. (2004), 655–672 беттер. Норвич, Джон Джулиус. Византия: Алғашқы ғасырлар. Нью-Йорк: Alfred A. Knopf, 1989 (қатаң мұқаба, ). Сапрыкин, Сергей Ю. Гераклея Понтика және Таврикалық Херсонес Рим үстемдігінен бұрын: (б.з.б. VI–I ғасырлар). Амстердам: A. M. Hakkert, 1997. Столба, Владимир Ф. Орхус, 2014. Вус, Олег. Ерте Византиялық Херсонның қорғаныс құрылыстары: IV–VI ғасырлардағы қала бекіністерінің реконструкциясы және дамуы. 2017. https://www.academia.edu/85590107/The Defensive Structures of Early Byzantine Cherson Reconstruction and Development of City Fortification from the Fourth to the Sixth Centuries
Вус, Олег. III–V ғасырлардың соңында Таврикадағы Рим армиясының мобильді тобы. 2016. https://www.academia.edu/85638770/The Mobile Group of the Roman Army in Taurica at the end of III V centuries
Вус, Олег. Солтүстік Қара теңіз аймағындағы Византияның қорғаныс доктринасы: Таврика мен Босфордың 4-ші ғасырдың соңы – 7-ші ғасырдың басындағы инженерлік қорғанысы. 2010. https://www.academia.edu/85524504/Defense doctrine of Byzantium in the Northern Black Sea region engineering defense of Taurika and the Bosphorus in the late 4th early 7th centuries