Кіріспе

Банкрофт келісімдері, сондай-ақ Банкрофт конвенциялары деп те аталады, 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында АҚШ пен басқа елдер арасында жасалған келісімдер сериясы. Олар әр тараптың азаматтарының екінші тараптың азаматтығына натурализациялану құқығын мойындады және натурализацияланған адамдардың жаңа азаматтығын заң жүзінде тастап, бұрынғы азаматтығына оралған деп есептелетін жағдайларды белгіледі.

Шығу тегі

Тарихшы және дипломат Джордж Банкрофт (1800–1891) есімімен аталатын Банкрофт келісімдері, оның Пруссиямен жасаған алғашқы келісіміне байланысты, негізінен жеке тұлғалардың өз елдеріндегі әскери қызмет және басқа да заңдық міндеттемелерден қашу үшін натурализацияны пайдалануына жол бермеу мақсатында жасалды. 1868 жылдан 1937 жылға дейін АҚШ 34 шетелдік елді қамтитын 25 Банкрофт келісіміне қол қойды. Типик Банкрофт келісімі үш негізгі ережеден тұрды. Біріншісі, әр тараптың өзге тараптың азаматтарының натурализациясын қалай мойындау шарттарын белгілейді. (Көбінесе қабылдаған елде бес жыл үздірілмей тұру талап етілетін.) Екіншісі, натурализацияланған азаматтар өз елдеріне оралған жағдайда, эмиграция жасағанға дейін жасаған қылмыстары үшін сотталуы мүмкін екенін қарастырды. Үшінші және ең маңыздысы, өз елдеріне оралған және екі жыл үздірілмей тұрған натурализацияланған азаматтар бұрынғы ұлттығын қайта алған деп есептелетін. Бұл оларға өз елдерінде орындалмаған әскери міндеттемелерін орындауды талап етеді және оларды қабылдаған елдің дипломатиялық қорғауынан айырады. 1908 жылғы Португалиямен жасалған келісімнің III бабы мысал ретінде келтіріледі:

Конституциялық кемшілік

Банкрофт келісімдері азаматтығын өзгертуге жеке тұлғалардың құқығы кеңінен мойындалмаған дәуірде жасалған. Бұл келісімдер шетелдік үкіметтердің өз азаматтарының америкалық азаматтыққа ие болу құқығын мойындауына маңызды үлес қосты. Алайда, Американың конституциялық құқығы бұл келісімдерді қолданудан шығарды. "Шнайдер против Раск" ісінде (377 АҚШ 163, 1964 жыл) Жоғарғы Сот 1952 жылғы Иммиграция және ұлттықтар туралы заңның (Маккарран-Уолтер заңы) бір бөлігін күштен шығарды. Бұл бөлім, америкалық азаматтарды туған жерінде үш жылдан астам тұрған жағдайда азаматтығынан айыруға мүмкіндік берген болатын. "Афроим против Раск" ісінде (387 АҚШ 253, 1967 жыл) Жоғарғы Сот 1940 жылғы ұлттықтар туралы заңның бір бөлігін қарап, Конгресс ешкімнің азаматтығын, ол туылыс бойынша немесе натурализация арқылы алынған болсын, жоюға құқылы емес деп шешті. Бұл шешімдер Банкрофт келісімдерінің біріне сәйкес азаматтықтың еріксіз жоғалтуына қатысты болашақ кез келген жағдай Жоғарғы Соттағы шағымға төтеп бере алмайтынын күшке енгізді.

Банкрофт шарттарының қолданылуының тоқтатылуы

Банкрофт келісімдері күшін жойды деген қорытындыға келген президент Джимми Картер әкімшілігі, Сенат Сыртқы қатынастар комитетімен кеңесіп, 1980 жылы әлі де қолданыста болған 21 елдің 18-імен жасалған келісімдерді тоқтату туралы хабарлады. Албания, Болгария және Чехословакиямен жасалған келісімдер бұл ережеден тыс қалды. Албаниямен жасалған келісім 1991 жылы Албания мен АҚШ-тың суық соғыс аяқталған кезде дипломатиялық қарым-қатынасын қайта орнатуымен тоқтатылды. АҚШ 1997 жылы бұрынғы Чехословакияның мұрагерлері – Чехия және Словакиямен жасалған келісімді тоқтатты. Барак Обаманың президенттік мерзімінің соңғы жылдары Болгариямен жасалған келісім күшін жойды.