Вильгельм Абрахам Теллер: Немецтің дін философы және рационализмнің жақтаушысы

Кіріспе

Неміс протестант теологы (1734–1804)
Вильгельм Абрахам Теллер (9 қаңтар 1734 – 9 желтоқсан 1804) – неміс протестант теологы, христиан дініне рационалдық көзқарас ұстанған.

Өмір және мансап

Теллер Лейпцигте дүниеге келген. Оның әкесі, Романус Теллер (1703–1750), Лейпцигте пастор болған, кейіннен Лейпциг университетінде теология профессоры болды. Ол Эндрю Уиллет, Генри Эйнсворт, Саймон Патрик, Мэтью Пул, Мэтью Генри және басқалардың экзегетикалық еңбектерін неміс оқырмандары үшін бейімдеу ретінде жасалған Bibelwerk («Библия кітабы», 19 том, 1749–1770) еңбектерінің алғашқы томдарын редакциялады. Вильгельм Абрахам өзінің туған қаласындағы университете философия мен теологияны оқыды. Оның теологиялық ұстанымын және жұмыс бағытын негізінен айқындаған адамдардың бірі Иоганн Август Эрнести болды. Теллердің жазбалары рационализмнің даму барысындағы эволюциясын, библиялық табиғаттан тыс ойдан деистикалық натурализмнің шекарасына дейін көрсетті. Оның алғашқы ғылыми еңбегі Бенджамин Кенникоттың «Ескі Келісімнің басылған еврей мәтінінің жағдайы туралы диссертациясы» (1756) латын тіліне аудармасы болды, ал келесі жылы ол өзінің сындық қағидаларын түсіндіретін очерк жариялады. 1761 жылы ол пастор, теология профессоры және Хельмштедт университетінің бас инспекторы болып тағайындалды. Мұнда ол экзегетикалық, теологиялық және тарихи зерттеулерін жалғастырды, олардың нәтижелері «Lehrbuch des christlichen Glaubens» («Христиандық сенімнің оқулығы», 1764) еңбегінде жарияланды. Бұл еңбек әдісінің жаңалығымен және мазмұнының ерекшелігімен көзге түсті, сондай-ақ оң пікірден гөрі, кейбір тұстарын жіберуімен де назар аударды, бірақ автор барлық жерде теологиялық ілімдерді заманауи формада беруге тырысты. 1767 жылы Теллер, Гельмштедттегі орнына қанағаттанбағандықтан, пруссиялық шіркеу істері жөніндегі министрдің шақыруын қабылдады және Берлиннің лютерандық Жоғарғы консисториясында орын алды. Бұл жерде ол Пруссияның рационалистік теологтарымен: Фридрих Самуэль Готфрид Сак (1738–1817), Иоганн Йоахим Шпальдинг (1714–1804) және басқалармен бірге болды, рационалистік партияның жетекшілерінің біріне айналды және CF Николайдың «Allgemeine Deutsche Bibliothek» («Жалпы неміс кітапханасы») журналына белсенді үлес қосты. Теллер Берлиндегі жаңа мүмкіндіктерін көп кешіктірмей пайдаланды. 1772 жылы оның ең танымал кітабы – «Wörterbuch des Neuen Testaments zur Erklärung der christlichen Lehre» («Христиандық ілімді түсіндіру үшін Жаңа Келісім сөздігі», 6-шы басылымы, 1805) жарық көрді. Бұл еңбектің мақсаты Жаңа Келісімнің тілін және идеяларын жаңаша қарастырып, оларға 18 ғасырдың ағартушылық теологиясының формасын беру болды. Автор грекше-ивриттегі сөздерді сөзбе-сөз түсіндірмей, қазіргі заманғы адамдардың санасына түсінікті болатын түсініктермен түсіндіру қажет деп санайды. Осы сөздік арқылы Теллер өзін ең прогрессивті рационалистердің қатарына қосты, ал оның қарсыластары оны оң христиандықты толығымен құлатуға тырысады деп айыптады. 1786 жылы автор Берлин ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1788 жылғы 9 шілдедегі Вулнер жарлығы лютерандық ортодоксияны күшейтуге бағытталғандықтан, Теллердің консисториялық кеңес мүшесі ретінде оған қарсы шығуы (сол кезде жарияланған «Wohlgemeinte Erinnerungen» («Жақсы ниетпен еске салғандар», 1788) еңбегін қараңыз) Пруссия үкіметінің оған үш айға тоқтату жазасын беруіне және стипендиясын жоюына әкелді. Алайда, бұл шаралар оны тоқтатпады, және 1792 жылы ол «Die Religion der Vollkommeneren» («Кемелділердің діні») атты еңбегін жариялады, онда ол өзінің теологиялық ұстанымын кеңінен жариялады, сонымен қатар христиандықтың кемелділігі туралы идеяны қолдады, яғни христиандықтың қарапайым моральдық жүйеге түпкілікті түрленуі, барлық ерекше христиандық идеялар мен әдістерді толығымен қабылдамау. Бұл кітап неміс ағартушылық теологиясының шыңы болды және автордың «Lehrbuch» еңбегінен ұзақ даму процесімен бөлінген. Сол жылы ол «Anleitung zur Religion überhaupt und zum Allgemeinen des Christenthums besonders; für die Jugend höherer und gebildeter Stände aller Religionsparteien» («Дінге жалпы басшылық және христиандықтың жалпы ерекшеліктері; барлық діни ағымдардың жоғары және білімді жастарын үшін») атты еңбегін жариялады. «Allgemeine Deutsche Bibliothek» журналына қосқан үлесінен басқа, ол танымал және практикалық тұрғыдан пайдалы «Magazin für Prediger» («Үйіткерлер журналы», 1792–1801) журналын редакциялады. Ол Берлинде қайтыс болды.

Teller was born in Leipzig. His father, Romanus Teller (1703–1750), was a pastor at Leipzig, and afterwards became professor of theology in the University of Leipzig. He edited the earlier volumes of a Bibelwerk ("Bible Book", 19 volumes, 1749–1770) which was designed as an adaptation for German readers of the exegetical works of Andrew Willet, Henry Ainsworth, Simon Patrick, Matthew Poole, Matthew Henry and others. Wilhelm Abraham studied philosophy and theology in the university of his native town. Amongst the men whose influence mainly determined his theological position and line of work was Johann August Ernesti. Teller's writings presented rationalism in its course of development from biblical supernaturalism to the borders of deistical naturalism. His first learned production was a Latin translation of Benjamin Kennicott's Dissertation on the State of the Printed Hebrew Text of the Old Testament (1756), which was followed the next year by an essay in which he expounded his own critical principles. In 1761 he was appointed pastor, professor of theology and general superintendent in the University of Helmstedt. Here he pursued his exegetical, theological and historical researches, the results of which appeared in his Lehrbuch des christlichen Glaubens ("Textbook of Christian Faith", 1764). This work caused some commotion, as much by the novelty of its method as by the heterodoxy of its matter, and more by its omissions than by its positive teaching, though everywhere the author sought to put theological doctrines in a decidedly modern form. In 1767 Teller, whose attitude had made his position at Helmstedt intolerable, accepted an invitation from the Prussian minister for ecclesiastical affairs to the post of provost of Cölln, with a seat in the Lutheran Supreme Consistory of Berlin. Here he found himself in the company of the rationalistic theologians of Prussia: Friedrich Samuel Gottfried Sack (1738–1817), Johann Joachim Spalding (1714–1804) and others and became one of the leaders of the rationalistic party, and one of the chief contributors to CF Nicolai's Allgemeine Deutsche Bibliothek. Teller was not long in making use of his freer position in Berlin. In 1772 appeared the most popular of his books, Wörterbuch des Neuen Testamentes zur Erklärung der christlichen Lehre ("Dictionary of the New Testament for the Explanation of Christian Doctrine", 6th ed., 1805). The object of this work was to recast the language and ideas of the New Testament and give them the form of 18th century Aufklärungstheologie. The author maintains that the Graeco Hebraic expressions must not be interpreted literally but explained in terms intelligible to the modern mind. By this lexicon Teller had put himself amongst the most advanced rationalists, and his opponents charged him with the design of overthrowing positive Christianity altogether. In 1786 the author became a member of the Berlin Academy of Sciences. The Wollner Edict of 9 July 1788, for the enforcement of Lutheran orthodoxy, and Teller's action, as member of the consistorial council, in defiance of it (cf. his Wohlgemeinte Erinnerungen, "Well Meaning Reminders", 1788), led the Prussian government to pass upon him the sentence of suspension for three months, with forfeiture of his stipend. He was not, however, moved by such means, and (1792) issued his work Die Religion der Vollkommeneren ("The Religion of the More Perfect"), an exposition of his theological position, in which he advocated at length the idea, subsequently often urged, of the perfectibility of Christianity, that is, of the ultimate transformation of Christianity into a scheme of simple morality, with a complete rejection of all specifically Christian ideas and methods. This book represented the culminating point of German Enlightenment theology and is separated by a long process of development from the author's Lehrbuch. In the same year he published his Anleitung zur Religion überhaupt und zum Allgemeinen des Christenthums besonders; für die Jugend höherer und gebildeter Stünde aller Religions parteien ("Manual of All Religion and the Generalities of Christianity Especially; for the Youth of Upper and Educated Classes of all Religious Denominations"). Besides his contributions to the Allgemeine Deutsche Bibliothek, he edited a popular and practically useful Magazin für Prediger ("Magazine for Preachers", 1792–1801). He died in Berlin.