Кіріспе

Англия мен ирокездер арасындағы шарттар тізбегі – XVII ғасырда негізінен ирокездер конфедерациясы (хауденосауне) мен Солтүстік Америкадағы британдық колониялар арасында, сондай-ақ басқа да үнді тайпаларын қамтитын одақтар мен шарттардың тізбегі. Алғаш рет Нью-Йорк аймағында, колониялар мен үндістер үшін зорлық-зомбылық пен әлеуметтік тұрақсыздық кезеңінде өткен ағылшын және ирокездер кеңестері мен одан кейінгі шарттар сауданы сақтау үшін бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайтуға бағытталған. Олар отарлау мәселелерін қарастырып, отарлаушылар мен үнді тайпалары арасындағы, сондай-ақ Жаңа Англиядан Вирджиния колониясына дейінгі тайпалар арасындағы зорлық-зомбылықты басуға тырысты.

Тарих

Келісім тізбегі ирокездердің Екі қатарлы вампумында бейнеленген, ол Хауденосауне, ұзын үйдің халқы ретінде танымал. Ол 17 ғасырдың басында Жаңа Нидерландта (қазіргі Нью-Йорк) голланд қоныс салушылары мен ирокездердің (немесе Гауденосауне) Бес ұлты арасында жасалған келісімдерге негізделген. Олардың басымдығы – американдықтармен сауда жасау. Тарихшы Бернард Бейлин атап өткендей, голланд және ағылшын колонияларының барлығы пайда табу үшін құрылған. 1664 жылы ағылшыздар Жаңа Нидерландты басып алып, Нью-Йорк провинциясын құрғанда, олар осы келісімдерді жаңартты. 1675 жылы Жаңа Англиядағы Филипп патша соғысы – «он жетінші ғасырдағы Солтүстік Америкадағы ең қырыптырғыш соғыс» болды, онда 600-дан астам отарлаушы және 3000 үнді қаза тапты. Бұл оқиға Вирджиниядағы Бэкон көтерілісімен бір уақытта болды. Екеуі де американдықтар мен отарлаушылардың арасында кең ауқымдағы қайғы мен шығынға әкелді. 1684 жылы кеңес отырысында Вирджиния губернаторы Лорд Эффингем осы келісімдерді сипаттау үшін «келісім тізбегі» деген сөзді қолданды. Бұл метафораны сенака сөйлеушісі жалғастырды: «Егер үлкен ағаш оған құлап түссе, оны бөлшектеуге болмайтындай, тізбек таза және күмістей жарқыраған күйде сақталсын». Кейінгі колониялық әкімшілер бұл келісімдер ағылшыздарға ирокездер мен тізбекке қатысқан басқа тайпаларға билік беруге мүмкіндік береді деп ойлады. Ирокездер бұған келіспеді және өздерін кемінде тең деп санады. 1692 жылы өткен Келісім тізбегі кеңесінде ирокез басшылары былай мәлімдеді: «Сен біздің әкемізсің, ал мен сенің ұлыңмын дейсің. Біз әке мен ұл сияқты емес, ағайынды сияқты боламыз». Албани Конгресі тізбекті жөндеуге көмектесу үшін шақырылды. Колониялық делегаттар ирокездермен дипломатиялық қарым-қатынасты жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істей алмады, бұл француз және үнді соғысының алдындағы үлкен кемшілік болды. Нәтижесінде британ үкіметі америкалықтар дипломатиясының жауапкершілігін колониялардың қолынан алып, 1755 жылы Британдық үндістер департаментін құрды. 1755 жылы ирокездермен кеңесте Нью-Йорк қаласының орталығында орналасқан Солтүстік департаментінің суперинтенданты Уильям Джонсон тізбекті жаңартты және қайталады. Ол олардың келісімін «сүйіспеншілік пен достық келісім тізбегі» деп атады, бұл тізбек жылжымайтын тауларға бекітілген және әр жыл сайын британдықтар ирокездермен кездесіп, тізбекті «күшті және жарқын» ету үшін жиналады. Ол ирокездер арасында үлкен беделге ие болды және кейінірек солтүстік-шығыстағы дамуға қосқан үлесі үшін рыцарь атағына ие болды.

Еске алу

2010 жылдың маусым айында Канада Королевасы Елизавета II Келісім тізбегі шартын жаңартты. Келісім тізбегінің 300 жылдығын еске алу үшін Тиендинага Мохаук аумағының және Гранд өзенінің алты ұлтының басшыларына әрқайсысынан 8 күміс қоңырау тапсырды. Қоңырауларға "Достықтың күміс тізбегі 1710–2010" деп жазылған (бұл тізбек жаңартылғанда тарих бойы жиі қолданылған термин еді).