Кіріспе

Қоғамның тірі организм ретінде философиялық және саяси тұжырымдамасы – философиялық ілім. Организзм – ғалам мен оның әртүрлі бөліктерінің (адам қоғамын қоса алғанда) тірі және табиғи түрде реттелген, тірі организм сияқты қарастырылуы керек деген философиялық ұстаным. Бұл ұстаным үшін органистік элементтер өздігінен ұйықтап жатқан “заттар” емес, керісінше, жалпы алғанда үнемі өзгеріп отыратын кешенді жүйедегі динамикалық компоненттер болып табылады. Организм холизммен байланысты, бірақ холизмді алдын ала бейнелейтіндігімен ерекшеленеді; соңғы түсінік антропология және социология сияқты салалардағы жалпыға ортақ бөлік-бүтін байланыстарына кеңінен қолданылады, ал біріншісі дәстүрлі түрде философия мен биологияда ғана қолданылады. Сонымен қатар, организм редукционизммен қарама-қайшы, себебі организм “төменнен жоғары және жоғарыдан төменге себеп-салдарлық байланысты” қарастырады. Табиғи философияның негізгі қағидасы саналатын организм, 17 ғасырдың басынан бері ғылыми зерттеулерге бағыт беруші редукционизм мен механизммен қатар, қазіргі заманғы ойдың маңызды ағыны болып табылады. Ғылыми тарихшылар арасында организмнің пайда болуына қатысты пікірталас бар болғанымен, көптеген ғалымдар оның туған жері – Ежелгі Афина екеніне келіседі. Б.з.д. 4 ғасырда афиналық жазбаларда пайда болған Платон, ғаламды ақылды, тірі (дегенге жуық сезімтал) жаратылыс деп қарастырған алғашқы философтардың бірі болды, және осы пікірін «Филеб» және «Тимей» еңбектерінде жазды. Қазіргі биологияда организм ағзалардың құрамына (биологиялық компоненттерге жіктелуіне) қарағанда, ұйымдасқандығына (әсіресе өзін-өзі ұйымдастыру қасиеттеріне) көбірек мән береді. Джон Скотт Халдейн 1917 жылы өзінің философиялық көзқарасын кеңейту үшін бұл терминді алғаш рет қолданған заманауи биолог болды; 20 ғасырдың басқа да ғалымдары мен мамандары, мысалы, Теодор Адорно және Альберт Дальк [fr], Халдейннің ізімен жүрді. Органикалық биологияға ғылыми қызығушылық жақында кеңейтілген эволюциялық синтез арқылы қайта жанданды.

Философияда

Организм ілімі ретінде механизмді және редукционизмді (ең кішкентай бөліктердің өзіндік құрамындағы үлкен ұйымдастырылған жүйелердің мінез-құлқын түсіндіруді талап ететін ілімдер) қабылдамайды. Алайда, организмдік ілім витализмді де жоққа шығарады, яғни тірі организмдердің тіршілігін физикалық күштерден өзге, арнайы тіршілік күшімен түсіндіретін ілімді де жоққа шығарады. Фрицёф Капра айтқандай, организмдік және витализм екі мектебі де шындықтың картезиялық көрінісінен құтылуға жасалған тыйырманың нәтижесінде пайда болды. Бұл көзқарас қазіргі кезде ғылымнан саясатқа дейін ең зиянды парадигма деп есептеледі. ХХ ғасырдың басында және ортасында көптеген биологтар организмдік ілімді қабылдады. Олар бұрынғы витализмдерден бас тартқысы келді, бірақ сонымен қатар организмнің толық биологиясын атомдық механизммен толық түсіндіру мүмкін емес екенін атап өтті. Органикалық жүйенің жоғары деңгейдегі ұйымдастырылуының ерекшеліктері бар, оларды оның мінез-құлқын түсіндіру үшін ескеру қажет. Француз зоологы Ив Делаж өзінің "Мұрагерлік және жалпы биологияның үлкен мәселелері" атты маңызды еңбегінде организмді былай сипаттады: "Тіршілік, дене пішіні, оның әртүрлі бөліктерінің қасиеттері мен ерекшеліктері – барлық элементтерінің (жасушалар, талшықтар, тіндер, мүшелер) өзара әрекеттесуі немесе күресінің нәтижесінде пайда болады. Олар бір-біріне әсер етеді, өзгертеді, әрқайсысына өз орнын және рөлін бөліп береді, соның нәтижесінде біртұтас нәтижеге жетеді, бұл консенсус немесе алдын ала белгіленген үйлесім сияқты көрінеді, бірақ шындығында тәуелсіз құбылыстардың нәтижесі ғана". Скотт Ф. Гилберт және Сахотра Саркар холизмнің виталистік немесе спиритуалистік мағыналарынан қашу үшін организмдік ілімді холизмнен ажыратады. Реляциялық холизмде одан да көп тәуелсіздік бар. Бұл ілім тұтастықтың бөліктеріне жоғарыдан төменге қарай бақылау жасай қоймайды, бірақ бөліктердің қарым-қатынасы жүйенің мінез-құлқын түсіндіру үшін маңызды екенін айтады. Аристотель және жаңа заман философы мен ғалымдары шындықты заттар мен олардың қасиеттерінен құралған деп сипаттауға және қарым-қатынастарды елемеуге бейім болды. Готфрид Вильгельм Лейбниц қарым-қатынастардың жоқ екендігі туралы ілімге келген абсурдты қорытындыларды көрсетті. ХХ ғасыр философиясы символдық логикада, феноменологияда немесе метафизикада қарым-қатынастардың маңыздылығына назар аударумен сипатталады. Уильям Уимсат редукционизмді холизмнен ажырату үшін қарастырылатын қарым-қатынастардағы терминдер санының маңызды екенін ұсынды. Редукционистік түсіндірмелер жүйенің мінез-құлқын түсіндіру үшін екі немесе ең көп дегенде үш терминдік қарым-қатынастар жеткілікті екенін мәлімдейді. Ал екінші жағынан, жүйе мысалы, оннан жиырма алтыншы дәрежеге дейінгі бір қарым-қатынас ретінде қарастырылуы мүмкін.

Саясат және әлеуметтану саласында

Организм сондай-ақ 19-ғасырдың аяғында түрлі әлеуметтік ғалымдар ұсынған ұғымдарды сипаттау үшін қолданылған, олар адам қоғамын организмге, ал жеке адамдарды организмнің жасушаларына ұқсас деп есептеген. Органикалистік әлеуметтанудың осы түрін Альфред Эспинас, Пол фон Лилиенфельд, Жак Новиков, Альберт Шаффл, Герберт Спенсер және Рене Вормс сияқтылар қалыптастырған. Қоғамды органикалық тұрғысынан қарастырған көрнекті консервативті саяси ойшылдардың қатарында Эдмунд Берк, Г. В. Ф. Гегель, Адам Мюллер және Юлиус Эвола бар. Организм Томас Карлайлдың, Джон Раскиннің, Сэмюэл Тейлор Кольридждің және Бенджамин Дизраэлидің «Тори радикализмімен» байланыстырылған. Томас Хоббс, әрине, организмнің бір түрін ұсынды. «Левиафанда» ол мемлекетті, құрамындағы мүшелері (жеке адамдар) үлкен организм құрайтын діни емес құдайға теңеді. Алайда, Левиафанның денесі көптеген адам беттерінен тұрады (барлығы да сыртқа қарайтын), және бұл беттер күрделі организмнің әртүрлі мүшелерін емес, керісінше, әлеуметтік келісімге келген жеке адамдарды бейнелейді, соның арқасында олар өз билігін Левиафанға жүктеді. Левиафанның нақты организмге қарағанда, құрастырылған машинаға көбірек ұқсауы Хоббстің элементаристік индивидуализмі мен механикалық материализміне толық сәйкес келеді. Ғалымдар Жан Ив Камю мен Николас Леборгтың пікірінше, организм тарихи оңшылдардың дүниетанымының ядросында тұр. Адольф Гитлердің өзі және Веймар Республикасындағы (1918–1933) Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (неміс тілінде: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) басқа мүшелері де 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы бірнеше ойшылдар мен экологиялық антропология, ғылыми нәсілшілдік, холистикалық ғылым және күрделі жүйелерді құру және органикалық нәсілдік қоғамдарды теориялық тұрғыдан қарастыруға қатысты философиялық, эпистемиялық және теориялық перспективалардың жақтаушыларының күшті ықпалына түсті. Нацистерге ең маңызды идеологиялық ықпалдардың бірі 19-шы ғасырдың неміс ұлтшыл философы Иоганн Готлиб Фихте болды, оның еңбектері Гитлер мен басқа да нацистік партия мүшелеріне шабыт берді және оның идеялары нацистік бағыттағы Вёлькиш ұлтшылдығының философиялық және идеологиялық негіздерінің құрамына енді.

Биологияда

Тірі организмдерде жасушалар алғаш рет 17 ғасырдағы Еуропада микроскоптың ойдағыдай жұмыс істеуімен байқалды. Осы кезеңге дейін жеке организмдер "организмдер биологиясы" деп аталатын сала бойынша тұтастай зерттелді; бұл зерттеу саласы биологиялық ғылымдардың маңызды құрамы болып қала береді. Биологияда организм, тіршіліктің байқалатын құрылымдары, оның жалпы пішіні және құрамдас бөліктерінің қасиеттері мен ерекшеліктері – барлық құрамдас бөліктердің бір-біріне өзара әсер етуінің нәтижесі деп есептеледі. 20 ғасыр биологтарының мысалдары – Росс Харрисон, Пол Вайс және Джозеф Нидхэм. Донна Харавей өзінің алғашқы кітабы "Кристалдар, маталар және өрістер" ("Crystals, Fabrics, and Fields") кітабында олар туралы әңгімелейді. Джон Скотт Холдейн (Дж. Б. С. Холдейннің әкесі), Уильям Эмерсон Риттер, Эдвард Стюарт Рассел, Джозеф Генри Вудгер, Людвиг фон Берталанфи және Ральф Стайнер Лилли – 20 ғасырдың басындағы тағы бірнеше организмшілер. "Реляциялық биологияның" негізін қалаушы Роберт Розен, тіршілікке жауапты деп санайтын, қайталанбас себеп-салдарлық байланыстарды математикалық және категориялық теориялық тұрғыдан толыққанды қарастырды. Организмшілер қозғалысының алғашқы биологтары кеңейтілген эволюциялық синтездің организмге бағытталған көзқарасына ықпал етті. Бұл клуб механистік философияға, редукционизмге және эволюцияның генге центріктелген көзқарасына қарсы болды. Көптеген мүшелері Альфред Норт Уайтхедтің философиясымен әсерленді. Рокфеллер қоры олардың зерттеулерін қаржыландырудан бас тартқандықтан клуб таратылды.

Экология

Экологияда "организм" және "органистік" (немесе "органистік") терминдері популяцияларды, әсіресе экологиялық қауымдастықтарды немесе экожүйелерді жеке организмнің үлгісімен түсіндіретін теорияларды атау үшін қолданылады. Сондықтан "организм" термині кейде "холизм" терминімен шатас қолданылады, бірақ холизмнің органистік/органистік емес, жекеленген нұсқалары да бар.