Кіріспе

Франциядағы Ба-Рендегі собор, Страсбург соборы немесе Страсбургтегі Біздің ханымның соборы (Cathédrale de Strasbourg, Liebfrauenmünster zu Straßburg) сондай-ақ Страсбургтік собор (Straßburger Münster) деп те аталады. Оның маңызды бөлігі әлі де романдық сәулет стилінде сақталған болса да, ол кеңінен сәулеттің реондық готикалық стилінің ең көрнекті үлгілерінің бірі деп есептеледі. Архитектор Эрвин фон Штайнбах 1277 жылдан 1318 жылы қайтыс болғанға дейін, содан кейін оның ұлы Йоханнес фон Штайнбах және оны бас сәулетші ретінде жалғастырған немересі Герлах фон Штайнбах үлкен үлес қосты. Штайнбахтардың соборды аяқтау жоспарлары олардан кейін келесі бас сәулетшілер тарапынан толық орындалмады, нәтижесінде бастапқыда жоспарланған екі мұнараның орнына, батыс фасадының солтүстік жағында ұзын, сегізбұрышты қондырғысы бар жалғыз сегізбұрышты мұнара салынды. Мастер Ульрих Энсинген және оның ізбасары Йоханнес Хюльц бұл мұнараны тұрғызды. 1015 жылы басталып, 1190 жылы қайта жандандырылған собордың құрылысы 1439 жылы аяқталды. Кафедраль алаңының ортасында орналасқан Страсбург соборы 1647 жылдан 1874 жылға дейін (227 жыл) әлемдегі ең биік құрылыс болды, содан кейін Гамбургтегі Святой Николай шіркеуі оны басып өтті. Бүгінде ол әлемдегі алтыншы ең биік шіркеу және орта ғасырларда толығымен салынған ең биік құрылыс болып табылады. Виктор Гюго оны "ұлы және нәзік ғажайып" деп сипаттаса, Гёте оны "Алланың биік, кең жайылған ағашы" деп атады. Музей де л’Œuvre Notre Dame, муниципалды музей, собордан шыққан түпнұсқа өнер туындыларын, мысалы мүсіндерді және витраждарды, сондай-ақ сақталған орта ғасырлық ғимараттардың жоспарларын көрсетеді. 1988 жылы Страсбург соборы өзінің көрнекті готикалық сәулеті үшін қаланың тарихи орталығымен ("Гранде-Иль" деп аталады) бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Страсбург соборының тарихы Нотр-Дам қоры, Страсбург қаласы және дінбасылықтың мұрағаттарының арқасында жақсы құжатталған. Собордың төменгі және айналасындағы археологиялық қазба жұмыстары 1896–1897, 1907, 1923–1924, 1947–1948, 1966–1972 жылдары және соңында 2012–2014 жылдары жүргізілді.

Бұрынғы ғимараттар

Бұл жерде шамамен б.з.д. 12 жылдан бері, Рейн және оның екі саласы арқылы көпірлер өтетін стратегиялық маңызға ие нүктеде, жиырма гектарға жуық аумақта Аргенторат деп аталатын римдік елді мекен болған. Ол шарап, астық, ал кейіннен мата және сәндік тауарлардың ірі сауда орталығына айналды. Христиандық дін алғаш рет 313 жылы Константин бұйрығымен қабылданды. Алғашқы епископ Аманд 346 және 347 жылдары Кельн мен Сардике соборларына қатысты. Клодвиг I-нің бұйрығымен ежелгі христиан шіркеуі немесе кафедралық собор салынған деп саналады, бірақ оның нақты орны мен сыртқы келбеті белгісіз. Қазіргі орнындағы алғашқы соборды епископ Сент-Арбогаст шамамен 550-575 жылдары салған. Шарль Ұлы тұсында епископ Реми құрбандық тақтасын киеледі және шамамен 778 жылы жерлеу криптін салдырды. Бұл каролингтік шіркеуде екі капелласы бар апсидасы және ағаш қабырғалы төбесімен жабылған неф болған деп есептеледі, бірақ қазір оның ешқандай іздері қалмаған.

Роман стилідегі собор

1002 жылы Киелі Рим императоры Отто III қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагерлері арасында шайқас басталды. Епископ Вернер I жеңіске жеткен Генрих II-ні қолдағанда, Генрихтің қарсыласы Герман Страсбургке шабуыл жасап, соборды өртеп жіберді. Епископ жаңа императорға жүгінді, ол провинциядағы кірісінің сегізден бір бөлігін жаңа собор салуға бөлді. 1015 жылы епископ Вернер Каролинг шіркеуінің негізінде жаңа собордың бірінші тасын қалады. Жаңа шіркеу өте үлкен болды, қазіргі собордан он метрге қысқа және батыс жағынан он метрге тар. Батыс фасады ерекше болды, себебі оны екі мұнара қаптады, бұл келесі ғасырда готикалық соборларда кең таралған «гармониялық» стиль болды. Шевет, яғни шығыс бөлігінде де мұнара болған болуы мүмкін, және оның екі жағында шатырлар орналасқан. Собордың трансепті 55 метрге созылып, кеме мен хордың ұзындығымен бірдей болды. Кеме мен хор үш бөлімнен тұрды, әр бөлімінде екі қатар болды. Орталық бөлім екі қанаттан биік болды. Жаңа ғимараттың ағаш шатырлары, өкінішке орай, өртке осал болды; ол 1136, 1140, 1150 және 1176 жылдары өрттерден зардап шекті. Әр өрттен кейін ғимарат жөнделіп, қайта жаңартылып, өзгерістер енгізілді, бірақ қалың қабырғалары, кішкентай терезелері және массивті бағаналары бар романдық стилін сақтап қалды. Соборды салу жұмыстары соғыстар мен саяси дағдарыстардың салдарынан жиі тоқтап тұрды.

Роман-готика соборы

Епископ Генрих I фон Хазенбург (1181 – 25 наурыз, 1190) жаңа собор салуды шешті, ол Базель Мюнстерінен де әдемі болуы тиіс, ол сонау жаңа ғана аяқталған еді. Жаңа собордың құрылысы бұрынғы құрылыстардың негізінде басталды. Алғашқы роман стиліндегі крипта сақталып, батысқа қарай кеңейтілді. Қайта құрудың сәулетшілері 12 ғасырда Солтүстік Францияда пайда болған готика элементтерін енгізе бастады, бірақ бұл ретте романдық ерекшеліктерді де сақтап қалды. 1200 және 1228 жылдар аралығында солтүстік трансепттегі роман стиліндегі күмбездер тік готикалық қабырғалы күмбездермен алмастырылды, олар мықтырақ болды және салмақтың күшін сыртқа қарай бағыттап, ішкі кеңістікте массивті бағаналардың қажеттілігін азайтты. Осы жұмыс оңтүстік трансептте де жасалды. Готика стиліне қарайғы келесі маңызды қадам – оңтүстік трансепттің күмбездерін көтеру болды, бұл қабырғаларды жұқаратып, биік терезелерге арналған кеңістік жасады. Готика стилі мүсіндерде де көрінді, әсіресе Періштелер бағанасында, сондай-ақ оңтүстік трансепттегі екі есіктің үстіндегі тимпандарда, бұл француз готикалық соборларындағы мүсін өнерінің ықпалын көрсетті. Келесі маңызды қадам – 1240 және 1274 жылдар аралығында соборды готика стилінде қайта құру болды. Қабырғалы күмбездердің орнатылуының арқасында кеме биіктігі 27 метрге жетті, ал жоғарғы қабырғалар әйнек терезелермен толтырылды. Алғашқы траверстер, Лотарингия стилі деп аталатын, екі деңгейлі төртбұрышты терезелермен және тар өткелмен жасалды. Алайда, 1250 және 1255 жылдар аралығында олар одан да жоғары деңгейге көтерілуді шешті және «Париж стилі» деп аталатын тәсілді қолданды; бұл еденнен күмбезге дейінгі 32 метрлік жалпы биіктігі бар үш деңгейлі құрылымды жасады. Жаңа бөлімнің готикалық бағаналары Сент-Дени базиликасының бағаналарынан нақты көшірілген.

Жарық агенттерін қосу (12771439)

Келесі маңызды жоба – готикалық стильде батыс қасбетті қайта жаңарту болды. Бірінші тас 1277 жылғы 25 мамырда Лихтенберг епископы Конрадпен қаланды. Жаңа жоспар француз соборларының, әсіресе Троядағы Сен-Урбен базиликасының ықпалында болды. Жоба бойынша батыс қасбет, оның артындағы нефтен биік және кең болуы тиіс еді. Тіреулер мен қос қабырғаны пайдалану арқасында, сыртқы қабырға кең аралықтармен безендіріліп, ішкі қабырға салмақты көтеріп, үлкен терезелермен жабдықталды, соның нәтижесінде собордың ішкі кеңістігіне көбірек жарық түсуіне мүмкіндік болды. Сонымен қатар, қасбеттің екі жағындағы екі мұнараның биіктігі 122 метрге жететін болды. Эрвин фон Штайнбахтың ұлы Йоханнес фон Штайнбах 1332 жылдан бастап 1341 жылы қайтыс болғанға дейін магистер операсы, яки Векмейстер (бас сәулетші) лауазымын атқарды. 1341 жылдан 1372 жылға дейін (немесе басқа дереккөздерде 1339–1371 жылдарға дейін) бас сәулетші лауазымын Эрвиннің немересі Йоханнес Герлах фон Штайнбах деп танылған Майстер Герлах (Эрвиннің басқа ұлы Герлах фон Штайнбахпен шатастырмау керек) иеленді. Ол роза тәрізді терезе орнатуды аяқтады және оның үстіне апостолдардың он екі мүсінін қойды. 1372 жылы жұмысты 1382 жылға дейін аз белгілі Конрад, сондай-ақ Кунце деп аталған шебер жалғастырды. Одан кейін 1383–1387 жылдары магистер операсы ретінде тіркелген Майкл фон Фрайбург (сондай-ақ Майкл фон Гмюнд немесе Парлер әулетінен шыққан Майкл Парлер деп те аталды) иеленді, содан кейін оның орнын Клаус фон Лоре (1388–1399) басты. Бұл үш адам қасбеттің орталық бөлігіндегі қоңырау мұнарасын аяқтады, ол Герлах фон Штайнбахтың орталық мұнара туралы бастапқы идеясынан алшақтап, авторлығы нақты белгісіз болды. Сегізбұрышты солтүстік мұнара архитекторлар Ульрих Энсинген (шафты) және Кельндік Йоханнес Хюльцтің (жоғарғы бөлігі) бірлескен еңбегі болды. Энсинген 1399 жылдан 1419 жылға дейін соборда жұмыс істеді, Клаус фон Лоренен кейін, ал Хюльц 1419 жылдан 1439 жылға дейін, соңында ғимаратты аяқтады. Екінші мұнараның құрылысы жиі талқыланды және 1871 жылы Эльзас Франция-Германия соғысынан кейін Германияның құрамына кірген кезде, оны салуға тырысты, бірақ Страсбург тұрғындары оны неміс оккупациясының символы деп сақтап, оған жазғырды. Солтүстік мұнара 1647 жылдан бастап (Гамбургтегі Санкт-Николай шіркеуінің мұнарасы өртенгенге дейін) 1874 жылға дейін әлемдегі ең биік ғимарат болды. Жоспарланған оңтүстік мұнара ешқашан салынбады, нәтижесінде собор өзінің ерекше асимметриялық пішінімен Эльзастың ең танымал нысанына айналды. Байқау алақанынан 30 шақырымға дейін көруге болады, ол Вогез тауларынан Рейн жағалауына және Қара Орманына дейінгі көріністі ұсынады. 1505 жылы архитектор Якоб фон Ландшут және мүсінші Ханс фон Ахен солтүстік трансептің сыртындағы Сен-Лоран порталын (Portail Saint-Laurent) ерекше готикалық стильден ерте Ренессанс стиліне көшіруді аяқтады. Собордың басқа порталдары сияқты, қазіргі уақытта орналасқан мүсіндердің көпшілігі көшірмелер, ал түпнұсқалары Музей де Л’Œuvre Notre-Dame-ге көшірілді. Страсбург қаласы сияқты, собор да неміс және француз мәдениеттерінің ықпалын біріктіреді, ал шығыс құрылымдары, мысалы хор және оңтүстік портал, әлі де романдық ерекшеліктерге ие, терезелерге қарағанда қабырғаларға көбірек назар аударылады. Мұнара қолөнерге негізделген алғашқы ғимараттардың бірі, соңғы пішіні тасқа түсірілген жоғары дәрежедегі сызықтықпен сипатталады. Бұрынғы қасбеттер құрылысқа дейін суреттелген болса да, Страсбургте құрылысқа дейін суреттелмеген қасбеттердің бірі бар. Страсбург және Кельн соборлары архитектуралық суреттерді қолданудың алғашқы мысалдарының бірін көрсетеді. Айова университетінің профессоры Роберт О. Борктың зерттеулері Страсбург қасбетінің дизайны, күрделілігіне қарамастан, айналған сегізбұрыштар тізбегін пайдаланып құрылысқа ие екенін көрсетеді.

Кейінгі тарих

Орта ғасырдың соңында Страсбург қаласы епископтың үстемдігінен азат болып, еркін императорлық қала мәртебесіне қол жеткізді. 15-шы ғасырдың аяғы Иоганн Гейлер фон Кайзерсбергтің уағыздарымен және Страсбургте Джон Кальвин, Мартин Буцер және Якоб Штурм фон Штурмек сияқты тұлғалар өкілдік еткен, жаңадан пайда болған протестанттық реформациямен ерекшеленді. 1524 жылы қалалық кеңес соборды протестанттық дінге берді, бірақ ғимарат иконокласт шабуылдарынан зардап шекті. 1681 жылдың 30 қыркүйегінде Франция королі Людовик XIV қаланы жаулап алғаннан кейін және 1681 жылдың 23 қазанында король мен князь-епископ Франц Эгон фон Фюрстенбергтің қатысуымен соборда өткізілген салтанатты рәсімнен кейін собор католиктерге қайтарылды және оның ішкі кеңістігі Контрреформацияның католиктік литургиясына сәйкес қайта жаңартылды. 1682 жылы хордың қоршауы (1252 жылы салынған) хорды негізгі бөлікке қарай кеңейту үшін бұзылды. Хор қоршауының қалдықтары Musée de l’Œuvre Notre Dame және The Cloisters мұражайларында сақталған. Сол жылы ерте Ренессанс мүсінтамасының маңызды туындысы болған бас алтарь да бұзылды. Оның фрагменттерін Нотр-Дам мұражайында көруге болады. 1744 жылы қаланың бас сәулетшісі Жозеф Массоль Роберт де Котттың жобалары бойынша солтүстік трансептің солтүстік-шығысына шағын, дөңгелек, барокколық сакристияны қосты. 1772 және 1778 жылдар аралығында сәулетші Жан-Лоран Гоц собордың айналасын ерте готикалық жаңғыру стилінде галереямен қоршады, бұл бұрын ғимарат төңірегінде орналасқан саудагерлердің дүкендерін ұйымдастыруға арналған (және 1843 жылға дейін олар сол жерде болды). Бұл артефакт кейіннен қаланың тарихи коллекцияларында сақталды, бірақ 1870 жылдың тамызында Страсбургты қоршау кезінде болған өртте толығымен жойылды. Жеті шіркеу қоңырауы алынып, зеңбірек жасау үшін балқытылды, ал ішкі кеңістіктегі алтын және басқа да құнды заттар тәркіленіп алынды. 1793 жылдың қараша айында собор ресми түрде "Ақыл ғибадатханасы" деп жарияланды. Собор 1801 жылдың 15 шілдесіне дейін шіркеу басқаруына қайтарылмады, сонымен қатар тәркіленген, бірақ жойылмаған мүліктер де қайтарылды. Порталдардың мүсінтамалары 1811 және 1827 жылдар аралығында өз орнына қайтарылды немесе қалпына келтірілді. Дегенмен, құрылыстың ресми меншік құқығы француз мемлекетіне берілді және бүгінгі күнге дейін оған тиесілі, оны Страсбург қаласының мэрі басқарады. 19-шы ғасырдың екінші жартысында, 1837 жылдан 1888 жылға дейін бірқатар ірі қайта құрулар мен қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Бұл жұмыстарға криптті қайта салу және жаңа витраж терезелерді орнату кірді. Хорға Эдуард Штайнле мен Шарль Огюст Штайнхейлдің 1879 жылы аяқтаған көп түсті суреттері қосылды. Трансептің үстінде неоромандық күмбездің құрылысы басталды және 1879 жылы қоладан жасалған жаңа есіктер орнатылды. 1870-71 жылдардағы Франко-прусс соғысы кезінде қала қоршауға алынды. Шатыр өртеніп, мұнараның жоғарғы жағындағы крест неміс артиллериясының снарядынан қисайды. Француздар жеңілгеннен кейін Эльзас 1918 жылға дейін жаңа Германия империясына берілді.

ХХ-ХХІ ғасыр

1903 жылы архитектор Иоганн Кнаут басты ғимараттың солтүстік жағындағы бірінші тіреуде жарықтарды анықтады. 1905 жылы ол мұнараны қолдап тұрған батыс фасадының солтүстік бөлігін нығайту және күшейту шараларын бастады. Бірнеше уақытша шаралар қолданғаннан кейін, 1915 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, ол собордың бүкіл негізін бетонмен алмастыруға қатысты ірі жобаны іске қосты. Бұл жоба соғыс аяқталғаннан кейін 1926 жылы аяқталды. 1918 жылы Эльзас және Страсбург қайтадан Францияға қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде собор екі соғысқан тараптың да символы ретінде қарастырылды. 1940 жылдың 28 маусымында сапармен келген Адольф Гитлер шіркеуді «неміс халқының ұлттық қасиетті орнына» немесе «белгісіз неміс сарбазының ескерткішіне» айналдыруды ниеттенді. 1941 жылдың 1 наурызында генерал Леклерк «Куфра сертін» (serment de Koufra) берді, ол «біздің туларымыз қайтадан Страсбург соборында көтерілгенше қаруды тоқтамайтынын» мәлімдеді. Соғыс кезінде 74 [сақтау] жәшікте боялған шынылар алынып, Германияның Хайльбронн қаласының жанындағы тұз шахтасында сақталды. Соғыстан кейін, ол АҚШ әскерінің ескерткіштер, көркем өнер және мұрағат бөлімі арқылы соборға қайтарылды. 1944 жылдың 11 тамызында Страсбургтың орталығына жасалған әуе шабуылы кезінде собор британдық және американдық бомбаларға түсті, соның салдарынан Рохан сарайы мен Сент-Мадлен шіркеуі де қирады. 1956 жылы Еуропа Кеңесі Макс Инграндтың әйгілі хор терезесін, «Страсбург Мадоннасын» (Еуропа туының діни түсіндірмесін де қараңыз) сыйға берді. Соғыс зардаптарын жөндеу жұмыстары тек 1990 жылдардың басында аяқталды. 1988 жылдың қазан айында қала өзінің 2000 жылдығын тойлағанда (Аргенторатумның алғашқы ресми айтылуы б.з.д. 12 жылына жатады), Рим папасы Иоанн Павел II сапармен келіп, соборда мисса өткізді. Страсбург архиепископтығы сол жылдың маусымында архиепископтық дәрежеге көтерілді. 2000 жылы француз және неміс полициясы Рождество базарына жасалған Аль-Каиданың бомбалау жоспарын орындауға жол бермеді. Мұнараның қалпына келтіру жұмысы 2006 жылы аяқталды, ал 2014 жылы оңтүстік трансептте жаңа қалпына келтіру науқаны басталды.

Батыс майдан

Собордың батыс жағы немесе қасбеті, негізгі кіреберісі, 1275 және 1399 жылдар аралығында салынған салыстырмалы түрде кейіннен қосылған. Қасбет төрт тар тіреумен тік бойынан қолдауға алынып, бөлінген, олардың әрқайсысы мүсіндермен әшекейленген. Ол үш деңгейден тұрады: төменгі деңгейдегі порталдар; олардың үстіндегі роза тәрізді терезе деңгейі және жоғарғы деңгейі, балюстрадасы бар. Сәулелі готикалық стильдегі роза тәрізді терезе диаметрі он төрт метрді құрайды және 1345 жылы аяқталған. Орталық порталдың үстіндегі үшкір қақпа, Құдай ана мен баланың мүсінімен безендірілген, роза тәрізді терезе алдындағы кеңістікке дейін созылады. Роза тәрізді терезеден жоғары, әрқайсысы өз аркасында орналасқан апостолдардың мүсіндерінен галерея жасалған. Батыс жақтың ерекше келбеті мен тік өрнегі, оны жабық тік қырыққабаттардың, биік, жіңішке бағаналардың тығыз торымен байланыстырады. Бағаналар тек әшекейлік мақсатта қолданылған, сондықтан олар арфаның ішектеріне ұқсас. Қасбеттің көрнектілігін оның сирек кездесетін қара-қызыл тастары күшейтеді.

Батыс порталдары

Собордың үш порталы бар, олар нефтің үш бөліміне сәйкес келеді. Әрқайсысының әшекейлеудің өзіндік тақырыбы бар: сол жақтағы портал Мәсіхтің балалық шағына, орталық портал құтқарылуға, ал оң жақтағы портал Соңғы үкімге арналған. Порталдар шіркеудің алдыңғы жағынан жұқа бағаналар, шпильдер және аркалар желісі арқылы сыртқы әшекейлік қабырғаны құрайтындықтан алға қарай жылжыған. Мүсіндердің көп бөлігі 13 ғасырдың соңына жатады және 1250-1260 жылдар аралығында жасалған Реймс соборының мүсіндеріне ұқсас, бірақ Страсбург мүсіндері көбірек реализмді көрсетеді. Орталық порталдың есіктерінің үстіндегі арка тәрізді тимпан, сондай-ақ есіктің айналасындағы тас аркалар (вуссурлар) мүсіндермен толы. Орталық тұлғалар Мәсіхтің Иерусалимге кіруін, сондай-ақ Мәсіхтің айқышқа ілінуін және құмарлық шегуін ерекше көркемдікпен және егжей-тегжейлілікпен бейнелейді. Мәсіхтің балалық шағына арналған порталда (сол жақта) вуссурларда періштелер, епископтар және әулиелер бейнеленген, ал жақсылықты бейнелейтін тұлғалар найза ұстап, жамандықтарды бейнелейтін тұлғаларды итеріп тұр. Соңғы үкім порталында (оң жақта) Мәсіх тағында отырып, ізгілерді зұлымдардан ажыратады. Зұлымдар ақылсыз қыздарды азғыруға тырысып, бірақ сәттілікке жете алмайды, ал ақылсыз қыздармен сәттілікке жетеді. Алдыңғы соборлардың мүсіндерінен айырмашылығы, Страсбург мүсіндері эмоцияларды айқын көрсетеді: пайғамбарлар қатал, қыздар тыныш, жақсылықтар асыл, ал ақылсыз қыздар ақымақ көрінеді. Порталдардағы мүсіндердің барлығы зодиак белгілерімен әшекейленген, нақты ойылған капительдердің үстінде тұр.

Сент-Лоуренс порталы (Солтүстік трансепті)

Сент-Лоуренс порталы 1495 және 1505 жылдар аралығында Якоб фон (немесе Жак де) Ландшуттың қатысуымен солтүстік трансептке қосылды, мүсіндерін Ханс фон Ахен (сондай-ақ Йохан фон Ах, немесе Жан д'Айкс ла Шапель) және Конрад Сифер жасады. Түпнұсқа мүсіндер 20 ғасырда көшірмелермен алмастырылды және қазір Нотр-Дам мұражайында сақтаулы. Француз революциясы кезінде тимпан қиратылып, оның орнына мүсінші Фр. (1765–1833) жасаған жұмыс қойылды. Бұл қасиеттінің шейіттік кезіндегі мүсінін қамтитын, есіктердің үстіндегі үш біріккен арканы қоса, кеш готикалық сәулет пен әшекейлеудің көрнекті театры болып табылады. Екі жақтағы тіреулерде де бір жағынан Құдай ана мен үш патшаны бейнелейтін өте әсерлі мүсіндер, ал екінші жағынан – қасиеттілер тобы орналасқан, олардың барлығы да әсем ою-өрнектер мен шыңдардың астында қорғалған. Трансепт бетінен балюстрада өтеді, ал жоғары жағында боялған әйнектермен толтырылған екі бөліктен тұратын қабырға орналасқан.

Мәриямның порталы (Оңтүстік трансепті)

Оңтүстік портал немесе Мәриямның порталы шамамен 1220 жылдарға, Періштелер бағанасы мен ішкі астраномдық сағатпен бірдей кезеңге жатады. Императордың әділеттік жариялаған жарлықтары дәстүр бойынша осы есік алдында оқылған. Есік үстіндегі дөңгелек темпельдің аркаларында он екі апостолмен қоршалған, Мәсіх тәж кигізіп жатқан қайтыс болған Мәриям бейнесі бейнеленген. 1220 жылдардағы апостолдардың түпнұсқа мүсін бағаналары 1793 жылы Франция революциясы кезінде қиратылды. Порталдың үстіндегі трансепттің ортаңғы деңгейінде, шамамен 1230 жылы салынған, ланцет тәрізді терезелер және қасиетті Петр мен қасиетті Лоренстің екі жағында орналасқан Мәриям мүсіні бар. Оның үстінде зодиак белгілері бейнеленген түрлі-түсті сағат орналасқан. Одан жоғарыда 1493 жылға жататын түпнұсқа күн сағаты бар көркем готикалық балюстрада, ал оның үстінде сол кезеңнен екі кішкентай роза тәрізді терезе бар. Франция революциясы кезінде қиратылған бірнеше мүсіндер 19 ғасырда Филипп Грас, Жан Этьен Маладе және Жан Валластрдің туындыларымен ауыстырылды. Барлық басқа порталдар сияқты, бірнеше мүсіндер өз орнындағы көшірмелерімен алмастырылды және қазіргі күні Музей де л'Овр Нотр-Дамда көрсетілуде. Бұл Ecclesia және Synagoga мүсіндеріне де қатысты, олар собордың, тіпті Страсбургтың ең танымал мүсіндері саналады.

Сегізбұрышты қоңырау мұнарасы мен шпилі

Бастапқыда собордың батыс жағында екі мұнара болуы тиіс еді, бірақ тек солтүстік мұнара ғана салынды. Сегізбұрышты мұнараны 1399 жылы Ульрих Энсинген (1419 жылға дейін бас сәулетші) бастады, ал оның ізбасары Йоханнес Хюльц оған шпиль орнатты. Бұл жұмыс 1439 жылы аяқталды. Сегіз қырлы мұнара енінен үш есе биік, 14 ғасырдағы басқа готикалық мұнаралардан гөрі созылыңқы. Оның айналасында төрт жұқа мұнара тұр, олардың ішінде спиральды баспалдақтар бар. Мұнара қабырғаларында биік ланцет тәрізді терезелер бар, олар қоңырауларды көрсетеді және ішкі кеңістікке жарық кіргізеді, ал сырт жағынан бірімен-бірі келісіп орналасқан үшкір қыры бар. Төменгі мұнара мен шпильдің арасында балюстрада орналасқан, ол пішіндер мен басқа сәулеттік безендірулермен жасырылған. Мұнараның үстіндегі шпиль сегіз қабаттан тұратын күрделі сегізбұрышты құрылымнан құралған, олар бір-бірімен байланысқан аркалар мен шыңдармен біріктірілген, және олардың ішінде жоғарғы фонарьға апаратын баспалдақ бар. Бастапқыда фонарьдың үстінде собордың қасиетті қамқоршысы Мәриямның мүсіні тұрды, бірақ 1488 жылы ол гүл тәрізді әшекеймен ауыстырылды. Оның үстіне төрт кішкентай айқас және хостия мен тостаған бейнелері орналасқан, олар Евхаристияның қасиетті рәсіміне арналған элементтер.

Кесу күмбезі мен шүберек

Кесу күмбезі трансепт пен хордың қиылысқан жеріне орналастырылған және саңылау мұнарасы сияқты сегіз қыры бар. Ол 1330 жылдардың басында трансепт қайта жаңартылғаннан кейін салына бастады. Оның негізінде үшкір аркалары бар галерея орналасқан, одан төмен әр жағында екі үлкен аркалы ойықтары бар деңгей, олар бағаналар жиынымен бөлінген. Осының үстінде соқыр аркадалар, әшекейлі карниз, содан кейін әр жағында үлкен терезеден жоғары шағын терезесі бар үшкір шатыр орналасқан, бұл хорға жарық әкелді. Ортағасырлық кесу күмбезінің сыртқы түрі ғасырлар бойы бірнеше рет өзгертілді. Қазіргі көрініс тапқан, әлдеқайда биік кесу күмбезін сәулетші Густав Клоц ұлы Романдық жаңғыру стилінде жобалаған, өйткені алғашқы күмбез Страсбургтің қамалу кезінде пруссиялық оқтармен ауыр зақымдалған. Клоцтың күмбезі де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбалаудан ауыр зақымдалып, 1988-1992 жылдар аралығында қалпына келтірілді. Кафедральдық собордың солтүстік-шығыс жағында, трансептке жақын жерде, романдық собордың іздері сақталған, әсіресе төменгі деңгейлерде. Ол собор канониктерінің бұрынғы монастырына қарап тұрады. Бұл собордың ең аз безендірілген жағы. Орталық бөлігінде, балюстраданың астында үлкен аркалы ойық орналасқан. Оның үстінде үш тар терезе, содан кейін үшбұрышты қақпалы кішкентай дөңгелек терезе және соқыр аркалар орналасқан. Бұл жақ екі цилиндрлі мұнарамен шектеледі, олардың тар тік терезелері мен үшкір шатырлары бар. Қабырғаларда ортағасырлық бекініс сияқты тар тіреулер бар, бұл оған әскери көрініс береді. Апсиданың екі жағына Әндір және Жақия Иоаннға арналған екі шіркеу қосылған. Жақия Иоанн шіркеуі қалың романдық қабырғаларын және екі романдық терезесін сақтап қалған.

Нартакс

Нартекс – собордың батыс жағындағы кіреберісінің ішкі бөлігі, мұнараның астында орналасқан. Ол негізгі залдан (соқпақтан) 8,5 метр биіктігі және 5 метр ені бар екі массивті бағанамен бөлінген, олар мұнараны қолдап тұрады. Басты сәндік элемент – 1320 және 1340 жылдар аралығында орнатылып, кейіннен жақсартудан өткен роза тәрізді терезе. Сары шыныдан жасалған сәулелер күннің шағылысы сияқты сыртқа таралып, жасыл және көк түсті мозаикалармен, сондай-ақ қызыл гүлдермен безендірілген кішкентай дөңгелек терезелермен шеңберленген. Ішкі жағындағы ою-өрнегі мен әшекейлері сыртқы жағына ұқсас, соқыр галереялар мен арфаның ішектері сияқты нәзік, параллель тік сызықтар бар. Терезенің үстінде сүйір арка орналасқан, ал төменгі бөлігінде соқыр аркалар қатары орналасқан. Порталдың орталық есіктерінің сырт жағында патшалық кілттерін ұстаған Әулие Петірдің бағана мүсіні бейнеленген, ал оның үстінде шынысы жоқ соқыр роза орналасқан, ол үстіндегі үлкен роза терезесінің кіші нұсқасы.

Нартекс боялған шыны

Оңтүстіктегі төменгі бөлікте Соңғы Сотты бейнелейтін боялған шыны терезелер орналасқан, ал солтүстік бөліктегі терезелер Текқау кітабынан он екі эпизодты көрсетеді, олардың ішінде Адам мен Хауаның жаратылуы, бастапқы күнә, Жұмақтан қуылғандығы және Нұхтың кемесі жайлы оқиғалар бар. Бұл терезелер шамамен 1345 жылға дейін салынған.

Кеме

Кеме – собордың нартекс пен хор арасындағы бөлігі, онда қарапайым жамағат отырып, құлшылық етеді. Страсбургте ол екі жақтағы дәліздерді есептемегенде, ұзын және кең, олардың әрқайсысы кең. Өзінің қызғылт қоңыр түсін Вогез тауларының құмтасынан алады. Кемеде екі қатар массивті бағаналар басым. Әр бағана он алты кішірек бағананы біріктіреді, олардың бесеуі жоғары қарай көтеріліп, күмбезді тіреп тұрады. Бағаналар мен күмбез қабырғаларының қиылысқан жерлері өсімдік мүсіндерімен әсемделген. Биіктігі бойынша дәстүрлі жоғары готикалық немесе Rayonnant готикалық үш деңгейге бөлінеді: төменде үлкен аркадалар, қосымша дәліздерде терезелермен; қабырғалар бойымен жүруге арналған тар трифориум немесе галерея, сондай-ақ терезелермен; және аркадалармен бірдей биіктіктегі жоғарғы терезелер, олар күмбездерге дейін жетеді. Страсбургтегі жоғарғы терезелер трифориум мен күмбездер арасындағы барлық кеңістікті толтырады. Күмбездердің кілт тастарындағы, қабырғалардың түйіскен жерлеріндегі кескінді, боялған және алтын жалатылған кішкентай бас тағы бір сәндік элемент болып табылады.

Ауызша сөре

Кемедегі солтүстік жағындағы төртінші бағанаға орнатылған мінбар 1485 жылы Ханс Хаммердің жобасы бойынша жасалған. Оған "көбелек қанаттары" деп аталатын, бұйралы өрнекпен ойылған баспалдақ арқылы көтерілуге болады. Мінбардың өзі, өте әсем корбель немесе себет пішіндес, толығымен колоннеттермен, фронтондармен, шыңдармен және мүсіндермен толтырылған нишалармен жабылған, олардың ішінде айқышқа ілінген Мәсіхтің суреті, тәж киген Мария, апостолдар, айқышқа іліну, сондай-ақ шіркеудің патшалары мен дінтанушылары бейнеленген. Бағананың батыс жағындағы мүсін собормен бір замандас болған белгілі уағызшыны бейнелейді; Иоганн Гейлер фон Кайзерсберг (1510 жылы қайтыс болды); баспалдақ қоршауындағы кішкентай мүсін Гейлердің итін көрсетеді, ол бір кезде уағыз айтқан мінбардың баспалдақтарында қожайыны үшін қайғырып отыр.

Солтүстік трансепті

Трансепт пен апсида романдық стилдегі крипт үстіне салынған, оларды нефтен сәл жоғарырақ етеді; оларға қысқа баспалдақ арқылы жетеді, бұл хор мен апсиданы театр сахнасы сияқты көрінуіне себеп болады. Трансепт пен хордың қиылысы орталық күмбезбен жабылған, оны төрт алып тірек ұстап тұрады, әрқайсысы сегіз бағанамен оралған, олар күмбез астындағы қабырғаларды қолдауға дейін көтеріледі. Күмбездің өзі төрт скинчкеге сүйенеді – готикалық және романдық элементтердің арасындағы байланысты қамтамасыз ететін дөңгелек аркалардан жасалған негіз. Тіректер мүсіндік жапырақтармен әшекейленген. Бұрын қиылыстың едені көрнекті діни тұлғалардың қабірлерімен толтырылған, бірақ олар кейінгі қалпына келтіру жұмыстарында жылжытылды. Қабырғаларда тек аттары ғана қашалған. Қиылыстың батыс тіректеріне 16 ғасырға жататын екі тұғыр орнатылған; біреуі Римнің әйгілі Панкрасына, екіншісі – әйгілі Мориске арналған. Киіз үйлердегі киіз үйлер мен киіз үйлердегі киіз үйлер орналасқан. Басқа да көріністер басрельефтердің арт жағына салынған. Күмбезге дейінгі алғашқы жоғары жатқан қабырғада Шарль Огюст Штайнхейл салған 19 ғасырдың Соңғы Сот суреті бейнеленген, ол Эжен Виолет ле Дюк және басқа да соборды қалпына келтірушілердің серігі болған. Бұл сурет нео-византиялық стильде салынған, ортасында қызыл жиекте Мәсіхтің бейнесі бар. Қиылыстағы басқа қабырғалар да суреттелген болуы керек еді, бірақ қаражат жеткіліксіз болды. Романдық солтүстік трансепт төрт бөліктен тұрады, олар соборда алғаш рет готикалық қабырғалық күмбездерді алды. Қабырғалар дөңгелек тіректермен бекітілген, олар қарапайым әшекейлі тас сақиналарымен безендірілген. Екі төменгі терезе 19 ғасырда әртүрлі ғасырлардағы шыныдан құрастырылған. Оларда Иса ағашы (Мәсіхтің шежіресі) және Сүлейменнің үкімі (оң терезе), сол жақта Мәриям, Жақия Баптист және Жақия Евангелист, Сүлеймен патша, Шеба патшайымы және Дәуіт патша бейнеленген. Жоғарыдағы екі роза тәрізді терезелер 14 ғасырдан кейін салынған, олар өсімдіктермен безендірілген. Шығыс қабырғасындағы терезелерде Мәсіхтің Ұлылығы, Сент-Лоуренс, Қыз бен Бала және Жақия бейнеленген. Тіректердің капительдері айдаһарлар мен басқа да мифологиялық жаратылыстармен әшекейленген. Солтүстік трансептте сонымен қатар екі шомылу алаңы бар, біреуі дөңгелек, біреуі сегізбұрышты, олардың әрқайсысының өзіндік архитектуралық шешімі бар, оларды 1453 жылы Джост Доццингер жасаған. Сегізбұрышты күмбез қабырғалармен және кеш готикалық Flamboyant стиліндегі әсем мүсіндермен жабылған. Солтүстік трансепт Сент-Джон капелласымен жалғасқан, оған дөңгеленген романдық аркаға енгізілген тік готикалық арка арқылы кіруге болады. Солтүстік трансепттің басты көркемдік туындысы – кресттегі Мәсіхтің үлкен мүсіні, Зәйтүн тауының мүсіндік пейзажының үстінде, драмалық поздағы мүсіндермен толтырылған. Ол 1498 жылы Николас Родер Сент-Томас зираты үшін жасаған, ол Мартин Шонгауэр мен Альбрехт Дюрердің гравюраларының негізінде салынған.

Оңтүстік трансепті

Оңтүстік трансептте 1220–1227 жылдары салынған шығыстағы екі үлкен бөлімдегі ланцет және окулус терезелері Шартр соборының төменгі хорындағы терезелердің үлгісімен жасалған. 15 ғасырда тік арка, әншілер трибунасы және балюстрада қосылды. Балюстрадада сәулетші немесе билеушінің бас киімімен бейнеленген мүсін, періштелер бағанасына қадалып тұр. Балюстраданың астында кең пейзаждың суреті салынған үлкен ағаш картинасы орналасқан, ол да 15 ғасырға жатады. Оңтүстік трансептте төбеге тіреу ретінде қызмет ететін Періштелер бағанасы бар. Ол сегізбұрышты бағанадан және оны қоршап тұрған төрт тірелген бағанадан тұрады, олар күмбезді ұстап тұрады, сондай-ақ төрт жұқа колоннеткадан. Бағана Мәсіх және Ақырғы Сот көріністерін бейнелейтін төрт тік мүсін тобымен әсемделген, одан әрі Азап құралдарын алып жүрген төрт періште және олардан жоғары, құбыр шайқап тұрған тағы төрт періште бейнеленген. Төменгі деңгейде төрт Евангелисттің мүсіндері орналасқан. Бұл ескерткіш 13 ғасырдың ортасында Франция немесе Бургундиядан келген мүсіншілер тобы жасаған. Күмбездің басқа бөліктерін адам фигуралары түріндегі Атланттар ұстап тұр. Батыс трансептің қасбетіндегі роза тәрізді терезелер 1230–1235 жылдар аралығында жасалған. Розаның үстінде сол кезеңнен бастап Киелі кітап символдарын бейнелейтін кішігірім дөңгелек окулус терезелері бар: Альфа және Омега, Ежелгі Оданың шамданы және гүлдік және геометриялық өрнектерді біріктіретін басқа да символикалық суреттер.

Астрономиялық сағат

Оңтүстік трансептте орналасқан астрономиялық сағат – собордың ең танымал ерекшеліктерінің бірі. Алғашқы астрономиялық сағат 1352–54 жылдардан бастап 1500 жылға дейін соборға орнатылған. Ол «Үш патша сағаты» (Dreikönigsuhr) деп аталды және бүгінгі сағаттың орналасқан жеріне қарама-қарсы қабырғада тұрды. Түскі уақытта үш механикалық патша нәресте Исаның алдына бас иіп, сағаттың қоңырауы сағатты хабарлады. 1547 жылы Кристиан Герлин және басқалар жаңа сағатты салуға кірісті, бірақ собор Рим-католик шіркеуіне берілген кезде құрылыс тоқтап қалды. 1571 жылы Конрад Даспиодий мен Хабрехт ағайындары құрылысты қайта бастады, сонда сағатқа одан да амбициялы механикалық фигуралар қосылды. Оны швейцариялық суретші Тобиас Стиммер салған суреттермен безендірді. Бұл сағат 1788 жылға дейін жұмыс істеді және қазір Страсбургтегі сәндік өнер мұражайында көруге болады. Қазіргі сағатты Жан Батист Швильге 1837–1842 жылдар аралығында салды. Сағаттың барлық бөліктерінің биіктігі зор. Сағат ресми уақытты ғана емес, сонымен қатар күн уақытын, апта күнін (әрқайсысы мифологиялық құдайлармен бейнеленген), айды, жылды, зодиак белгісін, ай фазасын және бірнеше планетаның орналасқан жерін көрсетеді. Сағаттың төменгі бөлігінде Аполлон мен Диананың мүсіндері орналасқан. Олар діни мерекелер мен оқиғалардың күндерін көрсетіп, айналмалы бетінде жер шарымен бірге қозғалады. Сағаттың бұл бөлігін ежелгі Грекия, Ассирия, Парсы және Рим империяларын бейнелейтін суреттер қоршап тұр. Жоғарырақ деңгейде апта күндерін бейнелейтін аллегориялық фигуралары бар механикалық арбалар тобы көрсетілген, олар күн сайын аптаның ағымдағы күнін алға шығару үшін қозғалады. Екі әйелдің арасында сағаттың циферблаты (cadran) орналасқан. Бұл деңгейдің үстінде әр 23 сағат, 56 минут және 4 секунд сайын толық айналатын боялған жұлдыздар аспанында аспан шары орналасқан. Айналғанда ол Птолемей анықтаған 1022 жұлдызды көрсетеді. Орталық мұнара үш деңгейден тұрады. Төменгі жағында төрт маусымның фигуралары Коперник бойынша планеталардың орналасқан жерін көрсететін механикалық астролябиді қоршап тұрады және зодиак белгілерімен шеңберленген. Оның үстінде шіркеу мен Антихристтің суреттері бір-біріне қарама-қарсы орналасқан глобус бар. Бұл механизм ай фазаларын көрсетеді. Одан жоғары екі деңгейлі қозғалмалы механикалық фигуралар, одан жоғары – Мәсіх пен төрт Евангелист фигуралары, төменде қиылысқан аркалардан құралған күмбез орналасқан. Күннің әр сағатында анимациялық кейіпкерлер қозғалысқа келеді. Бір періште қоңырау соғып, екіншісі құм сағатын аударып қояды. Өмірдің әртүрлі кезеңдерін (баладан қарт адамға дейін) бейнелейтін кейіпкерлер Өлімнің алдынан өтеді. Соңғы деңгейде – Мәсіхтің алдынан өтетін елшілер. Барлық автоматтар жексенбі күндерін қоспағанда, күн сайын сағат 12:30-да іске қосылады.

Апсида

Собордың апсидасы, солтүстік-шығыс жағындағы құрбандық алдындағы жарты шар тәрізді күмбез, роман және готикалық сәулет өнерінің 19 ғасырғы нео-романдық безендірулерімен үйлесім табады. Жарты күмбез бен қабырғалардағы суреттерді Эдуард Штайнле 1877–79 жылдары византиялық мозаика стилінде салған. Қабырғадағы суреттер шіркеу әкелері мен діни ордендердің негізін қалаушыларын византиялық стильде бейнелейді. 2004 жылы апсида мен хорға тарихи жиһаздардың бір бөлігі қайта орнатылды: 1692 жылы Клод Берди мен Клод Бергерат жасаған он бес хор орындығы, сондай-ақ 18 ғасырда осы жерге орналастырылған апостолдардың бюстері. Апсида осінің бойындағы витражды терезеде Эльзастың Әзіресі бейнеленген. Бұл терезе 1956 жылы Страсбург қаласында штаб-квартирасы орналасқан Еуропа Кеңесінің соборға жасаған сыйы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс алдында сақтауға алынбаған сирек терезелердің бірі болған ескі терезенің орнына қойылды; ол 1944 жылы одақтастардың бомбалауынан қирады. Негізгі құрбандық алтары, қабір нысанында, 1759 жылы өртте зардап шеккен және Франция революциясы кезінде қираған ерте заманғы рокайль немесе кейінгі барокко стиліндегі алтардың қалпына келтірілген нұсқасы. Алтар 1809 жылы сәулетші Пьер Валентин Будхорс жасаған, ол бастапқы алтардың ескі орталық медальонын тауып, оны ақ және қара мрамор панельдермен біріктірген. Мүсінші Жак Циммер бронзадан жасалған периштелердің басын қосты.

Шомылдыру рәсімін жасаған Қасиетті Иоанн шіркеуі

Қасиетті Жоханн Креститель шіркеуі собордың солтүстік-шығыс бөлігінде, апсиданың сол жағында орналасқан. Бұл собордың ең көне бөліктерінің бірі, шамамен 1170 жылы салынған, кейін 1230 жылы готикалық стильде қайта жаңартылған, оның биіктігі жанындағы нефпен бірдей. Сақшылық бөлмесі шіркеудің үстіңгі қабатында орналасқан. Шіркеуде 1310 және 1320 жылдар аралығында жасалған Лихтенберг епископы Конрадтың қабірі және қазір әсем үштік аркамен шеңберленген. Сондай-ақ, онда Бусснанг Конрадының қабірі де бар, ол капелланың көрнекті мүшесі, оның бейнесі Мәриям мен баланың алдында дұға оқып тұрған күйінде мүсінде бейнеленген. Ол 15 ғасырдың соңында салынған. Шіркеуден собордың артындағы дөңгелек галереяға есік ашылады.

Әндір шіркеуі

Әндір шіркеуі апсиданың оң жағында, оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл собордың 1150 жылдан кейін салынған өте ерте бөлігі, онда тоғыз қиылыс және үш, сәл әртүрлі өлшемдегі нефтер бар, олар романдық қиылыспен жабылған. Шіркеу 1478 мен 1681 жылдар аралығында онда жерленген алты канонды еске алуға арналған. Орталық безендіруі – 1521 жылы де Барби ағайындары сыйлаған Құдай анаға арналған мүсіндік жұмыс. Романдық портал сырттағы монастырға ашылады.

Сырғанақ

Собордың екі роман стиліндегі криптасы бар, олар собордың ең көне бөліктері. Жақында салынған крипта шамамен 1150 жылы трансепт астында, ал ескірек крипта апсида астында 1110-1120 жылдар аралығында салынған. Олар дөңгелектелген цилиндрлі күмбездердің қиылысуынан құралған роман стиліндегі жамбас күмбездерімен жабылған, және массивті крест тәрізді тіреулермен, сондай-ақ астаналарында пальма жапырақтарымен әшекейленген цилиндрлі бағаналармен сүйеніп тұр. Кейбір астаналардың бұрыштарында мүсінделген құбыжықтар мен арыстандар да бар. Үлкен крипта үш кемелі, олардың мөлшері тең, жұқа бағаналармен бөлінген. Криптаға үш баспалдақпен түсуге болады, ең көнесі апсидадан, шамамен 1150 жылға дейін сақталған. Баспалдақтар арасындағы піллестрлер одан да ертерек, 1015 жылға жатады. 12 ғасырда крипталарға тағы да өзгерістер енгізілді.

Қоңыраулар

1519 жылы Страсбург соборы Джерг фон Шпейерге Еуропадағы ең үлкен қоңырау жасауды тапсырды; диаметрі 2,74 метр және салмағы жиырма тонна. Бұл алып қоңырау орнатылды, бірақ көп ұзамай жарылып кетті. Оның орнын бұрын аза тұту рәсімдерінде қолданылған, «Тотенглок» немесе «Өлім қоңырауы» атты ескірек қоңырау иеленді. Оның салмағы 7,5 тонна, диаметрі 2,2 метр, ал 1447 жылы Ханс Гремп құйды. Қоңырау әлі де қолданыста. Француз революциясы кезінде тоғыз қоңырау алынып, зеңбірек жасау үшін балқытылды, бірақ «Тотонглок» және 1786 жылы Матье Эдельде жасалған «Зернерглок» (1,58 метр, 2,225 тонна) қоңыраулары сағатты хабарлау және қала үшін дабыл қағу үшін сақталды. Жақында, 1974-1976 жылдары Гейдельбергте алты заманауи қоңырау құйылды; олардың диаметрі 1,7 метрден 0,9 метрге дейін, ал салмағы 3,9 тоннадан 5,7 тоннаға дейін. Тағы екі қоңырау 1987 және 2006 жылдары жасалған. Сегізбұрышты мұнарадағы төрт қоңырау сағат сайын соғылады. Олардың ішінде Жан Розье мен Сезар Бонбон жасаған ескі қоңырау бар (1691 жыл). Матье Эдельдің (1787 жыл) тағы екі ескі қоңырауы сағаттың төрттен бірін хабарлайды. Жан Жак Миллердің (1595 жыл) жасаған одан да ескі қоңырауы сағаттың дыбысын бір минуттан кейін қайталайды. Клоц мұнарасының астында апталық миссаларды, сондай-ақ шіркеудің қауымдастарының крещениесін, некесін және қайтысын хабарлайтын алты қоңырау орналасқан.

Таспалар

Соборда Марияның өмірін бейнелейтін он төрттік гобелендер тобы бар. Олар кардинал Ришелье тапсырысымен Париждегі Нотр-Дам соборы үшін жасалған, және ондағы "XIII Людовиктің уәдесі" атты картинаға қосымша ретінде ойда келген. Олар 1638 және 1657 жылдар аралығында Пьер Дамурдың Парижде тоқылған. 1739 жылы Страсбург соборының басшылығы сатып алған, және бұл сол кезеңдегі француз стилін Эльзасқа тасымалдаудың мысалы болды. Олар дәстүрлі түрде Рождествоға дейін собордың аркадаларында ілінеді.

Страсбургтегі соборлық өнер мұражайлары

Нотр-Дам мұражайы, немесе Нотр-Дам жұмысының мұражайы, собордан алыс емес орта ғасырлық және Ренессанс кезеңіне жататын ғимаратта орналасқан. Мұражайда собордан қорғау үшін әкелінген ең нәзік түпнұсқа мүсіндер мен өнер туындыларының жинағы қойылған. Олардың ішінде 13 ғасырға жататын порталдар мен қасбеттерден алынған түпнұсқа мүсіндер бар, соның ішінде оңтүстік трансепт порталындағы "Шіркеу" және "Синагога" мүсіндері де бар. "Синагога" мүсіні көздері байланған, себебі яһудилер Мәсіхтің құдайлық мәртебесін мойындамаған. Мұражайда собордың ең алғашқы жоспарлары, сондай-ақ картиналар, гобелендер және басқа да заттар сақталады. Соборға тиесілі басқа да заттар мен туындылар, оның ішінде бастапқы астрономиялық сағаттың механизмі, Страсбургтағы декоратив өнер мұражайында (Musée des arts décoratifs) сақталған.

Жиһаз жасау

Протестанттық және революциялық иконоборлық, 1681, 1870 және 1940–1944 жылдардағы соғыс кезеңдері, сондай-ақ талғам мен діни рәсімдердегі өзгерістер Страсбург соборының ең көрнекті ерекшеліктеріне, мысалы 1252 жылғы хор қоршауы мен бір-бірінен кейін орнатылған жоғары алтарларға (шамамен 1500 және 1682 жылдар) зиян келтірді, бірақ көптеген құндылықтар ғимараттың ішінде сақталды; ал қалғандары немесе олардың фрагменттері Музей де Л’Œuvre Notre Dame-де қойылған.