Кіріспе
Сен-Дени базиликасы (қазіргі ресми атауы – Basilique cathédrale de Saint-Denis) – Париждің солтүстік жаққа орналасқан Сен-Дени коммунасындағы ортағасырлық үлкен шіркеу және қазіргі собор. Ғимарат тарихи және сәулеттік тұрғыдан ерекше маңызға ие, себебі 1144 жылы аяқталған хоры готикалық сәулеттің барлық элементтерін қолданған алғашқы құрылым деп саналады. Базилика паломниктік орынға айналып, Франция патшаларының қабірлері орналасқан некрополь болды, соның ішінде 10-шы ғасырдан бастап 19-шы ғасырдағы Людовик XVIII-ге дейінгі барлық патшалардың қабірлері осында. Франция патшасы Генрих IV протестанттық дінінен ресми түрде бас тартып, католик дініне қайта оралу үшін Сен-Дениге келді. Франция патшалары Сен-Дениде таққа отырғызылды, ал патшаларды таққа отырғызу үшін қолданылатын қылыш пен патшалық скипетр сияқты таққа отырғызу рәсімдерінде қолданылатын құралдар Сен-Дениде сақталды. Бұл жер Рим дәуірінің соңында Галло-римдік зират ретінде пайда болған. Археологиялық қалдықтар әлі де собордың астында жатыр; қабірлер христиандық және христиандыққа дейінгі жерлеу салтының араласуын көрсетеді. Шамамен 475 жылы Сен-Женевьева жер сатып алып, Сен-Дени-де-ла-Шапельді салған. 636 жылы Дагоберт I-нің бұйрығымен Францияның қасиетті покровительі Сен-Денидің реликвиялары базиликаға қайта жерленді. 1795 жылы қалалық шіркеуге ауыстырылған Сен-Денидің реликвиялары 1819 жылы абаттыққа қайта әкелінді. 12-шы ғасырда абат Сугер аббат шіркеуінің бір бөлігін инновациялық құрылымдық және сәндік ерекшеліктерді пайдалана отырып қайта жаңартты. Осылайша ол нағыз готикалық құрылысты жасады деген пікір бар. Келесі ғасырда шебер құрылысшы Пьер де Монтрейл кемені және трансепттерді жаңа Rayonnant готика стилінде қайта салды. Аббат шіркеуі 1966 жылы Папа Павел VI Сен-Дени епархиясын құрған кезде соборға айналды және қазіргі уақытта (2009 жылдан бері) Сен-Дени епископы Паскаль Деланнойдың резиденциясы болып табылады. "Сен-Дени базиликасы" деп белгілі болғанымен, собор Ватиканнан Кіші Базилика атағын алған жоқ. 19-шы ғасырда бұзылған биік шпилі қайтадан салынуға тиіс. 30 жылдан астам бұрын басталган жоба 2020 жылдың мамыр айында басталуы жоспарланған еді және шамамен 11 жылға созылып, 28 миллион еуроға жуық қаражат қажет болады деп күтілуде. Бұл қауымдастық тез арада бес жүзден астам монахтар мен олардың қызметшілерінен құралды. Дагоберт сондай-ақ қасиеттінің қалдықтарын сақтау үшін жаңа киелі орынды тапсырды, оны оның бас кеңесшісі, алтын шебер Элигиус жасады. Қасиетті Элигийдің ертедегі өмірбаянында киелі орын былай сипатталған: "Элигиус Париж қаласында қасиетті шейіт Дениске арналған кесене жасады. Оның үстінде алтын мен асыл тастармен әсем безендірілген керемет мәрмәр кибориум орналасқан. Ол (қамбаттың үстіне) айқыш жасады және оның алдына үлкен бағана орнатты. Ол жерге алтын алмаларды, дөңгелек және әсем тастармен әсемделген алтын алмаларды қойды. Ол күміс бағанадан тұғыр жасады, оның есігін және күміс балтамен бекітілген үстелдің төбесін жасады. Ол қабірдің алдындағы жерді жабумен жапты және қасиетті шейіттің аяқ жағында сыртқы құрбандық үстелін жасады. Патшаның өтініші бойынша ол онда көп еңбек етті және көп шығын жұмсады, сондықтан Галлияда бірде-бір әшекей қалмады және ол осы күнге дейін барлық таңғажайып нәрселердің ең үлкені болып табылады."
The Basilica of Saint Denis (, now formally known as the Basilique cathédrale de Saint Denis) is a large former medieval abbey church and present cathedral in the commune of Saint Denis, a northern suburb of Paris. The building is of singular importance historically and architecturally as its choir, completed in 1144, is widely considered the first structure to employ all of the elements of Gothic architecture. The basilica became a place of pilgrimage and a necropolis containing the tombs of the kings of France, including nearly every king from the 10th century to Louis XVIII in the 19th century. Henry IV of France came to Saint Denis formally to renounce his Protestant faith and become a Catholic. The queens of France were crowned at Saint Denis, and the regalia, including the sword used for crowning the kings and the royal sceptre, were kept at Saint Denis between coronations. The site originated as a Gallo Roman cemetery in late Roman times. The archaeological remains still lie beneath the cathedral; the graves indicate a mixture of Christian and pre Christian burial practices. Around the year 475 AD, St. Genevieve purchased some land and built Saint Denys de la Chapelle. In 636, on the orders of Dagobert I, the relics of Saint Denis, a patron saint of France, were reinterred in the basilica. The relics of St Denis, which had been transferred to the parish church of the town in 1795, were brought back again to the abbey in 1819. In the 12th century, the Abbot Suger rebuilt portions of the abbey church using innovative structural and decorative features. In doing so, he is said to have created the first truly Gothic building. In the following century the master builder Pierre de Montreuil rebuilt the nave and the transepts in the new Rayonnant Gothic style. The abbey church became a cathedral on the formation of the Diocese of Saint Denis by Pope Paul VI in 1966 and is the seat of the Bishop of Saint Denis, currently (since 2009) Pascal Delannoy. Although known as the "Basilica of St Denis", the cathedral has not been granted the title of Minor Basilica by the Vatican. The tall spire, dismantled in the 19th century, is to be rebuilt. The project, initiated more than 30 years ago, was to have begun in May 2020, and is expected to take about 11 years at a cost of about €28 million. It soon grew to a community of more than five hundred monks, plus their servants. Dagobert also commissioned a new shrine to house the saint's remains, which was created by his chief councillor, Eligius, a goldsmith by training. An early vita of Saint Eligius describes the shrine:
:Above all, Eligius fabricated a mausoleum for the holy martyr Denis in the city of Paris with a wonderful marble ciborium over it marvelously decorated with gold and gems. He composed a crest [at the top of a tomb] and a magnificent frontal and surrounded the throne of the altar with golden axes in a circle. He placed golden apples there, round and jeweled. He made a pulpit and a gate of silver and a roof for the throne of the altar on silver axes. He made a covering in the place before the tomb and fabricated an outside altar at the feet of the holy martyr. So much industry did he lavish there, at the king's request, and poured out so much that scarcely a single ornament was left in Gaul and it is the greatest wonder of all to this very day.
Каролинг шіркеуі
Сен-Денидегі екінші тәж кию рәсімінде король Пепин Ұзын ескі аббаттық үйді қайта жаңартуға серт берді. Анналдарда еске алынған алғашқы шіркеу 754 жылы салынды және 775 жылы киелену салтанатына қатысқан Карл Ұлы тұсында аяқталды. 832 жылға қарай аббаттық үйге Котентин түбегіндегі тиімді кит аулау желісі берілді. Аббаттық үйдің көптеген негізін қалау мифтерінің бірінде, жоспарланған киеленуге дейін түнде жаңадан салынған шіркеуде ұйықтап жатқан мәйіп адам, Мәсіхтің жарқыраған нұрына куә болды. Мәсіх, Әулие Денис және періштелер тобымен бірге, киелену рәсімін өзі жүргізу үшін пайда болды. Кетіп бара жатқанда Мәсіх мәйіп адамды айықтырып, оның аурулы терісін жұлып алып, астынан мінсіз келбетті көрсетті. Мәрмәр бағанадағы бұзық дақ – Мәсіх тастап кеткен кезде сонда қалған мәйіп адамның бұрынғы терісі екені айтылды. Мәсіхпен киеленген ғимараттың өзі де қасиетті саналды. Сен-Денидегі Каролинг шіркеуі туралы қазіргі білімнің көп бөлігі 1937 жылы американдық өнер тарихшысы Самнер Макнайт Кросби бастаған ұзақ қазба жұмыстарының нәтижесінде алынды. Құрылыстың жалпы ұзындығы сексен метрге жуық, әсерлі фасады, екі қатар мәрмәр бағаналармен бөлінген үш бөліктен тұратын неф, трансепт және шығыс жағында апсидасы болды. Маңызды діни мерекелерде шіркеудің ішкі кеңістігі 1250 шаммен жарықтандырылды. Апсиданың астында, Римдегі Әулие Петр шіркеуінің үлгісімен, крипта салынды, оның ортасында Исповедь немесе шейіттер капелласы орналасқан. Оның ішінде Денистің саркофагына арналған платформа болды, ал екі жағында оның серіктері Рустик пен Элеутердің саркофагтары қойылған. Платформаның айналасында паломниктердің жүре алатын дәлізі және терезелері бар кеңістіктер орналасқан. Бұл түпнұсқа крипттың боялған әшекейлерінің іздерін кейбір кеңістіктерде көруге болады. Крипт өсіп келе жатқан паломниктер санына жеткіліксіз болды, сондықтан шамамен 832 жылы аббат Хильдуин бірінші крипттің батысына екінші крипт салдырды, ал апсиданың жанына Құдай анаға арналған шағын жаңа капелла салынды. Жаңа крипт 12 ғасырда Сугер тұсында кеңінен қайта жаңартылды.
Сугер және ерте готика шіркеуі (12-ғасыр)
Аббат Сугер (шамамен 1081 – 1151), аббат шіркеуін қайта құрудың демеушісі, он жасында шіркеу қызметін бастады және 1122 жылы аббат болды. Ол Людовик VI-ның, кейін оның ұлы Людовик VII-нің мектептегі серігі, содан кейін сенімді адамы және кеңесшісі болды, ал король крест жорығында болғанда Людовик VII-нің регенті қызметін атқарды. Ол табысты қаржы жинаушы болды, собор үшін құнды заттар жинап, оны қайта салу үшін үлкен қаражат жинады. Шамамен 1135 жылы ол аббатты қайта құру және кеңейту жұмыстарын бастады. Әкімдік еткен кезеңде атқарылған жұмыстар туралы танымал есебінде Сугер шіркеуді қайта құру туралы шешімін ескі құрылыстың тозуына және Сент-Дени қасиетті орнына келетін қажылардың көптігіне байланысты түсіндірді. 12 ғасырда, көбінесе Сугердің арқасында, базилика француз корольдарының басты қасиетті орнына айналды, корольдер таж кигізілетін Реймс соборымен бәсекелесті. Аббатхана сонымен қатар таж кигізу рәсімінің атрибуттарын, оның ішінде халаттарды, тәждерді және скипетрді сақтады. 1124 жылдан бастап 15 ғасырдың ортасына дейін корольдер Сент-Денидің туын алып соғысқа шықты, бұл ту қасиеттінің қорғауын сыйлады. Ту Францияға қауіп төнген жағдайда ғана аббатханаға әкелінетін. 1488 жылы париждіктер Париж қақпаларын ағылшын және Бургундия әскерлеріне ашқанда ту қолданыстан шығарылды.
Екінші кезең: жаңа хор (11401144)
Сугердің батысқа қарай кеңейтуі 1140 жылы аяқталды және сол жылдың 9 маусымында нартэкстегі үш жаңа шапель киеліленді, бірақ олардың арасындағы роман стиліндегі кеме әлі өзгерген жоқ. Ол батыс жағындағы жаңа нартэкс және шығыстағы шапельдер туралы былай деп жазды: "Жаңа артқы бөлігі алдыңғы бөлігімен біріктірілгеннен кейін, шіркеу ортаңғы бөлігімен жарқырайды. Жарық жарықпен біріккенде жарқырайды, ал жаңа жарықпен толысқан салтанатты ғимарат жарқырайды". Сугердің жаңа хор жасаған үлкен жаңалығы – абсида мен амбулаторияның ауыр қабырғаларын жұқа бағаналармен ауыстыру, сондықтан шіркеудің сол бөлігінің ішкі жағы жарыққа толы болды. Ол "Барлық шіркеуді ең жарқын терезелердің керемет және үздірілмейтін жарығымен жарқырататын, ішкі сұлулықты қамтитын, шеңберлі шапельдердің тізбегін" сипаттады. Осы шапельдердің бірі киелі Османнаға арналды және оның қасиетті деректерін сақтады. Сугердің шеберлері романдық сәулетке дамыған немесе енгізілген элементтерге сүйенді: өткір аркалары бар қабырғалық күмбездер және сыртқы тіреулер, бұл үлкен терезелерді жасауға және ішкі қабырғаларды жоюға мүмкіндік берді. Осы ерекшеліктердің барлығы алғаш рет біріктірілді; және жаңа стиль бұрынғы романдық сәулеттен құрылыстың жеңілдігімен және боялған шыны терезелердің ерекше үлкен мөлшерімен түбегейлі өзгешеленді. Жаңа архитектура символизмге толы болды. Он екі бағана он екі апостолды, ал жарық – Киелі Рухты бейнеледі. 12 ғасырдағы көптеген француз дін қызметкерлері сияқты, ол 6 ғасырдың мистигі Псевдо-Дионисий Ареопагиттің ізбасары болды, ол ең кішкентай шағылыс немесе жылтырды да қасиетті жарықпен теңестірді. Сугердің өзінің сөздері кемеге қашалған: "Жарқын жарықпен жарық біріккенде жарқырайды / және жаңа жарықпен толысқан асыл ғимарат жарқырайды". Сугердің үлгісімен, ішкі кеңістікті мистикалық жарықпен толтыратын үлкен витраждар готикалық сәулеттің маңызды ерекшелігіне айналды. 12 ғасырдағы қайта құрылысқа екі түрлі сәулетші, немесе бас шебер қатысты. Екеуі де аты-жөні белгісіз, бірақ олардың жұмыстарын стильдік ерекшеліктері бойынша ажыратуға болады. Батыс жағындағы алғашқы жұмыстарға жауапты болған біріншісі дәстүрлі роман стиліндегі бас қалаларды және бай және ерекшеленген бөлшектері бар профильдерді жасағанды ұнатты. Оның ізбасары, батыс фасадын және нартэкстің жоғарғы қабаттарын аяқтаған, содан кейін жаңа хорды салуға кіріскен, сәндік эффекттерге көбірек тартымдылық танытты, жаңа готикалық стильге сәйкес келетін қарапайым мотивтерге сүйенді. Валуа порталы Сугер жоспарлаған готикалық құрылыстардың соңғысы болды. Ол бастапқы ғимарат үшін жобаланған, бірақ 1151 жылы Сугер қайтыс болған кезде әлі басталмаған. 13 ғасырда ол шіркеудің солтүстік жағындағы жаңа трансепттің соңына көшірілді. Порталдың мүсінінде құшақтауда алты тік тұлға және есік үстіндегі аркаларда отыз тұлға бейнеленген, олар Ескі Ғаламшардың патшаларын бейнелейді. Есік үстіндегі тимпанның суреті Әйіс-Денистің шейіттігін көрсетеді. Олардың реализмі мен шеберлігі готикалық мүсін өнеріндегі маңызды жетістік болды. Жаңа құрылым 1144 жылдың 11 маусымында корольдің қатысуымен аяқталып, киеліленді. Сент-Денис аббаттығы солтүстік Франциядағы корольдік иеліктердегі одан әрі құрылыс салудың үлгісіне айналды. Анжу әулетінің билігі кезінде бұл стиль Англияға таныстырылды және Франция, Төменгі елдер, Германия, Испания, Солтүстік Италия және Сицилияға тарады.
Кеменің қайта құрылысы Районнант стилі Корольдік некропольдің басталуы (13-ғасыр)
Сугер 1151 жылы готикалық реконструкция толыққан жоқ кезде қайтыс болды. 1231 жылы аббат Одо Клемент Каролингтер кемесін қайта құру жұмыстарын бастады, ол Сугердің готикалық құрылыстарының арасында, шығыс және батысқа қарай орналасып, үйлесімсіздік тудырды. Сугердің хорының жоғарғы және негізгі бөліктері Rayonnant готика стилінде қайта жасалды. Бастапқыда аббат Одо, Кастилия регенті Бланш пен оның ұлы, жас король Людовик IX-тің келісімімен, жаңа кемені және оның кең өткелін француздық «патшалық некрополі» немесе жерлеу орны ретінде айқындырақ белгілеуді жоспарлаған. Бұл жоспар 1264 жылы Вендом аббаты Матье басшылығымен орындалды, сол кезде 16 бұрынғы патша мен патшайымның сүйектері жаңа қабірлерге көшірілді. Оңтүстікке қарай сегіз Каролинг монархы, ал солтүстікке қарай сегіз Капетия монархы орналастырылды. Осы қабірлерде, тірідей бейнеленген мүсіндер немесе гизанттар (көтеріңкі негізде жатқан мүрделер) орналасқан, олар француз революциясы кезінде зардап шекті, бірақ екеуін қоспағанда, барлығы 1860 жылы Виолет ле Дюкпен қалпына келтірілді. Қалың қабырғалары мен кішкентай терезелері бар қараңғы роман стиліндегі кеме, қазіргі кезде «Раянант готика» деп аталатын соңғы технологияларды пайдалана отырып қайта салынды. Бұл жаңа стиль, Сугердің бұрынғы жұмыстарынан, ал олар өз кезегінде роман стилінен ерекшеленгендей, қабырға аумағын ең төменгі шекке дейін азайтты. Қатты қабырғалар жарқын боялған шынымен толтырылған үлкен терезелермен алмастырылды (барлығы революцияда жойылды) және тек ең нәзік торалы өрнектермен тоқтатылды – ғана емес, жоғары қабаттағы (клиресторий) терезелерде, сонымен қатар, бұрын қараңғы болған трифорий деңгейінде де. Екі кеңейтілген трансепттің жоғарғы қасбеттері 12 метрлік екі керемет роза тәрізді терезелермен толтырылды. Сугердің бұрынғы реконструкциялық жұмыстарында болғандай, сәулетшінің немесе шебердің кім екені белгісіз. Оны жиі Пьер де Монтрейге жатқызғанмен, оның қатысуын растайтын жалғыз дерек – 1247 жылғы, оны «Сен-Дениден келген құрылысшы» деп атаған, тікелей қатысы жоқ құжат.
15-17 ғасырлар
Келесі ғасырларда собор екі рет тоналды; бір рет Жүз жылдық соғыс (1337–1453) кезінде, ал екінші рет Дін соғыстары (1562–1598) кезінде. Зиян көбінесе бұзылған қабірлермен және алтарлар мен қазынадан ұрланған құнды заттармен шектелді. Мари де Медичи және кейінірек патшалық отбасылар тұсында көптеген өзгерістер енгізілді. Олардың ішінде Валуа әулетінің монархтары үшін қабір ретінде қызмет ету үшін солтүстік трансептпен жалғасқан капелланың құрылысы болды (кейін бұзылды). Шамамен 1700 жылғы Фелибиеннің жоспарында Валуа капелласы көрсетілген – күмбезді бағаналы "ротонда" пішіндес үлкен қабірлік капелла, базиликаның солтүстік трансептімен жалғасып, Валуаның қабірін қамтиды, сондай-ақ 1771 жылы кемеде кит қаңқасының қойылғандығы көрсетілген. Батыс фасадын безендіру үшін Сюгер қолданған ерте готикалық бағана мүсіндерін алып тастау үлкен зиян келтірді. (Олар 19 ғасырда көшірмелерімен ауыстырылды). 1700 жылы шіркеуге жақын монастырь ғимараттарын қайта жаңарту жұмыстары басталды. Бұл жұмыс 18 ғасырдың ортасына дейін аяқталмады. Осы ғимараттарға Наполеон француз Құрметті Легионының мүшелерінің қыздары үшін мектеп ашты, ол әлі де жұмыс істеп тұр.
Француз төңкерісі мен Наполеон
Француз монархиясымен байланысы және Парижге жақын орналасуының нәтижесінде Сен-Дени аббаттығы революциялық вандализмнің басты нысанасына айналды. 1792 жылдың 14 қыркүйегінде, жұма күні монахтар аббат шіркеуінде соңғы қызметтерін өткізді; келесі күні монастырь таратылды. Шіркеу астық пен ұн сақтау үшін пайдаланылды. 1793 жылы революциялық үкімет – Ұлттық конвент қабірлерді бұзуға және корольдік қабірлерді жоюға бұйрық берді, бірақ тарихи маңызы бар ескерткіштерді сақтау үшін комиссия құруға келісті. 1798 жылы олар кейіннен Франция ескерткіштері мұражайына айналған Кішкентай Августин капелласына көшірілді. Ортағасырлық монастырь ғимараттарының көп бөлігі 1792 жылы бұзылды. Шіркеудің өзі тұрған күйінде қалдырылса да, ол кияланбады, қазынасы тәркіленді, реликтілер мен діни жиһаздары металдық құндылығы үшін балқытылды. Кейбір заттар, соның ішінде Сугер заманында аббаттыққа сыйға берілген тостаған мен акваманиль сәтті жасырылып, бүгінге дейін сақталған. Фасадтағы Ескі Ұпайдың патшаларын бейнелейтін, қателікпен француз патшалары мен патшайымдарының суреттері деп қабылданып, порталдардан алынып тасталды және тимпан мүсіні қиратылды. 1794 жылы үкімет шатырдан қорғасын плиткаларды алып тастап, оларды оқтар жасау үшін балқытуға шешім қабылдады. Бұл шіркеудің ішкі бөлігін ауа райының әсеріне ұшыратты.
19 ғасыр қайта құру және қайта жаңарту
Шіркеу 1806 жылы Наполеонмен қайта освящениеленді, ол оны өзінің және әулетінің болашақ қабірі орны ретінде белгіледі. Ол сонымен қатар соңғы француз патшаларын құрметтеу үшін үш капелла салуды бұйырды, және өзінің інісі, кардинал Фештің басшылығымен капелла жасады, ол Гейлон сарайынан әкелінген өте әсем ою-өрнектелген хор тұтқаларымен және инкрустациямен безендірілді. (Төмендегі "Хор тұтқалары" бөлімін қараңыз). Наполеонның құлауынан кейін бұрынғы король Людовик XVI-ның күлі Мадлен зиратынан Сен-Дениге салтанатты түрде көшірілді. Сен-Дениде соңғы жерленген король 1824 жылы Людовик XVIII болды. 1813 жылы Франсуа Дебре собордың бас сәулетшісі болып тағайындалды; ол үштен астам жыл бойы революциялық зақымдарды жөндеумен айналысты. Кейін ол 1873 жылы Гарнье операсы ашылғанға дейін Париждің басты опера театры болған Ле Пельтье залын жобалағанымен танылды. Ол нефтегі жоғарғы боялған шыны терезелерді Францияның тарихи корольдерінің бейнелерімен ауыстырды, және трансептке ғимаратты қайта жаңартуды және 1837 жылғы шілдеде король Луи Филипптің соборға келгенін бейнелейтін жаңа терезелер қосты. 9 маусымда мұнараға шартқы соғып, оны қиратты. Дебре жылдам жаңа мұнара орнатты, бірақ готикалық сәулет принциптерін толыққанды түсінбеді. Ол жаңа құрылыс жобасында қателіктер жасады, нәтижесінде 1845 жылы мұнара мен шпиль өз салмағынан құлады. Дебре отставкаға кетіп, оның орнына Францияда қираған готикалық сәулетті қалпына келтіру науқанын басқарған француз жазушысы Проспер Мериме қолдауымен Эжен Виолет ле Дюк тағайындалды. Виолет ле Дюк 1879 жылы қайтыс болғанға дейін аббаттықта жұмысын жалғастырды және Дебре жасаған көптеген нәрсені ауыстырды. Виолет ле Дюк қабірлерге ерекше назар аударды, ішкі кеңістікті қайта құрылымдап, француз мүсіндерінің ірі мұражайына айналдырды. 1860 жылдары император Наполеон III Виолет ле Дюктан өзі мен әулеті үшін криптте императорлық бөлім салуды сұрады, бірақ ол тақтан түсіріліп, жұмыс басталмас бұрын эмиграцияға кетті.
20 және 21 ғасырлар
1895 жылы Наполеон құрған бөлім таратылған кезде шіркеу собор мәртебесінен айырылып, приход шіркеуіне айналды. 1966 жылға дейін ол қайтадан собор болған жоқ, Сент-Денидің жаңа епархиясы құрылғанға дейін. Қазіргі ресми атауы – "Базилики катедраль де Сент-Дени". 2016 жылдың желтоқсанында, солтүстік мұнараның бұзылуына 170 жыл толып, бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, Мәдениет министрлігі оны қайта құруды ұсынды, бірақ мемлекеттік қаржыландырусыз. Патрик Брауэзек төрағалық ететін "Suivez la flèche" ("Шпильді соңынан ер") қауымдастығы қайта құруды қолдау мақсатымен құрылды, Гедлон қамалының үлгісінде қайта құру жұмыстарын көпшілікке ашып, қажетті қаражатты жинауды көздеді. 2018 жылдың наурыз айында Мәдениет министрлігі қауымдастықпен келісімге қол қойып, қайта құру жобасын ресми түрде бастады, жұмыстардың 2020 жылдың мамырында басталуы күтілуде. Бір жыл өткен соң, француз ғалымдары әлі де мұнараны қайта құруға қатысты 25 миллион еуролық ұсыныс бойынша келісе алмады. 2023 жылы базиликада 5-14 ғасырларға жататын жүздеген беймәлім қабірлер табылды. Сол жылы, 25 жылдық жобаның басты назарында болған базиликаның әйнек терезелері, жалпы құны 2 миллион еуродан асып түсетін толық қалпына келтіру жұмыстарының соңғы кезеңіне енді.
Батыс майдан
1140 жылы 9 маусымда киеленіп салынған шіркеудің батыс жағы үш бөлікке бөлінген, әр бөлігінің жеке кіреберісі бар, ол Киелі Үштік символындалады. Батыс жақ маңдайшасын кесіп өтетін, мұнараларды (1140 жылы толық аяқталмаған) байланыстыратын тік тісті парапет, шіркеу маңдайының – көктегі Иерусалимге апарар символдық кіреберіс екенін көрсетеді. Бұл жаңа қасбет кең және терең болып, үш порталдан тұрады, олардың ортаңғысы екі жақтағылардан ірі, бұл орталық неф пен бүйірлік дәліздердің енінің айырмасын көрсетеді. Бұл үш бөлімді құрылымға 11 ғасырдың соңындағы Сент-Этьен аббат шіркеуінің нормандық романдық стиліндегі қасбеттерінің әсері анық байқалады. Одан тек оңтүстік мұнара ғана сақталған; солтүстік мұнара 1846 жылы болған дауылдан кейін бөлшектелген. Батыс жақ бастапқыда Ескі өсиеттегі патшалар мен патшайымдарды бейнелейтін бағана мүсіндерімен әсемделген. Олар 1771 жылы алынып тасталды және көбісі француз революциясы кезінде жойылды, алайда бірнеше бас мүсіндерін Париждегі Клуни мұражайында көруге болады. Орталық порталдың қола есіктері заманауи, бірақ Мәсіхтің құлқына түсуі мен қайта тірілуін бейнелейтін түпнұсқа есіктердің дәл көшірмесі. Сугердің құрылысшылары тағы бір ерекшелік қосты: орталық порталдың үстіндегі роза тәрізді терезе. Итальяндық романдық шіркеулердің батыс қасбеттерінде үшбұрышты тимпандардың ішінде шағын дөңгелек терезелер (окули) жиі кездессе де, бұл, әлдебір, төртбұрышты жақтағы роза тәрізді терезелердің алғашқы мысалы болды, ол Солтүстік Францияның готикалық қасбеттерінің ең басты белгісіне айналды (жақын арада Шартр соборында және тағы да көптеген жерлерде үлгі алынды).
Шевет және трансептер
Собордың шығыс жағындағы шейіт, готика стилінде қайта жаңартылған құрылыстың алғашқы бөліктерінің бірі болды. Бұл жұмысты 1140 жылы абат Сугер тапсырып, 1144 жылы аяқтады. Жасырау король Людовик IX және оның анасы, Кастилияның Бланкасы, Королдықтың регенті, 1231 жылдан бастап оны айтарлықтай өзгертті. Апсидасы және негізгі зал бірге әлдеқайда биікке көтерілді. Жоғарғы қабырғаларды қолдау үшін және онда орнатылған үлкен терезелерді мүмкін ету үшін шейітке үлкен аркалы тіреулер қосылды. Шеберлер үлкен шіркеу терезелерін қолдау үшін Сен-Мартен-де-Шамп аббаттығында қолданылған инженерлік тұжырымдаманы пайдаланды. Сонымен қатар, трансепт кеңейтіліп, жаңа сәулелі стильдегі үлкен роза тәрізді терезелермен жабдықталды, олар көптеген сүйір терезелерге бөлінді, үстіне үш жақтан дөңгелектелген және шеңберге сызылған басқа геометриялық пішіндер орналастырылды. Екі жақтағы негізгі залының қабырғалары терезелермен толығымен толтырылды, әрқайсысы төрт сүйір терезеден және олардың үстіне орналасқан розадан тұрды, трифорийден жоғары барлық кеңістікті алып жатты. Жоғарғы қабырғалар, шейіт сияқты, негіздері негізгі залдың бойындағы шіркеулер арасында орналасқан аркалы тіреулермен қолдауға ие болды.
Солтүстік және оңтүстік порталдар
Порте-де-Валуа немесе солтүстік портал бастапқыда 12 ғасырда, Сугердің өмірінің соңына таяу салынған, кейін 13 ғасырда солтүстік трансептің соңында қайта салынған. Сугердің сөзіне қарағанда, солтүстік жаққа қараған бастапқы кіреберісте мүсін болмаған, оның орнына мозаика болған, оны Сугер 1540 жылы мүсінмен алмастырды. Ою өнерінің шеберлігі мен фигуралардың қатаңдығының болмауы себепті, ол готикалық мүсіншілігі тарихындағы маңызды қадам саналады. Есік қуысында алты фигура, ал есік жоғарындағы аркаларда отыз фигура бар, олар патшаларды бейнелейді, бәлкім, Ескі Ғаламшар патшаларын, ал есік үстіндегі тимпан Әулие Денистің және оның серіктері Элютер мен Рустикстің шейіт болуын көрсетеді. Бұл портал Сугер тапсырыс берген соңғы жұмыстардың бірі болды; ол 1151 жылы, оны аяқтамай қайтыс болды. Революцияда қираған түпнұсқа мүсін Феликс Брун жасаған 19 ғасырдың басындағы мүсінмен ауыстырылды. Оңтүстік порталдың тимпаны Денис пен оның серіктерінің шейіт болуға дейінгі соңғы күндерін бейнелейді. Пьедройлар ай күндерін бейнелейтін медальондармен толтырылған.
Кеме және хор
Ғибадатхананың батыс бөлігі, қарапайым жамағатқа арналған, және хор, шығыс бөлігі дін қызметкерлеріне арналған, 13-шы ғасырда шығыстағы апсида мен батыс фасадынан кейін готика стилінде қайта салынды. Иль-де-Франс аймағындағы басқа готикалық шіркеулер сияқты, оның қабырғалары үш деңгейден тұрды: бірінші қабатта массивті бағаналардың үлкен аркадалары; қабырғаның ортасында тар трифорий немесе өткел, бастапқыда терезесіз; және жоғарыдағы клерсторийдегі биік терезелер қатары. Жұқа бағаналар бағаналардан қабырға бойына көтеріліп, төрт бөліктен тұратын қабырғалық күмбездерді қолдады. Районант стиліндегі қайта құрудың нәтижесінде трифорийге терезелер қойылды, ал жоғарғы қабырғалар толығымен шынымен толтырылды, олар күмбездердің аркаларына дейін жетіп, шіркеуді жарықпен нұрландырды.
Қауым мен шіркеулер
Шетті Сугер рекордтық мерзімде, 1140 және 1144 жылдар аралығында, бар болғаны төрт жылда салдырды және готикалық архитектураның алғашқы маңызды жетістіктерінің бірі болды. Екі дөңгелек жол (disambulatory) қабырғалармен емес, екі қатар бағаналармен бөлінген, ал сыртқы қабырғалар, сыртқы тіреулердің арқасында, терезелермен толы. Жаңа жүйе хордың ішкі кеңістігіне жарық түсуіне мүмкіндік берді. Дөңгелек жол (disambulatory) собордың шығыс жағындағы бес сәулелі шіркеулермен байланысады, олардың әрқайсысының үлкен терезелері бар. Олардың бірлігін арттыру үшін бес шіркеу бірдей күмбезді жабындыны бөліседі. Шіркеулер арасындағы қабырғаларды көрінбейтін ету үшін, олар жұқа бағаналар мен ою-өрнектер желісімен жасырылған. Апсида, екі дөңгелек жолымен (ambulatories) және осьтік шіркеулермен бірге, 12 ғасырда жаңа және кеңірек нефпен үйлесімді болу үшін кеңінен қайта жаңартылды, бірақ Сугер жасаған ерте готикалық ерекшеліктерді, соның ішінде үлкен терезелері бар екі дөңгелек жолды (double disambulatory) сақтауға көп күш жұмсалды. Осы мақсатта, криптте төрт үлкен тіреу бағана орнатылып, жоғарғы қабатты қолдады, ал киелі орынның алғашқы бөлігінің қабырғалары кең трансептпен байланысу үшін бұрышпен орналастырылды. Базиликада көптеген кезеңдерге тән боялған шынылар сақталған (Сугер заманындағы панельдердің көпшілігі ұзақ мерзімді сақтау үшін алынып, фотосуреттермен алмастырылғанмен), соның ішінде ерекше заманауи шынылар және 12 мизерикорд жиынтығы бар.
Сырғанақ және патша қабірлері
Сен-Дени француз патшаларының мазарат ретіндегі рөлі Хью Капе (987–996) тұсында ресми түрде басталды, бірақ оған дейін бірнеше патшалардың қабірлері де сол жерде орналасқан еді. Бұл орын Париждің алғашқы епископы және Франциядағы ең алғашқы христиандық көшбасшылардың бірі – Сент-Денимен байланысты болғандықтан таңдалды, ол сол жерде жерленген. 10-ғасырдан бастап 1793 жылға дейінгі Франция монархтарының барлығынан үшiнiң қалдықтары осында сақталған. Клодвиг I (465–511) сияқты кейбір монархтардың қалдықтары басқа шіркеулерден Сен-Дениге көшiрiлдi. Шіркеу астындағы крипт екі бөлікке бөлінген: ескі, археологиялық крипт деп аталатын бөлігі трансепт астында орналасқан және шамамен 775 жылы аббат Фулдиад оны қайта жаңартқанда салынған. Онда Сент-Дени мен оның серіктерінің қасиетті қалдықтарының айналасында паломниктердің жүріп-тұруына мүмкіндік беретін деамбулаторий (айналма жол) болды. Крипт қабырғалардағы шағын терезелер мен нишалардағы шамдар арқылы жарықтандырылды. Крипт Сугермен қайта салынды және шығысқа қарай кеңейтілді. Қабырғалар соқыр аркалармен әсемделген, олар бағаналармен бөлінген, ал бағаналардың капительдерінде Киелі кітаптан және Сент-Дени өмірінен алынған суреттер бейнеленген. Алғашқы романдық стильдегі 62 капительдің 39-ы әлі де өз орнында сақталған. Сугер сәулелі капеллалармен байланысты жаңа деамбулаторий салды. Генрих IV билік еткен кезде, бұл крипттің орталық бөлігі Бурбон әулетіне арналды, бірақ қабірлердің өзі ағаштан жасалған қарапайым қорғасын сандықтар болды. Көптеген патшалар мен патшайымдардың бейнелері олардың қабірлерінде бейнеленген, бірақ Франция революциясы кезінде олардың денелері табуттардан лақтырылып, үш шұңқырға тасталды және оларды жою үшін әкпен жабылды. Ескі монархтар 1793 жылдың тамызында Реюньон фестивалін тойлау үшін, ал Валуа және Бурбон монархтары 1793 жылдың қазанында Мария Антуанеттаның өлім жазасын орындауды тойлау үшін шығарылды. Мәдениеттерді сақтаушы Александр Леноар көптеген ескерткіштерді өзінің Франция ескерткіштері мұражайы үшін өнер туындылары ретінде сақтап қалды. Англияның бірнеше Плантагенет монархтарының денелері де Франция революциясы кезінде Фонтеврод аббаттығынан алынып тасталды. Наполеон Бонапарт 1806 жылы шіркеуді қайта ашты, бірақ патшалық қалдықтарын жаппай қабірлерде қалдырды. 1817 жылы қайта орнатылған Бурбондар жаппай қабірлерді ашуға бұйрық берді, бірақ үш дененің ғана бөліктері сақталды. 158 денеден қалған сүйектер шіркеудің криптіндегі сүйек сақтағышқа жиналды, олардың есімдері жазылған мәрмәр тақталардың артында.
Сакратория
Сакристия, дін қызметкерлерінің киім-кешектерін киетін дәстүрлі бөлме, 1812 жылы архитектор Жак Селлериердің жұмысымен собор тарихынан көріністер бейнеленген неоклассикалық қабырға суреттерінің галереясына айналдырылды. Сакристияға қосылған туынды – Симон Вуэ салған «Құдай Сөзінің аллегориясы» картинасы. Бұл картина бастапқыда Людовик XIII Сен-Жермен-ан-Лай сарайының алтабы үшін тапсырыс берген болатын. 1993 жылы ұлттық ескерткіштер басқармасы оны соборға сатып алды. Қабырғадағы витриналарда собор коллекциясынан құнды заттардың таңдаулы үлгілері де қойылған.
Боялған шыны
Аббат Сугер жаңа ғибадатхана үшін көп мөлшерде боялған шыны тапсырыс берді, бірақ Сугер заманынан қалған түпнұсқа шынының өте аз бөлігі ғана толыққанды сақталды. 19 ғасырда Эжен Виолет ле Дюк оны жинап, ғибадатханадағы терезелерге енгізді. Түпнұсқа шыныға «Христостың балалық шағы» деп аталатын терезедегі Христостың аяқтарына тәуекел ететін Сугердің бейнесі; «Исаның шежіресін» көрсететін «Иса ағашы», Ось капелласында; солтүстіктегі төртінші сәулелі капелладағы «Павелдің аллегориялары» және «Мұсаның өмірі»; оңтүстіктегі төртінші сәулелі капелладағы, сол жақ бөлігіндегі үшінші қатардағы «Тау белгісімен Езекиілдің көруі» (бұл бейне Христостың құмарлықтарын бейнелейтін топтан алынған); солтүстіктегі екінші сәулелі капеллада жұмақтың символы – мифтік Гриффондарды бейнелейтін Сугер заманынан қалған тағы бір түпнұсқа терезе фрагменті бар. Сугер сипаттаған Карл Ұлының қажылығы мен крест жорықтарын көрсететін басқа көріністер жоғалып кетті. Қазіргі кездегі боялған шынының көп бөлігі 19 ғасырға жатады, себебі шіркеу Революцияның салдарынан келген зақымдарды жоюға кіріскен кезде қалпына келтірілді. Архитектор Франсуа Дебре 1813 жылы кемедегі алғашқы нео-готикалық терезелерді жобалады. Оларға Франция патшалары мен патшайымдарын бейнелейтін кемедегі жоғарғы терезелер кіреді. Кейінірек оңтүстік трансептің жоғарғы терезелері шіркеуді қалпына келтіруді, әсіресе 1837 жылы Францияның соңғы патшасы Людовик Филипп I-нің келгенін бейнелейді. Осы үлкен терезелер тобын архитектордың інісі, суретші Жан Батист Дебре жобалады.
Мүсіндік
Сент-Денидің жаңа батыс фасадындағы мүсін готика стиліне маңызды әсер етті. Жаңа қасбеттің ерекше белгілері – порталдардың екі жағындағы бағаналарға (жамба фигуралары) бекітілген Ескі Ұпайдың пайғамбарлары мен патшаларының биік, жіңішке мүсіндері (1771 жылы қиратылған, бірақ Монфоконның суреттерінде сақталған). Бұл мүсіндер бірнеше жылдан кейін салынған Париж және Шартр соборларында да қолданылып, содан кейін дерлік барлық готикалық порталдың айрықша ерекшелігіне айналды. 1175 жылы Сент-Денидің трансептісіндегі Валуа порталында жасалған мүсіндер өте созылған және көркемдікпен ерекшеленеді, сонымен қатар готика мүсіншілігіне зор ықпал етті. Олар сол шамада жасалған Шартр соборындағы тыныш және беделді мүсіндерден өзгеше болды. Есіктердің үстіндегі орталық тимпанға Мәсіхтің құдіретті бейнесі бейнеленген, Оның жаралары көрсетілген, ал төменде өлгендер қабірлерден қайта тірілген. Сент-Денидің шейіттік оқиғалары оңтүстік (оң) порталдың үстінде бейнеленген, ал солтүстік порталдың үстінде мозаика болған (қазір жоқ), тіпті бұл Сугердің айтуынша, «қазіргі заманғы әдет-ғұрыпқа қарсы» болса да. Алғашқы мүсіннің қалдықтары өте аз, қазір көрініп тұрған көп бөлігі 1839 жылғы жаңарту жұмыстарының нәтижесі. Алғашқы мүсіндердің фрагменттері Клюни мұражайының қорында сақтаулы.
Хорлық дүкендер
Хор орындықтары, дін қызметкерлеріне арналған орындықтар, әсіресе, мизерикордтағы ою-өрнектер ерекше көзге түседі, мизерикорд – дін қызметкерлері ұзақ тұрғанда демалу үшін әр орындықтың астындағы кішкентай орындық. Бұл орындықтар 16 ғасырда жасалған және бастапқыда Эур департаментіндегі Гайон шатосының жоғары капелласында орналасқан. 1805 жылы Наполеон Бонапарт Сен-Дениде үш жаңа капелла салуға, сондай-ақ оның туысы, кардинал Фештің басшылығымен епископтар кеңесін құруға шешім қабылдады. Орындықтар Сен-Дениге көшіріліп, олардың пайдалануына орнатылды. Ойылып жасалған ағаштан басқа, орындықтар түрлі-түсті діни сахналармен әсемделген инкрустациямен безендірілген.
Ағза
Орган трибунада, ғимараттың батыс жағында орналасқан. 1520 жылы базиликада орган болғандығы тіркелген. 1520 жылы Креспин Карлье жасаған келесі орган да тіркелген, бірақ бұл аспап Франция революциясы кезінде қиратылған. 1806 жылы шіркеу органсыз қайта ашылды. 1833 жылы жаңа шеберді табу үшін конкурс өткізілді. Оны жиырма үш жастағы Аристид Кавайе-Колл жеңіп алды, және бұл оның алғашқы органы болды. Ол 1843 жылы аяқталып, оның орган жасаушы ретіндегі мансабын қалыптастырды. Онда романтикалық дәуірге тән көптеген жаңалықтар енгізілген, әсіресе алғашқы Баркер тетігі. Үш мануал мен педальдық бөлімі бар, және ол «Monument historique» таңбасымен қорғалған. Ол 1901 жылы Шарль Мутин, ал 1983-1987 жылдары Жан Луп Буассо және Бертран Катьо тарапынан қалпына келтірілді. Пьер Пинсемайль 30 жыл бойы (1987 мен 2018 жылдар аралығында) бас органшы болды, көптеген концерттер берді (1989 мен 1995 жылдар аралығында, содан кейін 2014 мен 2017 жылдар аралығында) және осы аспапта сегіз CD жазды.