Франциядағы Шартр соборы

Шартр соборы – Франциядағы тамаша готикалық архитектура шебері, ЮНЕСКО мұрасы. 1194-1220 ж. салынған, әйгілі витраж терезелері сақталған.🇫🇷🏛️

25 мин оқу

100%

Дереккөз: Chartres Cathedral — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Франциядағы орта ғасырлық кафедраль

Шартр кафедральді, сондай-ақ Шартр Анамыздың кафедральді деп те аталады, Францияның Шартр қаласында, Париждің оңтүстік-батысында орналасқан және Шартр епископының резиденциясы болып табылады. Көбінесе 1194 және 1220 жылдар аралығында салынған, ол 4-ші ғасырда Шартр епархиясы епископтық орын ретінде құрылғаннан бері осы жерде орналасқан кем дегенде бес кафедральдің орнында тұр. Бұл жоғары готикалық және классикалық готикалық сәулет өнерінің ең танымал және ықпалды үлгілерінің бірі. Кафедраль роман стиліндегі негізде салынған, ал оның солтүстік мұнарасы жақында (1507–1513 жылдары) салынды және әшекейлі фламорант стилінде жасалған. «Еуропадағы ең әдемі және тарихи маңызы бар кафедральдердің бірі» ретінде ұзақ жылдар бойы танылған бұл кафедраль 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді, ол оны «француз готикалық өнерінің биік нүктесі» және «шедевр» деп атады. Кафедраль жақсы сақталған және қалпына келтірілген: түпнұсқа боялған шыны терезелердің көп бөлігі сақталған, ал сәулет 13-ші ғасырдың басынан бері аз ғана өзгеріске ұшырады. Ғимараттың сыртқы пішіні терезелердің мөлшерін едәуір арттыруға мүмкіндік берген ауыр тіреулермен ерекшеленеді, ал батыс жағында екі контрастты мұнара орналасқан – 1160 жыл шамасында аяқталған 105 метрлік (349 фут) қарапайым пирамида және ескі мұнараның үстіндегі 113 метрлік (377 фут) 16-шы ғасырдың басындағы фламорант мұнарасы. Сонымен қатар, үш үлкен қасбеті де назар аударарлық, олардың әрқайсысы маңызды діни тақырыптар мен оқиғаларды бейнелейтін жүздеген мүсіндермен әшекейленген. Кафедраль кем дегенде 12-ші ғасырдан бері саяхатшылар үшін маңызды орын болып табылады. Ол көптеген христиан паломниктерін тартады, олардың көпшілігі оның әйгілі реликвиясын – Санкта Камизаны, Мәриямның Мәсіх туған кезде киген деп есептелетін көйлегін құрметтеуге келеді, сондай-ақ кафедральдің сәулеті мен өнерін тамашалауға келген көптеген туристерді қызықтырады. Оның ішінде орналасқан Қара Мадонна 1855 жылдың 31 мамырында Рим папасы Пий IX-шы тәж кигізді.

Chartres Cathedral, also known as the Cathedral of Our Lady of Chartres , is a Catholic church in Chartres, France, about southwest of Paris, and is the seat of the Bishop of Chartres. Mostly constructed between 1194 and 1220, it stands on the site of at least five cathedrals that have occupied the site since the Diocese of Chartres was formed as an episcopal see in the 4th century. It is one of the best known and most influential examples of High Gothic and Classic Gothic architecture,
It stands on Romanesque basements, while its north spire is more recent (1507–1513) and is built in the more ornate Flamboyant style. Long renowned as "one of the most beautiful and historically significant cathedrals in all of Europe," it was designated a World Heritage Site by UNESCO in 1979, which called it "the high point of French Gothic art" and a "masterpiece". The cathedral is well preserved and well restored: the majority of the original stained glass windows survive intact, while the architecture has seen only minor changes since the early 13th century. The building's exterior is dominated by heavy flying buttresses which allowed the architects to increase the window size significantly, while the west end is dominated by two contrasting spires – a 105 metre (349 ft) plain pyramid completed around 1160 and a 113 metre (377 ft) early 16th century Flamboyant spire on top of an older tower. Equally notable are the three great façades, each adorned with hundreds of sculpted figures illustrating key theological themes and narratives. Since at least the 12th century the cathedral has been an important destination for travellers. It attracts large numbers of Christian pilgrims, many of whom come to venerate its famous relic, the Sancta Camisa, said to be the tunic worn by the Virgin Mary at Christ's birth, as well as large numbers of secular tourists who come to admire the cathedral's architecture and art. A venerated Black Madonna enshrined within was crowned by Pope Pius IX on 31 May 1855.

Алдыңғы соборлар

Бұл жерде кем дегенде бес собор тұрды, олардың әрқайсысы соғыстан немесе өрттен зақымдалған бұрынғы ғимараттың орнын басты. Бірінші шіркеу 4 ғасырдан бұрын салынған және Галло-рим қабырғасының іргесінде орналасқан; 743 жылы Аквитания герцогының бұйрығымен өртке түсті. 858 жылы Даниялық шабуылшылар екінші шіркеуді өртеп жіберді. Кейіннен епископ Гизельберт оны қайта жаңартып, кеңейтті, бірақ 1020 жылы тағы да өртке ұшырады. Осы шіркеудің қалдықтары, қазір Сен-Любен капелласы деп аталатын, қазіргі собордың апсидасының астында сақталған. Ол 6-шы ғасырдың ортасында Шартр епискобы болған Любиннің есімімен аталады. Бұл крипттің қалған бөлігінен төмен орналасқан және шіркеудің Құдай анаға қайта бағышталуына дейін жергілікті әулиеге арналған қасиетті орын болған болуы мүмкін. 962 жылы шіркеу тағы бір өртке ұшырап, қайтадан жаңартылды. 1020 жылдың 7 қыркүйегінде одан да қауіпті өрт шыққаннан кейін епископ Фульберт (1006 жылдан 1028 жылға дейін епископ) жаңа собор салуды шешті. Ол Еуропаның патшалық үйлеріне үндеді және қайта құруға жомарт үлестер алды, соның ішінде Норвегия, Дания және Англияның көп бөлігінің королі Ұлы Кнуттан да сыйлық алды. Жаңа собор 9-шы ғасырлық шіркеудің қалдықтарының үстінде және айналасында салынды. Ол бұрынғы капелланың айналасындағы амбулаторийден, романдық стилдегі цилиндрлі және қиылысқан күмбездері бар үш үлкен капелладан тұрады, олар әлі де сақталған. Осы құрылыстың үстіне ол 108 метр ұзындығы және 34 метр ені бар жоғарғы шіркеуді салды. Қайта құру келесі ғасырда кезең-кезеңмен жүргізіліп, 1145 жылы "арбалар культі" деп аталған халықтың ынта-жігерінің шыңына жетті. Осы діни қозғалыс кезінде мыңнан астам адамдар арбаларды сүйреп, құрылыс материалдарын, тастар, ағаш, астық және т.б. құрылыс алаңына жеткізді. 1134 жылы қалада болған тағы бір өрт собордың қасбетіне және қоңырау мұнарасына зақым келтірді, ол шамамен 1142 жылы ағашпен жабылған. Оңтүстік мұнараның орнында өрттен зақымдалған Диу қонақ үйі орналасқан. Бұл мұнараның қазба жұмыстары дереу басталды. Мұнара көтерілген кезде Корольдік порталдың мүсіні (көп бөлігі бұрыннан ойылған) оңтүстік мұнараның қабырғаларына енгізілді. Екінші крест жорығынан кейін мұнараның шаршы пішіні сегізбұрышқа өзгертілді. Ол 1165 жылы аяқталып, 105 метр биіктікке жетті, бұл Еуропадағы ең биік құрылыстардың бірі болды. Мұнаралар арасында арка және киелі Михаилге арналған капелла болды. Порталдардың және оларды қолдаған тіректердің іздері әлі де батыс жақтағы екі бөлігінде көрінеді. Порталдардың үстіндегі үш сүйір терезедегі витраждар 1145 жылға дейін жасалған. Батыс қасбеттегі Корольдік портал, мұнаралар арасындағы собордың негізгі кіреберісі, шамамен 1140 жылдан кейін бір жылдың ішінде аяқталған болуы мүмкін. Оның гербы апсиданың кіреберісіндегі ою-өрнекте салынған, бірақ ол 14-шы ғасырда қосылған.

At least five cathedrals have stood on this site, each replacing an earlier building damaged by war or fire. The first church dated from no later than the 4th century and was located at the base of a Gallo Roman wall; this was put to the torch in 743 on the orders of the Duke of Aquitaine. The second church on the site was set on fire by Danish pirates in 858. This was then reconstructed and enlarged by Bishop Gislebert, but was itself destroyed by fire in 1020. A vestige of this church, now known as Saint Lubin Chapel, remains, underneath the apse of the present cathedral. It took its name from Lubinus, the mid 6th century Bishop of Chartres. It is lower than the rest of the crypt and may have been the shrine of a local saint, prior to the church's rededication to the Virgin Mary. In 962 the church was damaged by another fire and was reconstructed yet again. A more serious fire broke out on 7 September 1020, after which Bishop Fulbert (bishop from 1006 to 1028) decided to build a new cathedral. He appealed to the royal houses of Europe, and received generous donations for the rebuilding, including a gift from Cnut the Great, King of Norway, Denmark and much of England. The new cathedral was constructed atop and around the remains of the 9th century church. It consisted of an ambulatory around the earlier chapel, surrounded by three large chapels with Romanesque barrel vault and groin vault ceilings, which still exist. On top of this structure he built the upper church, 108 meters long and 34 meters wide. The rebuilding proceeded in phases over the next century, culminating in 1145 in a display of public enthusiasm dubbed the "Cult of the Carts" – one of several such incidents recorded during the period. It was claimed that during this religious outburst, a crowd of more than a thousand penitents dragged carts filled with building supplies and provisions including stones, wood, grain, etc. to the site. In 1134, another fire in the town damaged the façade and the bell tower of the cathedral. which was capped with a wooden spire around 1142. The site for the south tower was occupied by the Hotel Dieu that was damaged in the fire. Excavations for that tower were begun straight away. As it rose the sculpture for the Royal Portal (most of which had been carved beforehand) was integrated with the walls of the south tower. The square of the tower was changed to an octagon for the spire just after the Second Crusade. It was finished about 1165 and reached a height of 105 metres or 345 feet, one of the highest in Europe. There was a narthex between the towers and a chapel devoted to Saint Michael. Traces of the vaults and the shafts which supported them are still visible in the western two bays. The stained glass in the three lancet windows over the portals dates from some time before 1145. The Royal Portal on the west façade, between the towers, the primary entrance to the cathedral, was probably finished a year or so after 1140. whose coat of arms can be seen painted on a boss at the entrance to the apse, although this was added in the 14th century.

Кейінгі өзгерістер (13-XVIII ғасырлар) және Франция королі Генрих IV-тің таққа отырғызылуы

Осы уақыттан кейін аздаған өзгерістер ғана енгізілді. Бастапқы жоспарда тағы жеті мұнара көзделген, бірақ олар ешқашан салынбады. 1753 жылы жаңа діни нанымдарға бейімделу үшін интерьерде тағы өзгерістер жасалды. Тас бағаналар штукатурмен жабылды, ал тақтардың артындағы гобелендер мәрмәр бейнелерімен алмастырылды. Құдайға сыйынған хор мен нефті бөліп тұрған қоршау бұзылып, қазіргі тақтар орнатылды. Сонымен бірге, шатыр терезелерінің бір бөлігі алынып, олардың орнына ақшыл терезелер қойылды, бұл шіркеудің ортасындағы бас алтарьға жарық түсіруді күшейтті.

Француз төңкерісі мен 19 ғасыр

Француз төңкерісінің басында көпшілік шабуыл жасап, солтүстік жақтағы мүсінді бұзуға кірісті, бірақ қала тұрғындарының үлкен тобы оларды тоқтатты. Жергілікті революциялық комитет соборды жарылғыш заттар арқылы жоюды шешті және жергілікті сәулетшіден жарылыстарды орнатуға ең қолайлы жерді табуды сұрады. Ол ғимаратты құлатылған ғимараттың қиындылары көшелерді тығыздап, оларды тазалауға жылдар қажет болатынын көрсетіп, құтқарды. Нотр-Дам де Пари және басқа да ірі соборлар сияқты, собор француз мемлекетінің меншігіне өтті және Наполеон заманына дейін құлшылық тоқтатылды, бірақ одан әрі зақымдалмады. 1836 жылы жұмысшылардың салғырттығынан өрт шығып, қорғасын жабынған ағаш шатыры мен екі мұнарасы қирады, бірақ ғимараттың құрылысы мен әйнек суреттері зақымдалмады. Ескі шатырдың орнына темір қаңқалы мыс шатыр салынды. Сол кезде, өткел үстіндегі темір конструкция Еуропадағы ең үлкен темір конструкция болып есептелді. 1944 жылдың 16 тамызында американ полковнигі Велборн Бартон Гриффит-младший (1901–1944) соборды нысанаға алу туралы бұйрықты күдікпен қарап, соборды құтқарып қалды. Америкалықтар мұнаралар мен қақпалардың неміс артиллериясының бақылау пункты ретінде пайдаланылып жатқанына сенді. Гриффит ерікті әскермен бірге соборды немістердің пайдаланып жатқандығын тексеруге барды. Гриффит собордың бос екенін көріп, американдықтарға оқ атуды тоқтату үшін собордың қоңырауларын соқтырды. Қоңыраудың дыбысын естіген американдық басшылық өртке бұйрық беруден бас тартты. Полковник Гриффит сол күні Шартр қаласының жанындағы Левс қаласындағы шайқаста қаза тапты. Ол өлімінен кейін француз үкіметінің «Соғыс кресті 1939–1945» (Croix de Guerre avec Palme), «Құрмет легионы» (Légion d'Honneur) және «Ұлттық Ардагерлік ордені» (Ordre National du Mérite) ордендерімен, ал американ үкіметінің «Ерен қызмет кресімен» (Distinguished Service Cross) марапатталды.

Early in the French Revolution a mob attacked and began to destroy the sculpture on the north porch, but was stopped by a larger crowd of townspeople. The local Revolutionary Committee decided to destroy the cathedral via explosives and asked a local architect to find the best place to set the explosions. He saved the building by pointing out that the vast amount of rubble from the demolished building would so clog the streets it would take years to clear away. The cathedral, like Notre Dame de Paris and other major cathedrals, became the property of the French State and worship was halted until the time of Napoleon, but it was not further damaged. In 1836, due to the negligence of workmen, a fire began which destroyed the lead covered wooden roof and the two belfries, but the building structure and the stained glass were untouched. The old roof was replaced by a copper covered roof on an iron frame. At the time, the framework over the crossing had the largest span of any iron framed construction in Europe. On August 16, 1944, the cathedral was saved from destruction thanks to the American colonel Welborn Barton Griffith Jr. (1901–1944), who questioned the order he was given to target the cathedral. The Americans believed that the steeples and towers were being used as an observation post for German artillery. Griffith, accompanied by a volunteer soldier, instead decided to go and verify whether or not the Germans were using the cathedral. Griffith could see that the cathedral was empty, so he had the cathedral bells ring as a signal for the Americans not to shoot. Upon hearing the bells, the American command rescinded the order to fire. Colonel Griffith died in combat action that same day, in the town of Lèves, near Chartres. He was posthumously decorated with the Croix de Guerre avec Palme (War Cross 1939–1945), the Légion d'Honneur (Legion of Honour) and the Ordre National du Mérite (National Order of Merit) of the French government and the Distinguished Service Cross of the American government

2009 жылғы қалпына келтіру

2009 жылы Франция Мәдениет министрлігінің Тарихи ескерткіштер бөлімі соборда 18,5 миллион долларлық жұмыс бағдарламасын бастады, соның аясында собордың ішкі және сыртқы жағы тазартылды, боялған әйнектер қаптамамен қорғалды, ал ішкі қабырғалар тазаланып, 13 ғасырдағы түріне ұқсас ақ түске боялды, сондай-ақ алдаулы сурет салу (trompe l'œil) әдісімен мәрмәрленді және алтынмен әшекейленді. Бұл мәселе дау тудырды (төменде қараңыз).

Литургиялық

Собор Шартр епархиясының Шартр епискобының тағайындалған орны болып табылады. Епархия Тур шіркеуі провинциясының құрамына кіреді. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі оқиғалардан бері, Chemin Neuf қауымы әр кеш сайын кеш намазын (Веспер) орындайды.

Жазылу және биіктік ұшқыш арматуралар

Жоспары, басқа готикалық соборлар сияқты, крест пішіндес және 11 ғасырғы романдық собордың пішіні мен мөлшерімен анықталған, оның ішінде крипт пен қалдықтар сақталған. Батыс жағындағы екі бөліктен тұратын нартекс жеті бөліктен тұратын негізгі залға ашылады, ол өткелге алып келеді, содан кейін кең трансепттер солтүстік және оңтүстікке қарай үш бөліктен созылады. Өткелден шығысқа қарай төрт төртбұрышты залдар жартылай дөңгелек апсидамен аяқталады. Негізгі зал мен трансепттер бір қатарлық наурындармен шектеледі, хор мен апсиданың айналасында екі қатарлық наурындарға дейін кеңейеді. Наурындардан үш терең жартылай дөңгелек капеллалар сәулеленеді (Фулберттің 11 ғасырғы криптінің терең капеллаларының үстіне орналасқан). Қабат жоспары дәстүрлі болғанымен, биіктігі батыл және жаңашыл болды, себебі жоғары қабырғаларды қолдау үшін ұшатын тіректер қолданылды. Бұл готикалық соборда алғаш рет қолданылған. Бұл ауыр тас бағаналар қос тас аркалармен қабырғаларға бекітілді және дөңгелектің спицалары сияқты бағаналармен нығайтылды. Осы бағаналардың әрқайсысы бір тас тікесінен қашалған. Аркалар қабырғаларға қысым жасап, собордың ішкі кеңістігіндегі қабырғалық күмбездердің сыртқы күшін тепе-теңдейді. Бұл күмбездер де жаңашыл болды, оларда бұрынғы готикалық шіркеулердегі алты бөліктен гөрі тек төрт бөлік болды. Олар жеңіл және үлкен арақашықтықты көтере алатын. Ұшатын тіректер тәжірибелік болғандықтан, сәулетші ақылмен ойластырылған түрде наурындардың шатырларының астына жасырылған қосымша тіректерді қосты. Екі мұнара 1194 жылғы қасіретті өрттен зардап көрмеді, ол собордың батыс фасады мен криптінен басқа барлық бөлігін қиратты. Собор қайта салынғанда, екі мұнараның арасында әйгілі батыс роза терезесі орнатылды (13 ғасыр), ал 1507 жылы сәулетші Жан Тексье (кейде Жан де Бос деп те аталады) солтүстік мұнараның биіктігі мен сыртқы түрін оңтүстік мұнараға жақындату үшін мұнараға шпиль жобалады. Бұл жұмыс 1513 жылы аяқталды. Солтүстік мұнарасы безендірілген фламандтық готикалық стильде, шыңдар мен тіректермен әшекейленген. Оның биіктігі 113 метрге жетеді, оңтүстік мұнарадан сәл жоғары. Собордың айналасына тағы жеті шпиль қосу жоспарланған, бірақ ол жоспардан бас тартты. 1836 жылы болған өрт собордың шатырын және қоңырау мұнараларын қиратты, қоңырауларды ерітті, бірақ төменгі құрылысқа немесе витражға зақым келтірмеді. Шатырдың астындағы ағаш қабырғалары мыс жабынмен жабылған темір қаңқамен ауыстырылды. Шартр порталдарының мүсіндері қазіргі кездегі ең көрнекті готикалық мүсіндердің бірі саналады.

The plan, like other Gothic cathedrals, is in the form of a cross and was determined by the shape and size of the 11th century Romanesque cathedral, whose crypt and vestiges are underneath it. A two bay narthex at the western end opens into a seven bay nave leading to the crossing, from which wide transepts extend three bays each to north and south. East of the crossing are four rectangular bays terminating in a semicircular apse. The nave and transepts are flanked by single aisles, broadening to a double aisled ambulatory around the choir and apse. From the ambulatory three deep semi circular chapels radiate (overlying the deep chapels of Fulbert's 11th century crypt). While the floor plan was traditional, the elevation was bolder and more original, thanks to the use of the flying buttress to support the upper walls. This was the first known use in a Gothic cathedral. These heavy columns of stone were joined to the walls by double stone arches, and reinforced by columns, like the spokes of a wheel. Each of these columns is made from a single piece of stone. The arches press against the walls, counterbalancing the outward thrust from the rib vaults over the cathedral interior. These vaults were also innovative, having just four compartments, unlike the six part vaults of earlier Gothic churches. They were lighter and could cross a greater distance. Since the flying buttresses were experimental, the architect prudently added additional buttresses concealed under roofs of the aisles. The two towers survived the devastating fire of 1194, which destroyed most of the cathedral except the west façade and crypt. As the cathedral was rebuilt, the famous west rose window was installed between the two towers (13th century), and in 1507, the architect Jean Texier (also sometimes known as Jehan de Beauce) designed a spire for the north tower, to give it a height and appearance closer to that of the south tower. This work was completed in 1513. The north tower is in a more decorative Flamboyant Gothic style, with pinnacles and buttresses. It reaches a height of 113 meters, just above the south tower. Plans were made for the addition of seven more spires around the cathedral, but these were abandoned. A fire in 1836 destroyed the roof and belfries of the cathedral, and melted the bells, but did not damage the structure below or the stained glass. The timber beams under the roof were replaced with an iron framework covered with copper plates. The statuary of the Chartres portals is considered among the finest existing Gothic sculpture.

Батыс, немесе Патшалық порталы (12-ғасыр)

1194 жылғы өрттен аман қалған собордың сирек бөліктерінің бірі – Порталь корольдік жаңа собор құрамына енгізілді. Парвиске (собор алдындағы, базарлар өткізілген үлкен алаңға) ашылатын екі бүйірлік есік, бүгінгідей, Шартр қаласына келген көптеген саяхатшылар үшін алғашқы кіреберіс болған. Орталық есік тек маңызды мерекелерде, әсіресе Адвент немесе жаңа епископтың тағайындалуы кезінде процессиялардың кіруі үшін ғана ашылады. Фасадтың сәйкес келуі орталық және бүйірлік порталдардың пропорционалдығымен байланысты, олардың ені 10:7 арақатынасында – бұл орта ғасырлық 2 түбірінің шамамен жуық мәні. Порталдар ішкі кеңістікке кірудің негізгі қызметін атқарумен қатар, готикалық соборлардағы мүсіндік бейнелердің басты орны болып табылады. Шартрдегі батыс фасадында осы тәжірибе бейнелі жиынтыққа немесе теологиялық білімнің энциклопедиясына айнала бастады. Үш порталдың әрқайсысы Мәсіхтің құтқарылу тарихындағы рөлінің әртүрлі жақтарына назар аударады: оң жақтағы – жердегі жаны, сол жақтағы – көтерілуі немесе жанының жанында болуы, ал орталықта – қайта оралуы (Теофаниялық көрініс).

Періштелер мен жындылар

Собордағы мүсіндердің көпшілігі әулиелердің, елшілердің және басқа да Киелі кітап кейіпкерлерін бейнелесе, оңтүстік қасбетінде күн сағатын ұстап тұрған періште сияқты, Шартрдегі басқа мүсіндер сенімділерді ескерту үшін жасалған. Осы туындыларға түрлі-түрлі құбыжықтар мен шайтандардың мүсіндері кіреді. Бұл фигуралардың кейбіреулері, мысалы, гаргульдер, тұрмыстық мақсатқа да қызмет етті; олар қабырғалардан суды алысқа шығарып жіберу үшін жаңбыр тоқтату құрылысы ретінде қолданылды. Ал кимера мен стрикс сияқтылары Киелі кітаптың үйретулерін елемеудің салдарынан хабар беру үшін ойластырылған.

Кеме және амбулаториялық

Ғибадатхананың негізгі бөлігі, яғни жамағат жиналатын кеңістік, паломниктерді қабылдау үшін арнайы салынған, олар көбінесе шіркеуде түнеп қалатын. Едені сәл көлбеу жасалған, әр таңертең сумен жуып тазалауға ыңғайлы болсын деп. Корольдік порталдың екі жағындағы бөлмелерде бұрынғы роман стиліндегі ғимараттың құрылысының іздері сақталған. Бұл кеме өрттен кейін, 1194 жылдан бастап салынды. Кеменің еденінде де жаяу жүргіншілерге арналған лабиринт бейнеленген (төмендегі лабиринт бөлімін қараңыз). Кеменің екі жағындағы кезектесіп орналасқан сегізбұрышты және дөңгелек бағаналар, төбе салмағының бір бөлігін жоғарыдан төмен түсетін жұқа тас қабырғалар арқылы қабылдайды. Қалған салмақ күмбездер арқылы қабырғаларға таратылады, оларды арқалықтар (ұшқыш тіректер) қолдайды. Мария мен бала Исаның мүсіні, "Қолға тіреген Әйел" деп аталады, ол 16 ғасылдан қалған, 1793 жылы революционерлер өртеген мүсіннің орнына қойылған.

Боялған шыны терезелер

Шартр соборының ең ерекше белгілерінің бірі – боялған шынылары, олардың саны да, сапасы да ерекше. Барлығы 167 терезе бар, оның ішінде гүл тәрізді терезелер, дөңгелек люктер және биік, сүйір ланцет терезелер кездеседі. Собордың архитектурасы, қабырғалық күмбездер мен аркалық тіреулердің жаңашыл үйлесімі, әсіресе жоғарғы жарық терезесі деңгейінде, қабырғаларды әлдеқайда биік және жұқа етуге мүмкіндік берді, соның арқасында терезелер көбірек және ірі болды. Сонымен қатар, Шартр соборы кейінгі соборларға қарағанда қарапайым немесе ақ-сұр терезелерге ие болған жоқ, керісінше, боялған шыны панельдері тығыз орналасқан терезелер көптеп салынды, бұл Шартрдің ішкі кеңістігін қараңғырақ, ал жарықтың түсін терең және бай етеді.

12 ғасыр терезелері

Бұл собордағы ең көне терезелер. Оң жақтағы терезе, Иса терезесі, Исаның шежіресін бейнелейді. Ортаңғы терезеде Мәсіхтің өмірі, ал сол жақтағы терезеде Мәсіхтің азаптары – трансфигурациядан және Соңғы тоқсаннан бастап қайта тірілуіне дейін бейнеленген. Бұл үш терезе де 1145 жыл шамасында жасалған, бірақ 13 ғасырдың басында және 19 ғасырда қалпына келтірілген. Орталық окулуста Құдай ана мен бала бейнеленген және он екі кішкентай гүл жапырақтары тәрізді терезелермен қоршалған, олардың төртеуі көгершіндермен («Рухтың төрт сыйы»), ал қалғандары шамдар ұстаған құлшынып тұрған періштелермен. Бұдан әрі, Яһуда патшаларының ежелгі заңдағы бейнелері, одан да кішкентай ромб тәрізді Франция мен Кастилияның гербтары және соңында кітаптар ұстаған Ежелгі заңдағы пайғамбарлар бейнеленген жартылай шеңберлер орналасқан. Француз королінің (көк түс фондағы сары лилия гүлдері) және оның анасы, Кастилияның Бланшасының (қызыл түс фондағы сары қамалдар) гербтарының болуы осы терезеге патшалық демеушілік көрсетілгендігінің белгісі ретінде қарастырылады. Розаның астында бес биік ланцет терезе (7,5 метр биіктікте) орналасқан, олардың ортасында анасы, әулие Анна қолында ұстаған нәресте Құдай ана бейнеленген. Бұл ланцеттің екі жағында Ескі өсиеттен төрт тұлға бейнеленген. Осы тік тұрған тұлғалардың әрқайсысы олардың астындағы ланцеттің негізінде бейнеленген жауды жеңгендей символдық түрде көрсетілген – Давид Саулдан, Аарон Фараоннан, әулие Анна Синагогадан және т.б. Оңтүстік трансепті розасы (10,5 метр диаметрлі, шамамен 1225–30 жылдары жасалған) Мәсіхке арналған, ол орталық окулуста бейнеленген, оң қолы бата беру үшін көтерілген, құлшынып тұрған періштелермен қоршалған. Әрқайсысы он екі шеңберден тұратын екі сыртқы сақинада Апокалипсистің 24 ақсақалы бейнеленген, олар тәж киіп, құтылар мен музыкалық аспаптарды ұстап тұр. Розаның астындағы орталық ланцетте Құдай ана нәресте Мәсіхті ұстап тұрғаны бейнеленген. Оның екі жағында төрт евангелист төрт пайғамбардың иығында отырған төрт ланцет бейнеленген – бұл Жаңа өсиеттің Ескі өсиетке негізделгендігінің сирек кездесетін нақты бейнесі. Бұл терезе Моклерк отбасының, Дрю Бретань графтарының сыйы болды, олар ланцеттердің негізінде өздерінің гербтарымен бейнеленген.

These are the oldest windows in the cathedral. The right window, the Jesse Window, depicts the genealogy of Christ. The middle window depicts the life of Christ, and the left window depicts the Passion of Christ, from the Transfiguration and Last Supper to the Resurrection. All three of these windows were originally made around 1145 but were restored in the early 13th century and again in the 19th. The central oculus shows the Virgin and Child and is surrounded by twelve small petal shaped windows, four with doves (the 'Four Gifts of the Spirit'), the rest with adoring angels carrying candlesticks. Beyond this is a ring of twelve diamond shaped openings containing the Old Testament Kings of Judah, another ring of smaller lozenges containing the arms of France and Castille, and finally a ring of semicircles containing Old Testament Prophets holding scrolls. The presence of the arms of the French king (yellow fleurs de lis on a blue background) and of his mother, Blanche of Castile (yellow castles on a red background) are taken as a sign of royal patronage for this window. Beneath the rose itself are five tall lancet windows (7.5 m high) showing, in the center, the Virgin as an infant held by her mother, St Anne – the same subject as the trumeau in the portal beneath it. Flanking this lancet are four more containing Old Testament figures. Each of these standing figures is shown symbolically triumphing over an enemy depicted in the base of the lancet beneath them – David over Saul, Aaron over Pharaoh, St Anne over Synagoga, etc. The south transept rose (10.5 m diameter, made c. 1225–30) is dedicated to Christ, who is shown in the central oculus, right hand raised in benediction, surrounded by adoring angels. Two outer rings of twelve circles each contain the 24 Elders of the Apocalypse, crowned and carrying phials and musical instruments. The central lancet beneath the rose shows the Virgin carrying the infant Christ. Either side of this are four lancets showing the four evangelists sitting on the shoulders of four prophets – a rare literal illustration of the theological principle that the New Testament builds upon the Old Testament. This window was a donation of the Mauclerc family, the Counts of Dreux Bretagne, who are depicted with their arms in the bases of the lancets.

Жолдағы терезелер және хордың амбулаториясы

Әрбір қатардың және хордың амбулаториясының әр бөлігінде бір үлкен ланцет терезесі бар, олардың көпшілігі шамамен 8,1 метр биіктікте және 2,2 метр енде. 1205 және 1235 жылдар аралығында жасалған бұл терезелерде Ескі және Жаңа Ғимараттан, Әулиелердің өмірінен алынған оқиғалар, сондай-ақ типологиялық циклдар мен зодиак белгілері және айлардың еңбегі сияқты символдық бейнелер бейнеленген. Ең танымал мысалдардың бірі – Жақсы Самариялықтың уағызы. Шартрдегі бірнеше терезелердің ең төменгі екі немесе үш панелінде жергілікті саудагерлер мен жұмысшылардың суреттері бейнеленген, көбінесе олардың құрал-жабдықтары мен жұмыс істеу тәсілдері көрсетілген. Дәстүр бойынша, бұл суреттер терезелерге ақша төлеген донорлардың гильдияларын бейнелейді делінген. Алайда, соңғы жылдары бұл пікір көбінесе жоққа шығарылды, себебі әрбір терезе жасауға үлкен үй салуға кететіндей көп қаржы талап етеді, ал бейнеленген жұмысшылардың көпшілігі аз немесе мүлдем табысы жоқ күнкөріспен айналысатын адамдар еді. Сонымен қатар, олар кейінгі орта ғасырларда күшті және бай ұйымдарға айналғанмен, 13-шы ғасырдың басында шыны жасалып жатқан кезде ешбір сауда гильдиясы құрылмаған. Тағы бір мүмкін түсіндірме – кафедралық дін қызметкерлері, әсіресе жергілікті қауыммен қарым-қатынастары жиі шиеленіскен кезде, Шіркеутің жалпыға ортақ қол жетімділігін көрсеткісі келді.

Клересторикті терезелер

Көрерменнен қашықтығы артық болғандықтан, клерстеридегі терезелер көбінесе қарапайым, айқын пішінді болады. Көпшілігінде жоғарғы екі бөлігінде әулие немесе апостолдың тұрған бейнесі бейнеленген, ал төменгі бөлігінде кейіпті анықтауға немесе оның өмірінен маңызды оқиғаларды еске түсіруге арналған бір немесе екі қарапайым сюжеттік көрініс орналасқан. Неф аркадасындағы және амбулаториядағы төменгі терезелер әр бөлікке бір ғана қарапайым ланцеттен тұрады, ал клерстери терезелері ланцеттер жұбынан және олардың үстінде пластиналы роза тәрізді терезеден құралған. Неф және трансепт клерстери терезелері көбінесе әулиелер мен Ескі Ғалымның пайғамбарларын бейнелейді. Хордағы терезелер Франция және Кастилия патшаларын, сондай-ақ жергілікті ақсүйектерді көрсетеді, ал апсиданың жартылай шеңберіндегі терезелерде Құдайдың тууына болжам жасаған Ескі Ғалымның пайғамбарлары бейнеленген, ал осьтік терезеде Жариялану, Зиярат және Туу көріністері көрсетілген.

Кейінгі терезелер

Жалпы алғанда, Шартр соборының терезелері өте жақсы сақталған. Ортағасырлық шыны гугеноттардың иконоборлық әрекеттерінен және 16 ғасырғы діни соғыстардан көп зиян көрмеді, бірақ 1591 жылы батыс мұнарасы артиллериялық оқтан зақымданды. Ішкі кеңістіктің салыстырмалы қараңғылығы кейбір адамдарға қиындық туғызған сияқты. 14 ғасырда бірнеше терезелер жарық беруді жақсарту үшін, әсіресе солтүстік жағында, әлдеқайда ақшыл сұр шынымен ауыстырылды. Ал 1753 жылы литургиялық тәжірибені реформалау аясында тағы бірнеше терезелер мөлдір шынымен алмастырылды. 15 ғасырдың басында собордың негізгі бөлігінің екі тірегі арасына Вендом капелласы орнатылғанда тағы бір ланцет терезесі жойылды, бірақ бұл Луи де Бурбон мен оның отбасының донорлық портреттері, сондай-ақ әртүрлі әулиелердің қатысуымен Күңдіздің тәж киюін бейнелейтін әдемі кеш готикалық терезені орнатуға мүмкіндік берді. Бағалаулар әртүрлі болғанымен (бірнеше немесе топталған терезелерді қалай санауға байланысты), бастапқы 176 витраждың шамамен 152-сі бүгінге дейін сақталған – бұл әлемдегі кез келген ортағасырлық собормен салыстырғанда ең көп көрсеткіш. Көптеген ортағасырлық ғимараттар сияқты, Шартр соборының терезелері де өнеркәсіптік революция кезінде және одан кейін атмосфералық қышқылдардың әсерінен зардап шекті. 19 ғасырдың соңында терезелердің көпшілігі атақты жергілікті шеберхана Atelier Lorin арқылы тазартылып, қалпына келтірілді, бірақ олардың жағдайы нашарлай берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде собордан көптеген витраждар алынып, зақымданудан қорғау үшін айналасындағы ауылдық жерлерде сақталды. Соғыс аяқталғаннан кейін терезелер қоймадан шығарылып, қайта орнатылды. Одан бері консервациялау жұмыстары үздіксіз жүріп келеді және терезелерді одан әрі зақымданудан қорғау үшін сыртқы жағына біртіндеп изотермиялық екінші қабатты шыны орнатылуда.

Сырғанақ (9-XI ғасыр)

Кішкентай Сент-Любин криптасы, собордың хоры астында, 9 ғасырда салынған және ғимараттың ең көне бөлігі болып табылады. Оны 1025 жылы, ескі собордың көп бөлігін жойған өрттен бес жыл өткеннен кейін аяқталған, әлдеқайда үлкен крипта, Сент-Фулберт криптасы қоршап тұр. Бұл U пішінді және ұзындығы 230 метр, Римдегі Әулие Петр базиликасы мен Кентербери соборының крипттерімен салыстырады. Бұл Еуропадағы ең үлкен крипта және жоғарыдағы собордың негізі болып табылады. Криптаның дәліздері мен шағын ғибадатханалары роман стиліндегі цилиндрлі қақпақтармен, екі цилиндрлі қақпақтар тік бұрышпен кездесетін аркалық қақпақтармен және бірнеше заманауи готикалық қабырғалы қақпақтармен жабылған. Криптаның ерекше белгісі – Қасиетті Құдық. Құдық 33 метр тереңдікте және, мүмкін, кельттік кезеңге жатады. Аңыз бойынша, Галло-рим қаласының римдік билеушісі Квирин ерте христиан шейіттерін осы құдыққа тастаған. Солтүстік портиктегі мүсіндердің арасында шейіт Модесттің мүсіні бар. Тағы бір ерекшелігі – Криптадағы Әйелдер Шағын ғибадатханасы. Мұндағы реликтіде 876 жылы Шарльдің немересі Шарль Бальд соборға сыйға тартқан, Мәриям ананың репутациясымен байланысты жамылғысының бір бөлігі сақталған. Жібек жамылғы француз революциясы кезінде бөліктерге бөлінді. Ең үлкен бөлігі жоғарыдағы амбулаториялық ғибадатханалардың бірінде көрсетілген, сондай-ақ Криптадағы Әйелдердің кішкентай ғибадатханасы да бар. Ғибадатхананың алтарі Бершере карьерінен алынған, собордың тасының көп бөлігінен жасалған бірден-бір әктас блогынан қашалған. Қабырғадағы фреска шамамен 1200 жылға жатады және тағында отырған Мәриям ананы бейнелейді. Үш патша оның сол жағында, ал елшілер Савиньен мен Потентьен оның оң жағында бейнеленген. Ғибадатханада сондай-ақ Анри Герин жасаған, қалың боялған шыны плиталарды біріктіру арқылы жасалған, заманауи боялған шыны терезе, «Мәриям, Аспанға есік» терезесі де бар.

Хор қабырғасы (16-шы - 18-ші ғасырлар)

Хорды амбулаториядан бөлетін биік әшекейлі тас экран шіркеудің діни рәсімдерінің өзгеруіне бейімделуі үшін 16-18 ғасырлар аралығында орнатылған. Ол кешкі фламандтық готика стилінде, содан кейін Ренессанс стилінде салынған. Экранның амбулатория бойындағы қырық нишасы көрнекті мүсіншілер жасаған Христос өмірін бейнелейтін мүсіндермен толтырылған. Соңғы мүсіндер 1714 жылы қойылған.

Үлкен орган

Собордағы үлкен органның буфетесі немесе ағаш корпусы Франциядағы ең көнелерінің бірі болып саналады. Ол 14 ғасырда салынған, 1475 жылы қайта жаңартылған және 1542 жылы кеңейтілген. Орган да, трибуна да 1840 жылдан бері жеке тарихи ескерткіштер ретінде тіркелген. Орган оңтүстік трансептінің қиылысында, хорға жақын жерде, собордың еденінен он алты метр биіктікте орналасқан, бұл собордың барлық бөлімінде ең жақсы дыбыс сапасын қамтамасыз етеді. Бүкіл корпус он бес метр биіктікте, ал оның орталық мұнарасының ең жоғарғы нүктесі собордың еденінен отыз метр биіктікте. Корпус Ренессанс дәуірінде қайта құрылып, қазіргі түрін алды. Мәдениет министрлігінің жүргізген зерттеуі ертедегі корпус полихромдық бояумен жабылғанын көрсетті: ертедегі қабатында қызғылт қоңыр лак астында сары охр, ал кейін ақ түсті ашық сары бояу жағылған. Бұл зерттеу сондай-ақ механизмнің өте нашар күйде екенін және оны дереу қайта құру қажет екенін көрсетті. 1969-71 жылдары органның негізгі құралы қайта құрылып, кеңейтілді, ескі механизм қалпына келтіріліп, жаңа клавишалар мен функциялар қосылды. Корпус та қалпына келтірілді, оның барлық шығынын француз мемлекеті төледі, сондай-ақ органның қалпына келтірілуіне кеткен шығындардың бір бөлігі де мемлекеттік қаражат есебінен төленді. Осының нәтижесінде, 1996 жылы органға қосымша жөндеу жұмыстары жүргізілгеннен кейін, аспапта 70 тоқтату және 4000-нан астам құбыр бар.

Лабиринт

Лабиринт (1200-ші жылдардың басында) – собордың әйгілі ерекшелігі, ол собордың орталық бөлігіндегі еденге салынған. Лабиринттер дерлік барлық готикалық соборларда кездесетін, бірақ көпшілігі кейіннен алынып тасталды, себебі олар негізгі ғибадаттан көңілді алаңдататын. Олар құтқарылуға қарай созылған, қиын жолдың символы болды. Лабиринттер мен ескекшелерден айырмашылығы, оның тек бір ғана жолы бар еді. Белгілі күндері, келушілердің лабиринтті басып өтуі үшін собордың орындықтары алынып қойылады. Шартр лабиринтінің көшірмелері басқа шіркеулер мен соборларда да сақталған, оның ішінде Сан-Францискодағы Грейс соборында. Суретші Кент Беллоус лабиринтке тікелей сілтеме жасайды, оны өзінің кем дегенде бір туындысының фонында бейнелейді; «Мандала», 1990 жыл, қағазға қаламмен салынған, 18 х 19 1/2 дюйм.

Турнайлық Пиат шіркеуі, епископ сарайы мен бақшалары

Турнайдағы Әулие Пиат шіркеуі собордың шығыс жағындағы апсидаға жақын орналасқан, 1326 жылы салынған соборға кейіннен қосылған бөлім болды. Ішінде үшінші ғасырда қазіргі Бельгиядағы Турнай қаласының епископы болған әулиенің құрметті реликвиялары сақталған. Римдіктер оны шейіт етіп, бас сүйегінің жоғарғы бөлігін кесіп тастаған, сондықтан ол боялған әйнектер мен мүсіндерде қолдарында бас сүйегінің бөлігін ұстап тұрған күйде бейнеленген. Шіркеудің жалпақ апсидасы және екі дөңгелек мұнарасы бар. Ішінде үйлесімді стильде салынған төрт бөлік орналасқан, себебі ол бір уақытта салынған. Сондай-ақ, онда 14 ғасырға тән боялған әйнектердің көрнекті жинағы бар. Төменгі қабаты ресми шаралар өткізілетін шаптерхаус немесе кеңес отырыстары үшін пайдаланылған, ал жоғарғы қабаты ашық баспалдақ арқылы собормен байланыстырылған. Собордың солтүстік есігінің қарсы жағында орналасқан сакристика 13 ғасырдың екінші жартысында салынған. Епископ сарайы да солтүстік жақта, кірпіш пен тастан салынған, ол 17 ғасырға дейін салынған. Людовик XV дәуірінен жеткен қақпа сарайға және собордың, әсіресе шығыс жағындағы апсиданың, бұрынғы романдық күмбездер үстінде салынған шатырларының әдемі көрінісін ұсынатын террасалық бақтарға жол ашады. Төменгі бақта да жиектерден жасалған лабиринт бар.

Құрылыс

1136 жылы оңтүстік тіреуімен Корольдік порталда жұмыс басталды және 1141 жылға дейін барлық мүсіндері орнатылды. Пікірлер нақты емес, себебі фигуралардың мөлшері мен стилі әртүрлі, ал кейбір элементтер, мысалы оң порталдың үстіндегі тіреу, қол жетімді кеңістікке сәйкес кесу арқылы өңделген. Мүсіндер бастапқыда осы порталдар үшін жоспарланған, бірақ орналасуы кейінгі шеберлермен өзгертілді, Джон Джеймстің мұқият тас талдауын қараңыз. Дегенмен, мүсіннің көп бөлігі осы кезеңге тән өте жоғары стандартқа сай келеді және готикалық портал дизайнының келесі дамуына күшті әсер етті. Джон Джеймс кейбір шеберлерді анықтады, ал осы зерттеулердің жобалары Нью-Йорктегі Халықаралық ортағасырлық өнер орталығының веб-сайтында жарияланды. 10 маусымда 1194 жылы тағы бір өрт Фулберт соборына ауыр зақым келтірді. Зақымның нақты мөлшері белгісіз, бірақ батыс терезелерді ұстап тұрған қорғасын жақтаулар өрттен зақымсыз қалғаны, сол кездегі апаттық жағдай туралы айтылған әңгімелердің шамадан тыс екенін көрсетеді. Қайта да қайта, хор мен кемені ең соңғы стильде толық қайта құруға мүмкіндік пайда болды. Зақымдалмаған батыс мұнаралар мен қасбеттер жаңа құрылысқа енгізілді, сондай-ақ бұрынғы склеп те, жаңа ғимараттың жоспарлаушыларын алдыңғы ғимараттың жалпы жоспарымен шектеді. Шындығында, қазіргі ғимарат Фулберт соборынан айтарлықтай ұзын емес. Шартр соборының ерекшелігі – оның салыну жылдамдығы, бұл оның дизайнының тұрақтылығына септігін қосты. Деректерге көптеген өзгерістер енгізілгенімен, жоспар өзгермеді. Басты өзгеріс жұмыс басталғаннан кейін алты жыл өткен соң болды: хордың айналасындағы жеті терең капеллалар бір амбулаториядан ашылатын жайнақ ойыстарға айналдырылды. Австралиялық сәулет тарихшысы Джон Джеймс соборды егжей-тегжейлі зерттеген, кез келген уақытта шамамен 300 адам жұмыс істегенін есептеді, бірақ сол кездегі жұмыс тәжірибесі туралы білімнің шектеулі екенін мойындау керек. Әдетте ортағасырлық шіркеулер шығыстан батысқа қарай салынған, сондықтан хорды бірінші болып аяқтауға және пайдалануға болады (батыс бөлігін уақытша қабырғамен бөліп), ал кеме мен өткел аяқталды. Canon Delaporte құрылыс жұмысы өткелден басталып, одан сыртқа қарай жүргізілді деп мәлімдеді, бірақ тас жұмысының өзі, әсіресе трифорий деңгейінде, нақты: кеме әрқашан хордың амбулаториялық бөлімдерінен озып кеткен, және бұл дендрохронологиямен расталды. Салушылар таза алаңда жұмыс істемеді; жаңасын салғанда олар ескі шіркеудің қираған жерлерін және сақталған бөліктерін тазалауға тиіс болды. Дегенмен, жұмыс жылдам дамыды: оңтүстік портик мүсіндерінің көп бөлігі 1210 жылы орнатылды, ал 1215 жылы солтүстік портик пен батыс роза тәрізді терезе аяқталды. Кеменің биік күмбездері 1220 жылдары салынды, канондар 1221 жылы клирестория деңгейіндегі уақытша шатырдың астындағы жаңа орындарына көшірілді, ал трансепт розалары келесі екі онжылдықта салынды. Хордың үстіндегі биік күмбездер 1250 жылдардың соңында ғана салынды, бұл 21-ші ғасырдың басында қайта ашылды.

Work was begun on the Royal Portal with the south lintel around 1136 and with all its sculpture installed up to 1141. Opinions are uncertain as the sizes and styles of the figures vary and some elements, such as the lintel over the right hand portal, have clearly been cut down to fit the available spaces. The sculpture was originally designed for these portals, but the layouts were changed by successive masters, see careful lithic analysis by John James. Either way, most of the carving follows the exceptionally high standard typical of this period and exercised a strong influence on the subsequent development of Gothic portal design. Some of the masters have been identified by John James, and drafts of these studies have been published on the web site of the International Center of Medieval Art, New York. On 10 June 1194, another fire caused extensive damage to Fulbert's cathedral. The true extent of the damage is unknown, though the fact that the lead cames holding the west windows together survived the conflagration intact suggests contemporary accounts of the terrible devastation may have been exaggerated. Either way, the opportunity was taken to begin a complete rebuilding of the choir and nave in the latest style. The undamaged western towers and façade were incorporated into the new works, as was the earlier crypt, effectively limiting the designers of the new building to the same general plan as its predecessor. In fact, the present building is only marginally longer than Fulbert's cathedral. One of the features of Chartres cathedral is the speed with which it was built – a factor which helped contribute to the consistency of its design. Even though there were innumerable changes to the details, the plan remains consistent. The major change occurred six years after work began when the seven deep chapels around the choir opening off a single ambulatory were turned into shallow recesses opening off a double aisled ambulatory. Australian architectural historian John James, who made a detailed study of the cathedral, has estimated that there were about 300 men working on the site at any one time, although it has to be acknowledged that current knowledge of working practices at this time is somewhat limited. Normally medieval churches were built from east to west so that the choir could be completed first and put into use (with a temporary wall sealing off the west end) while the crossing and nave were completed. Canon Delaporte argued that building work started at the crossing and proceeded outwards from there, but the evidence in the stonework itself is unequivocal, especially within the level of the triforium: the nave was at all times more advanced than ambulatory bays of the choir, and this has been confirmed by dendrochronology. The builders were not working on a clean site; they would have had to clear back the rubble and surviving parts of the old church as they built the new. Work nevertheless progressed rapidly: the south porch with most of its sculpture was installed by 1210, and by 1215 the north porch and the west rose window were completed. The nave high vaults were erected in the 1220s, the canons moved into their new stalls in 1221 under a temporary roof at the level of the clerestory, and the transept roses were erected over the next two decades. The high vaults over the choir were not built until the last years of the 1250s, as was rediscovered in the first decade of the 21st century.

Қалпына келтіру

1997 жылдан 2018 жылға дейін собордың сыртқы жағы кеңінен тазартылды, соның ішінде ішкі қабырғалар мен мүсіндердің көп бөлігі де тазартылды. Мақсат туралы мәлімдемеде: «Реставрация ғимаратты тазалау және күтіп ұстау ғана емес, сонымен қатар собордың 13 ғасырда қандай болғаны туралы түсінік беруді мақсат етеді» делінген. Саң мен қартаюдан қарарған қабырғалар мен мүсіндер қайтадан ақ түсті. Әйгілі «Қара Мадонна» мүсіні тазартылды және саңның астында оның беті ақ екені анықталды. Жоба одан да әрі жүрді: қабырғалар, ерте ортағасырлық әшекейлеудің идеясын қайта жаңарту үшін, ақ, сары және беже түстерге боялды. Дегенмен, бұл реставрация да қатты сынға ұшырады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің сәулет сыншысы Мартин Филлер оны «мәдениеттік қасиетті орынды ұятсыз қорлау» деп атады. Ол сондай-ақ, ақ қабырғалардың жарық болуы бояулы терезелердің түстерін бағалауды қиындататынын айтты және бұл жұмыс Франция қол қойған 1964 жылғы Венеция хартасы сияқты халықаралық сақтау хаттамаларын бұзатынын мәлімдеді. Шартр соборының достарының президенті Изабель Пейло ғимараттың қирауын болдырмау үшін реставрация жұмыстарын қажет деп қорғады.

Әлеуметтік-экономикалық жағдай

Кез келген ортағасырлық епископтық сияқты, Шартр соборы да қаладағы ең маңызды ғимарат болды – оның экономикасының орталығы, ең танымал нысаны және қазіргі қалаларда мамандандырылған азаматтық ғимараттармен қамтамасыз етілетін көптеген іс-шаралардың ошағы. Орта ғасырларда собор бірқатар сауда-саттық орталығы ретінде жұмыс істеді, әртүрлі коммерциялық қызметтер әртүрлі порталдарда, әсіресе тұрақты жәрмеңкелер кезінде шоғырланды. Солтүстік трансептіде маталар сатылатын, ал оңтүстік верандада ет, көкөніс және отын сатушылар жиналатын. Ақша айырбастаушылар (әр қаланың немесе аймақтың өз валютасы болған кездегі қажетті қызмет) батыс порталдардың жанында және тіпті нефтің ішінде өз орындықтарын немесе “банктерін” орналастырды. Шарап сатушылар салықтан қашу үшін кемеде сауда жасады, бірақ 13 ғасырдың біраз уақытында бұл амалға тыйым салынды. Бұл ретте шарап сатушыларға крипттің бір бөлігі берілді, онда олар ғибадат етушілерге кедерес келтірмей, графтың салықтарынан қашуға мүмкіндік алды. Әртүрлі мамандықтардағы жұмысшылар собордың маңындағы белгілі бір жерлерде жиналып, жұмыс ұсыныстарын күтетін. Шартр қаласы Блуа графтарының сот және салық билігінде болғанымен, соборды қоршаған аймақ, cloître деп аталатын, шын мәнінде еркін сауда аймағы болды. Оны шіркеу билігі басқарды және онда жүзеге асырылатын барлық коммерциялық қызметтен салық алуға құқылы болды. Бұл собордың кірісін едәуір арттырды және 12-13 ғасырларда епископтар, кафедра және азаматтық билік арасында жиі, тіпті зорлық-зомбылыққа дейін баратын дау-жанжалдарға әкелді – әсіресе графқа тиесілі шаруалар өз саудаларын (және салықтарын) соборға ауыстырған кезде. 1258 жылы графтың шенеуніктері ұйымдастырған бірнеше қанды тәртіпсіздіктерден кейін, кафедра патшадан cloître аймағын қоршап, әр түнде қақпаларын жабуға рұқсат алды.

Қажылық және Санкта-Камиза туралы аңыз

Готикалық собор салынғанға дейін де Шартр, әлдеқайда кіші масштабта болса да, қажылыққа бару орны болды. Меровингтер мен ерте каролингтер дәуірінде қажылардың басты құрмет көрсетуі – құдық (қазір Фулберт криптасының солтүстік жағында орналасқан), ол Puits des Saints Forts немесе «Құтты қасиеттілердің құдығы» деп аталады. Оған ерте христиандықтың әртүрлі жергілікті шейіттерінің (соның ішінде әулиелер Пиат, Шерон, Модеста және Потенциан) денелері тасталған деп саналады. Шартр – Әзіре Мәриямға табыну орны болды. 876 жылы собор Санкта Камисаны алды, бұл Мәриямның Мәсіх туған кезде киген көйлек деп есептеледі. Аңыз бойынша, бұл киімді Ұлы Карл Иерусалимге жасаған крест жорығы кезінде император Константин VI-дан сый ретінде алған. Алайда, Карлдың крест жорығы шындыққа жатқандықтан, аңыздың тарихи құндылығы жоқ және ол, мүмкін, 11 ғасырда Сент-Денис аббаттығындағы қасиетті заттарды растау үшін ойлап табылған. Шын мәнінде, Санкта Камиса соборға Карл Балдадан сый ретінде берілген, және оның 12 ғасырдан бұрын маңызды қажылық нысаны болғанына ешқандай дәлел жоқ. 1194 жылы соборды найзағай шағып, шығыс мұнарасы қираған кезде Санкта Камиса да жоғалды деп ойланды. Бірақ, үш күннен кейін, өрт шыққанда темір есіктердің артына тығылған дін қызметкерлері оны сақтап қалды. Кейбір зерттеулер собордағы бейнелер, мысалы, Мәриямның бала тумаған анасы Иоаким мен Анна, христиандыққа дейінгі өнімділік құдайына табынумен байланысты екенін, және әйелдер балалары үшін дұға ету үшін осы жердегі құдыққа келгенін, ал кейбіреулер осы өткенге сілтеме жасайтынын көрсетеді. Шартр тарихшысы және сарапшысы Малкольм Миллер деректі фильмде соборға дейінгі кельттік рәсімдер мен ғимараттар туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. Алайда, собор христиандыққа дейінгі «босанатын қызға» табынған друидтар сектасының орны болды деген кең таралған сенім – бұл тек орта ғасырдың соңындағы ойдан шығарылған нәрсе. 12 ғасырдың соңына қарай шіркеу Еуропадағы ең маңызды қажылық орындарының біріне айналды. Әзіре Мәриямның басты мерекелеріне сәйкес келетін төрт ірі жәрмеңке болды: Құрбандық шалу, Жариялау, Көкке көтерілу және Тууы. Бұл жәрмеңкелер собордың басқаруындағы аумақта өткізіліп, қаладағы көптеген қажылар Мәриямның көйлегін көру үшін қатысты. Аурудың таралуына байланысты арнайы қажылық сапарлар да ұйымдастырылды. Эрготизм (орта ғасырларда «Антонийдің оты» деп белгілі болған) көптеген адамдарға әсер еткен кезде, алғашқы шіркеудің криптасы ауруларға көмек көрсету үшін ауруханаға айналды. Бүгінде Шартр көптеген қажыларды тартады, олардың көпшілігі лабиринтті айналып, дұға ету үшін бас иеді – собор басшылығы қабылдайтын және Үлкен Жұманы қоспағанда, Ұлы тойдан бастап Ұлы оразаның жұма күндері орындықтарды алып тастау арқылы осы діни амалды қолдайды.

Even before the Gothic cathedral was built, Chartres was a place of pilgrimage, albeit on a much smaller scale. During the Merovingian and early Carolingian eras, the main focus of devotion for pilgrims was a well (now located in the north side of Fulbert's crypt), known as the Puits des Saints Forts, or the 'Well of the Strong Saints', into which it was believed the bodies of various local Early Christian martyrs (including saints Piat, Chéron, Modesta and Potentianus) had been tossed. Chartres became a site for the veneration of the Blessed Virgin Mary. In 876 the cathedral acquired the Sancta Camisa, believed to be the tunic worn by Mary at the time of Christ's birth. According to legend, the relic was given to the cathedral by Charlemagne who received it as a gift from Emperor Constantine VI during a crusade to Jerusalem. However, as Charlemagne's crusade is fiction, the legend lacks historical merit and was probably invented in the 11th century to authenticate relics at the Abbey of St Denis. In fact, the Sancta Camisa was a gift to the cathedral from Charles the Bald and there is no evidence for its being an important object of pilgrimage prior to the 12th century. In 1194, when the cathedral was struck by lightning, and the east spire was lost, the Sancta Camisa was thought lost, too. However, it was found three days later, protected by priests, who fled behind iron trapdoors when the fire broke out. Some research suggests that depictions in the cathedral, e. g. Mary's infertile parents Joachim and Anne, harken back to the pre Christian cult of a fertility goddess, and women would come to the well at this location in order to pray for their children and that some refer to that past. Chartres historian and expert Malcolm Miller rejected the claims of pre cathedral, Celtic, ceremonies and buildings on the site in a documentary. However, the widespread belief that the cathedral was also the site of a pre Christian druidical sect who worshipped a "Virgin who will give birth" is purely a late medieval invention. By the end of the 12th century, the church had become one of the most important popular pilgrimage destinations in Europe. There were four great fairs which coincided with the main feast days of the Virgin Mary: the Presentation, the Annunciation, the Assumption and the Nativity. The fairs were held in the area administered by the cathedral and were attended by many of the pilgrims in town to see the cloak of the Virgin. Specific pilgrimages were also held in response to outbreaks of disease. When ergotism (more popularly known in the Middle Ages as "St. Anthony's fire") afflicted many victims, the crypt of the original church became a hospital to care for the sick. Today Chartres continues to attract large numbers of pilgrims, many of whom come to walk slowly around the labyrinth, their heads bowed in prayer – a devotional practice that the cathedral authorities accommodate by removing the chairs from the nave on Fridays from Lent to All Saints' Day (except for Good Friday).

Шартр жарық мейрамы

Шартр соборының тартымды орындарының бірі – Шартр жарық тойы. Онда собор ғана емес, қаланың көптеген ғимараттары да электр қуатының құрметіне жарықтандырылады.