Шартр қаласы: тарихы мен мэдениеті

Кіріспе

Шартр (ʃaʁtʁ) – Францияның Центр – Валь-де-Луар аймағындағы Эвр және Луар департаментінің префектурасы. Ол Париждің оңтүстік-батысында шамамен орналасқан. 2019 жылғы халық санауы бойынша, Шартр қалалық аймағында (INSEE анықтамасы бойынша) 170 763 тұрғын болды.

Шартр бүкіл әлемге соборымен әйгілі. Көбінесе 1193 және 1250 жылдар аралығында салынған бұл готикалық собор өте жақсы сақталған. Түпнұсқа боялған шыны терезелердің көп бөлігі зақымдалмаған күйде сақталды, ал архитектурасы 13 ғасырдың басынан бері аз ғана өзгеріске ұшырады. Шартр мектебімен байланысты кітапхананың көп бөлігін қамтитын ескі қаланың бір бөлігі 1944 жылы одақтастардың бомбалауы салдарынан қирады.

Тарих

Шартр – кельт тайпасы карнуттардың Галлиядағы маңызды қалаларының бірі болған. Галло-рим дәуірінде ол Autricum деп аталды, бұл атау Autura (Eure) өзенінен шыққан, ал кейіннен civitas Carnutum, «карнуттар қаласы» аталды, содан Шартр осы атты алды. 858 жылы қалаға шабуыл жасалып, өртеп жіберілді, 911 жылы тағы да қоршауға алынды. Орта ғасырларда ол Боустың ең ірі қаласы еді. Оның аты Блуа және Шампань графтарына, содан кейін Шатильон әулетіне тиесілі болды, олардың бірі 1286 жылы оны тәжге сатты. 1417 жылы Жүз жылдық соғыс кезінде Шартр ағылшындардың қолына түсті, бірақ 1432 жылы қайтарып алынды. 1528 жылы Франциск I оны герцогтік дәрежесіне көтерді. 1568 жылы екінші дін соғысы кезінде Шартрды гугеноттардың басшысы Конде ханзадасы сәтті қоршауға алмады. 1591 жылдың 19 сәуірінде Генрих IV патшаның әскерлері оны басып алды. 1594 жылдың 27 ақпанында, жексенбі күні, Генрих IV католиктік дінге қайтқаннан кейін Шартр соборында оның тағына отыру рәсімі болды. Бұл Франция корольдерінің таққа отыру рәсімі Реймсте өтпеген жалғыз жағдайы еді. 1674 жылы Людовик XIV Шартрды герцогтік атағынан жоғарылатып, оны өз туысы Орлеан герцогы Филипп II-нің құрметіне герцогтік атаққа көтерді. Шартр герцогы атағы Орлеан әулетіне мұрагерлік болып келді және Орлеан герцогының үлкен ұлына берілді. 1870-1871 жылдардағы франко-пруссия соғысында Шартрді 1870 жылдың 2 қазанында немістер басып алды және соғыс аяқталғанға дейін маңызды операциялық орталық болып қалды. Екінші дүниежүзілік соғыста қала бомбалаудан және 1944 жылдың тамызындағы Шартр шайқасынан ауыр зақымдар көрді, бірақ оның соборын қиратуға бұйрық берген американдық армия офицері оны сақтап қалды. 1944 жылдың 16 тамызында полковник Уэлборн Бартон Гриффит кіші соборды қирату қажеттілігіне күмән келтіріп, немістер оны бақылау пункты ретінде пайдаланып жатқан-жоқпынын анықтау үшін жау шебіне ерікті түрде өтті. Өзінің жүргізушісімен бірге Гриффит соборға барды және оның сағана мұнарасына дейін барлық жерін тексергеннен кейін, штабқа немістердің онда жоқ екенін хабарлады. Соборды қирату туралы бұйрық алынып тасталды. Полковник Гриффит сол күні Шартрдің солтүстігіндегі Левс қаласында қаза тапты. Шартр мен Левстегі батылдығы үшін полковник Гриффит АҚШ президенті мен АҚШ әскері, сондай-ақ Франция үкіметі тарапынан қайтыс болғаннан кейін бірнеше наградалар алды. 3-ші атқыштар бригадасы мен 1139 инженерлік-саперлік бригадасының бөлімшелері аймақта терең барлау жүргізгеннен кейін және қаланың ішінде және айналасындағы ауыр шайқастардан кейін, 1944 жылдың 18 тамызында Шартр генерал Джордж С. Паттон басқарған АҚШ үшінші армиясының XX корпусына қарасты АҚШ 5-ші жаяу әскері және 7-ші бронетанкті дивизиялары тарапынан азат етілді.

Chartres was one of the principal towns in Gaul of the Carnutes, a Celtic tribe. In the Gallo Roman period, it was called Autricum, name derived from the river Autura (Eure), and afterwards civitas Carnutum, "city of the Carnutes", from which Chartres got its name. The city was raided and burned down by the Norsemen in 858, and once again besieged, this time unsuccessfully, by them in 911. During the Middle Ages, it was the most important town of the Beauce. It gave its name to a county which was held by the counts of Blois, and the counts of Champagne, and afterwards by the House of Châtillon, a member of which sold it to the Crown in 1286. In 1417, during the Hundred Years' War, Chartres fell into the hands of the English, from whom it was recovered in 1432. In 1528, it was raised to the rank of a duchy by Francis I. In 1568, during the second war of Religion, Chartres was unsuccessfully besieged by the Huguenot leader, the Prince of Condé. It was finally taken by the royal troops of Henry IV on 19 April 1591. On Sunday, 27 February 1594, the cathedral of Chartres was the site of the coronation of Henry IV after he converted to the Catholic faith, the only king of France whose coronation ceremony was not performed in Reims. In 1674, Louis XIV raised Chartres from a duchy to a duchy peerage in favor of his nephew, Duke Philippe II of Orléans. The title of Duke of Chartres was hereditary in the House of Orléans, and given to the eldest son of the Duke of Orléans. In the 1870–1871 Franco Prussian War, Chartres was seized by the Germans on 2 October 1870, and continued during the rest of the war to be an important centre of operations. In World War II, the city suffered heavy damage by bombing and during the battle of Chartres in August 1944, but its cathedral was spared by an American Army officer who challenged the order to destroy it. On 16 August 1944, Colonel Welborn Barton Griffith, Jr. questioned the necessity of destroying the cathedral and volunteered to go behind enemy lines to find out whether the Germans were using it as an observation post. With his driver, Griffith proceeded to the cathedral and, after searching it all the way up its bell tower, confirmed to Headquarters that it was empty of Germans. The order to destroy the cathedral was withdrawn. Colonel Griffith was killed in action later on that day in the town of Lèves, north of Chartres. For his heroic action both at Chartres and Lèves, Colonel Griffith received, posthumously, several decorations awarded by the President of the United States and the U. S. Military, and also from the French government. Following deep reconnaissance missions in the region by the 3rd Cavalry Group and units of the 1139 Engineer Combat Group, and after heavy fighting in and around the city, Chartres was liberated, on 18 August 1944, by the U. S. 5th Infantry and 7th Armored Divisions belonging to the XX Corps of the U. S. Third Army commanded by General George S. Patton.

География

Шартр Еур өзенінің сол жағасындағы төбеде салынған. Оның әйгілі ортағасырлық соборы төбенің үстінде орналасқан, ал екі шпилі алыстан, қоршаған жазық даладан көрінеді. Оңтүстік-шығысқа қарай Францияның "астық қоймасы" атанған Бос құнарлы жазығы жатыр, ал қала осы аймақтың сауда орталығы болып табылады.

Кафедральдық және шіркеулер

Шартр қаласы ең алдымен Нотр-Дам де Шартр соборымен танымал, ол Франция мен Еуропадағы ең көрнекті және жақсы сақталған готикалық соборлардың бірі саналады. Оның тарихи және мәдени маңызы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілуімен мойындалды. Ол 1194 жылы өрт салдарынан қираған роман стиліндегі бұрынғы Шартр соборының орнында салынған (бұл бұрынғы собор ежелгі кельт ғибадатханасының қираған жеріне салынған, кейіннен рим ғибадатханасымен ауыстырылған). 1205 жылы құрылысы басталған Нотр-Дам де Шартр соборы 66 жылдан кейін аяқталды. Собордың әйнек терезелері саудагерлер мен шеберлердің гильдиялары, сондай-ақ төменгі жағында есімдері көрсетілген бай ақсүйектердің қаржыландыруымен жасалған. Әйнектің әйгілі және бірегей көк түсі, «Шартр көгі» қалай пайда болғаны белгісіз, оны қайта жасау мүмкін болған жоқ. Француз жазушысы Мишель Пастуро оны «Сен-Дени көгі» деп те атауға болатынын айтады. Сент-Пьер-де-Шартр шіркеуі – 7 ғасырда королева Балтильд құрған Сент-Пьер-де-Валле бенедиктин аббаттығының шіркеуі. Аббат қала қабырғасының сыртында орналасқан. Онда әдемі әйнек терезелер және бұрын Леонард Лимозиннің 1547 жыл шамасында жасаған, қазіргі таңда Көркемсурет мұражайында көруге болатын эмальмен жасалған он екі апостолдың бейнесі сақталған. Шартрдағы тағы бір маңызды шіркеулер – Сент-Айньян (13-шы, 16-шы және 17-ші ғасырлар) және Сент-Брайс ауруханасының ішіндегі Сент-Мартин-о-Валь (12-ші ғасыр).

Мұражайлар

Музей де Бэк-Артс, көркемсурет мұражайы, соборға іргелес бұрынғы епископ сарайында орналасқан. Le Centre international du vitrail, собордан бөлек орналасқан боялған шыны өнеріне арналған музей-шеберхана және мәдени орталық. Conservatoire du machinisme et des pratiques agricoles, ауыл шаруашылығы мұражайы. Musée le grenier de l'histoire, Шартр қаласының маңындағы Левсте әскери киімдер мен жабдықтарға маманданған тарих мұражайы. Табиғи ғылымдар мен тарихқа дейінгі дәуірлер мұражайы (2015 жылдан бері жабық).

Басқа көрікті жерлер

Бұл жерде үш салаға бөлінген Эур өзенін бірнеше көпірлер кесіп өтеді, олардың кейбіреулері ежелгі заманға дейін сақталған. Өзеннің жағасындағы кейбір жерлерде ескі бекіністердің қалдықтарын көруге болады, соның ішінде 14 ғасырда салынған Porte Guillaume (Вильгельм қақпасы) – мұнаралармен қоршалған ең толық сақталған қақпа болған. Алайда, 1944 жылдың 15-16 тамызына қараған түнінде шегініп келе жатқан неміс әскері оны қиратқан. Ескі қаланың тік, тар көшелері, оны айнала қоршап, қала маңынан бөліп тұратын кең, көлеңкелі бульварлармен зерттеседі. Солтүстік-батыс жағында жағымды "Андре Ганьон паркі" немесе "Кло-Сен-Жан" орналасқан, сонымен қатар алаңдар мен ашық кеңістіктер көптеп кездеседі. Hôtel de Ville (қала әкімшілігі) ғимаратының бір бөлігі 17 ғасырда салынған Hôtel de Montescot (Монтеско ғимараты) болып табылады. 13 ғасырға дейін сақталған Канонияль үйі, сондай-ақ бірнеше ортағасырлық және Ренессанс стиліндегі үйлер қызығушылық тудырады. Бұл жерде Франция революциясының кезінде генерал болған және Шартр қаласында туған Марсо (1769–1796) генералының ескерткіші орнатылған. Сонымен қатар, сынық қыш және керамикадан жасалған мозаикамен әсем безендірілген "Пикассиет" үйіне де барып қарауға болады.

Экономика

Шартр – Бос аймағындағы ең маңызды сауда қалаларының бірі ("Францияның астық қоймасы" деп белгілі). Тарихи тұрғыдан алғанда, Шартрдің аң етінен жасалған пирогтары және басқа да тағамдары кеңінен танымал болған, сонымен қатар өнеркәсіптеріне ұн тарту, сыра қайнату, арақ жасау, темір құю, былғары өндіру, парфюмерия, бояу, витраж, бильярд құралдары және шұлық тоқу кірген. Жақында бизнеске электрондық жабдықтар мен автомобильге арналған аксессуарларды өндіру де қосылды. 1976 жылдан бері Puig сән және парфюмерия компаниясы осы коммунада өндіріс орнатылған.

Көлік

Шартр теміржол станциясы Парижге жиі қатынас ұсынады, сондай-ақ күніне бірнеше рейс Ле-Ман, Ноген-ле-Ротру және Куртален қалаларына бар. A11 тас жолы Шартрді Париж бен Ле-Манмен байланыстырады.

Спорт

Шартрде екі жартылай кәсіби футбол клубы бар; FC Chartres, олар француздық алтыншы дивизионда ойнайды, және HB Chartres, олар жетінші деңгейде ойнайды. Шартрде үстел теннисі клубы бар, ол Pro A (Францияның бірінші лигасы) және Еуропа чемпиондар лигасы турнирлерінде ойнайды. Клуб 2010–2011 маусымында ETTU кубогын жеңіп алды және Франция бірінші лигасының күміс жүлдесін иеленді. Шартр Франциядағы екінші ең маңызды сквош клубына ие. Сондай-ақ, гандбол клубы бар, ол француздық екінші лигасынде ойнайды. 2012 жылдың қараша айында Шартрде қысқа қашықтыққа жүзуден Еуропа чемпионаты ұйымдастырылды.

Діоцезия

Қала епархияның (епископтық), префектураның және соттың (cour d'assises) орталығы болып табылады. Онда ірі сот (Tribunal de grande instance), аудандық сот (Tribunal d'instance), сауда палатасы және Франция банкінің (Banque de France) филиалы бар. Мемлекеттік және діни білім, балабақшадан бастап жоғары мектепке және кәсіптік училищаларға дейін, ортақ (ұлдар мен қыздар) білім беретін мекемелерде жүзеге асырылады. Екі негізгі жоғары мектеп – Джехан де Боусе және Марсо лицейлері, Шартр тарихының екі маңызды тұлғасының құрметіне аталған: Джехан де Боусе – 16 ғасырдың сәулетшісі, 1506 жылғы шілдедегі найзағайдан зардап шеккен собордың солтүстік мұнарасын қайта салған, ал Марсо – 1789 жылғы француз революциясында генерал болған қаланың тумасы.

Қажылық сапарлары

Шартр қаласы орта ғасырлардан бері католиктердің қажылық сапар тартатын орны болып келген. Ақын Шарль Пегу (1873–1914) Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Париж мен Шартр арасындағы қажылық жолын қайта жандандырды. Соғыстан кейін, кейбір студенттер оның құрметіне осы қажылық сапарды жалғастырды. 1982 жылдан бері Версаль қаласында кеңсесі орналасқан "Notre Dame de Chrétienté" бірлестігі жыл сайын Париж Notre Dame соборынан Шартр Notre Dame соборына дейін жаяу қажылық сапарларын ұйымдастырып келеді. Жыл сайын Франциядан және басқа елдерден шамамен 15 000 қажы қатысады.