Кіріспе

1831 жылы Виктор Гюгоның "Нотр-Дамның қисық мұнарасы" (The Hunchback of Notre Dame) романы жарық көрді. 1482) – Виктор Гюгоның 1831 жылы жарық көрген француз готикалық романы. Романның атауы роман бойына елеулі орын алатын Нотр-Дам соборына сілтеме жасайды. Ол 15 ғасырғы Парижде Квазимодоның, цыған көше бишісі Эсмеральданың және Квазимодоның қамқоршысы, архиекон Клод Фроллоның қайғылы тағдырына толы оқиғасын баяндайды. Ренессанс кезеңі, мүмкін емес махаббат және шеттетілген кейіпкерлер сияқты барлық элементтері – романтизм әдеби тақырыптарының көрнекті үлгісі. Роман француз әдебиетінің классикасы саналады және көптеген рет фильм, сахна және теледидарға бейімделген. Соның ішінде 1923 жылғы Лон Чейнимен түсірілген нұсқасы, 1939 жылғы Чарльз Лаутонмен түсірілген дыбыстық фильмі, 1956 жылғы Энтони Куиннмен түсірілген фильмі және 1996 жылғы Том Халспен түсірілген Дисней анимациялық фильмі бар. Мәдени күйреу кезеңінде жазылған бұл роман тарихи ескерткіштерді сақтауды қолдайды. Гюго Нотр-Дам соборын ұлттық символ ретінде бекітіп, готикалық архитектураның Париждің мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде сақталуын қажет етті деп мәлімдеді.

Атау

Романның француз тіліндегі атауы – Notre Dame de Paris – Нотр-Дам соборына сілтеме жасайды. Фредерик Шоберлдің 1833 жылғы ағылшын тіліне аудармасы "Нотр-Дамның дөңгелегі" деген атпен жарияланды. Бұл ағылшын тілінде кеңінен қолданылатын атауға айналды, ол Нотр-Дам соборының қоңыраушысы Квазимодоға қатысты.

Өмірбаян

Виктор Гюго 1828 жылы «Париждің Нотр-Дам соборы» романын жазуға келісті. Гюгоның басқа әдеби жобаларына байланысты роман 1830 жылға дейін назарсызда қалды. Романның басты тақырыбы – готикалық сәулеттің құндылығы, ол көбінесе ескерілмей, жаңа ғимараттармен алмастырылып немесе ғимараттардың бөліктерін жаңа үлгімен ауыстыру арқылы қиратылып келді. Мысалы, Париждегі Нотр-Дам соборының орта ғасырлық әйнек панельдері көбірек жарық кірсін деп ақ әйнекке ауыстырылған. Бірнеше жыл бұрын Гюго Париждің орта ғасырлық сәулетін сақтауға бағытталған «Бұзушыларға қарсы соғыс» атты мақаласын жариялаған болатын. Оның алғашқы баспагері Госселинмен жасаған келісім бойынша кітап сол жылы аяқталуға тиіс болған, бірақ Гюго басқа жобалардың талаптарына байланысты үнемі кешіктіріп отырды. 1830 жылдың жазында Госселин Гюгодан кітапты 1831 жылдың ақпанына дейін аяқтауын талап етті. 1830 жылдың қыркүйегінен бастап Гюго осы жобаға тоқтаусыз жұмыс істеді. Аңыз бойынша, Гюго бөлмесіне жабылып, уақытында романды аяқтау үшін киімдерін шешіп тастаған, себебі киімсіз сыртқа шыға алмайды деп ойлаған. Дегенмен, уақыт өте келе оқиғаның растығы бұрмаланып кетті.

Сюжет

1482 жылы Парижде, Людовик XI билік құрған кезде, Кристофер Колумб Американы ашқанға дейін 10 жыл бұрын, он алты жасар рома бишісі Эсмеральда көптеген ер адамдардың романтикалық және жыныстық қызығушылығын тудырды, соның ішінде капитан Фёб де Шатоперс; ақын Пьер Грингуар; арамдалған собор қоңыраушысы Квасимодо және оның қамқоршысы Архиекон Клод Фролло. Фролоның Эсмеральдаға деген құмарлығы мен Нотр-Дам соборының ережелері арасында айырмашылық бар. Ол Квазимодоға оны ұрлап алуға бұйрық береді, бірақ Квазимодоны Фоб және оның күзетшілері тұтқындап алады. Ол оны құтқарып алғаннан кейін, Эсмеральда Фоббқа ғашық болады. Грингуар Эсмеральдаға көмектесуге тырысқан, бірақ Квазимодомен нокаутқа ұшыраған, өз бетімен емес, рома және қарақшылар мекендейтін "Көңілді кереметтер сотына" кіреді. Олар оны аутсайдер болғандықтан асып тастамақ, бірақ Эсмеральда онымен үйленуге келісіп, құтқарады. Ол мұны тек оның өмірін құтқару үшін жасайды, бірақ Грингуардың ашуына орай оған өзіне қол тигізуге рұқсат бермейді. Келесі күні Квазимодоны екі сағатқа дүре соғуға және бағанаға отырғызуға, содан кейін тағы бір сағатқа көпшілік алдында тұруға үкім шығарады. Ол су сұрап жатыр. Оның шөлдегенін көріп, Эсмеральда суға толы суға жақындап, су ішуге ұсыныс жасайды. Ол оны құтқарып, қыз оның жүрегін тартып алады. Фроло Грингуардан біледі, ол онымен танысады, Эсмеральда өзінің үй жануарлары, Джали, кейде сахнада онымен бірге өнер көрсетеді, "ФОБУС" дегенді жылжымалы әріптер арқылы жазуды үйретті және ол жалғыз қалғанда жиі Фобус деген есімді шыбықтап айтады. Фроло Фибус деген есімнің бар екендігін болжайды. Фоб Фролоның азғын інісі Жэханмен арақ ішеді. Оларды жергілікті мейрамханаға қарай жолға шыққаннан кейін Фролло соңынан еріп кетеді. Ол Феббтің Эсмеральдамен жергілікті пансионатта кездесу ұйымдастырғанын біледі және Феббке сонда барады. Ол кездесуді көрші бөлмеден бақылап отыр. Эсмеральда Фейбке үйленуге өтініш жасайды, бірақ Фейб онымен тек жатуға ғана ниетті, ақырында оны азғырады. Қызғаныштан күйіп, Фроло Феббке пышақ салады, бірақ өлімге ұшырамайды. Эсмеральда қысқа уақытқа есінен танып қалады, бірақ ол Фроллоны көрмей тұрып емес. Ол қалпына келгенде, Фроло қашып кетеді және ол Фибстің денесі жанында табылды. Эсмеральда тұтқындалып, Фибды өлтіруге тырысқандығы және сиқыршылықпен айыпталады және асылып өлім жазасына кесіледі. Түрмедегі азаптаушы оны қатты жарақаттады, ол Фоббты өлтіргенін жалған мойындады. Тұтқында отырып, өлім жазасын күтіп жатқанда, Эсмеральдаға Фролло келеді. Архидиакон оған деген сүйіспеншілігін білдіреді және егер ол оған жауап берсе, қашып кетуіне көмектесуге уәде береді. Алайда, ол оны Фобтың шынайы шабуылшысы деп танып, ашуланып, оны кері қайтарады. Эсмеральданы ағашқа іліп жатқанда, Квазимодо Нотр-Дамнан төмен түсіп, оны соборға алып кетеді, уақытша қамауға алудан қорғайды. Фроло өзінің маңдайына тереңдеп, жоспардың сәтсіздігіне ұялып қалады. Квазимодомен кездесуге бара жатқанда, Есмеральда мен Квазимодоны көргенде, ол қызғанышқа бой алдырады. Сол түні ол өзінің бас кілтімен Эсмеральданың камерасына кіреді және оны зорлауға тырысады. Квазимодо оған араласып, оны ұрып-соғып, ай жарығы оның жеке басын ашпас бұрын, қақпадан лақтырып жіберуге жақындады. Фроло Квасимодоны тепкілейді және Эсмеральдаға егер ол оны ала алмаса, ешкім ала алмайды деп мәлімдейді. Кейінірек Фроло Грингуарға Парламент соты Эсмеральданың баспана алу құқығын алып тастауға дауыс бергенін хабарлайды, сондықтан ол енді сонда баспана іздеуге болмайды және өлтірілуге әкетіледі. Ромалардың басшысы Клопин Тройлефу Грингуардан хабар алып, Нотр-Дамға шабуыл жасап, Эсмеральданы құтқару үшін Керемет сотын жинады. Квазимодо жақындап келе жатқан ромалардың Эсмеральдаға зиян келтіру ниетінде екенін қате түсінеді және оларды қуып жібереді. Квазимодо соборды басқыншылардан қорғап жатқанда, бұл туралы патшаға хабар жетеді, оған соборға шабуыл жасағандар оны құтқарудың орнына Эсмеральданы асып тастауға асығатынын айтады. Патша билік органдарына басып алушыларды жоюды бұйырады және тосын толқындарды жою үшін Эсмеральданы дереу өлтіруді талап етеді. Қауіпті жағдай кезінде Эсмеральданы собордан Фроло мен Грингуар алып кетеді. Патшаның адамдары Нотр-Дамға Есмеральданы іздеп келді. Квазимодо олардың оны құтқаруды көздегеніне сенеді және оларға көмектеседі, яғни егер ол әлі де сол жерде болса, ол оған сатқындық жасайт�...

Майор

Эсмеральда (туған аты Аньес) - романның басты кейіпкері. Ол әдемі 16 жасар цыгандық көше бишісі ("Цыган" мәтінінде аталған) табиғатынан жанашыр және мейірімді. Ол - оқиғадағы адам драмасының орталығы. Азаматтардың назарын аударатын танымал тұлға, ол олардың өзгеріп жатқан көзқарастарының алушысы, алдымен ойын-сауықшы ретінде құлшылық етеді, содан кейін сиқыршы ретінде жек көрінеді, кейін Квазимодо оны тағы да мақтады. Оны Квазимодо, Пьер Грингуар және Клод Фролло жақсы көреді, бірақ капитан Фиббке үмітсіз ғашық болады. Фибус - оны қорғайды деп сенетін, бірақ шын мәнінде оны азғыруды ғана қалайтын сұлу жауынгер. Ол Квазимодоға адамгершілік танытқан бірнеше кейіпкердің бірі. Ақырында оның рома емес екені анықталады; оның орнына, ол ромалармен ұрланып, кемтар Квазимодоның орнын ауыстырды. Квазимодо - физикалық кемшіліктері бар "жұмбақ", романның басты кейіпкері және Нотр-Дамның қоңыраушысы. Ол жартылай соқыр және мүлдем естімейтін, соңғысы шіркеудің қоңырауларын соққаннан. Анасы оны сәби кезінде тастап кеткеннен кейін, Клод Фролло асырап алады. Квазимодоның собордың шегінде өмір сүргені және оның қоңырау шалудың жалғыз екі жолы мен Фроллоға деген сүйіспеншілігі мен адалдығы сипатталады. Ол собордан сирек шығады, өйткені Париж азаматтары оны сыртынан жек көреді. Ол кететін көрнекті оқиғалар: ақымақтардың фестиваліне қатысу (6 қаңтарда атап өтіледі), оның барысында ол өзінің керемет сұмдығы үшін ақымақтардың Папасы болып сайланады; Эсмеральданы ұрлауға жасаған әрекеті; Эсмеральданы ағаштан құтқаруы; Фейбіні Эсмеральдаға әкелуге жасаған әрекеті; романның соңында собордан бас тартуы. Бұл әңгіменің астарында Ромалар бала Квазимодоны Есмеральданың орнына қалдырғандығы айтылады. Клод Фролло, романның басты антагонист, Нотр-Дамның архидиаконы. Оның қышқыл мінезі мен алхимиялық тәжірибелері оны сиқыршы деп санайтын париждіктерден алшақтатты. Оның жалғыз тірі туысы - оның азғын інісі Жехан, оны түзетуге тырысады. Фроло сондай-ақ Квазимодоға қамқорлық жасауға көмектеседі. Фроллоның көптеген күнәларына азғындық, сәтсіз алхимия, жыныстық зорлық-зомбылық және басқа да санамаланған кемшіліктер жатады. Оның Эсмеральдаға деген құмарлығы оқиғалардың тізбесін бастайды, бұл оқиғалар Эсмеральданы өлтіруге әкеледі. Пьер Грингуар - күресші ақын. Ол "Көңілділер соты" - Truands (кедейлер) иелігіне қателесіп кіреді. Соттың құпия орнын сақтау үшін Грингуарды асып өлтіру керек немесе ромаға үйлену керек. Эсмеральда оны сүймесе де, шын мәнінде оны қорқақ деп санайды, бірақ оның жағдайына жаны ашып, оған үйленеді. Грингуар оның сұлулығы мен мейірімділігіне таңғалып, оған ғашық болады. Бірақ, ол Феббке ғашық болғандықтан, оның көңілін қалдырады, ол оған оған қол тигізуге рұқсат бермейді. Уақыт өте келе, ол Эсмеральданың ешкісі Джалиді Эсмеральданың өзіне қарағанда көбірек жақсы көреді, сондықтан ол Фролло мен оның күзетшілері оны қуып, ұрлап кеткен кезде Эсмеральда емес, Джалиді құтқаруды таңдайды. Капитан Фоб де Шатоперс - Корольдің садақшыларының капитаны және романдағы екіншілік антагонист. Ол Есмеральданы ұрлаудан құтқарып алғаннан кейін, ол оған ғашық болады, ал ол оған қызығады. Қазірдің өзінде әдемі, бірақ қатал Флёр де Лайспен уәделенген, ол Эсмеральданы азғырмақшы, бірақ Фролло оны пышақтағанда бұл мүмкін емес. Фибус аман қалады, бірақ Эсмеральданы бәрі өлтіруге тырысқан деп санайды, оның ішінде Фибус өзі де оны енді қаламайды. Ол Флёр де Лайспен бақытсыз некеде өмір сүруге лайық.

Кіші

Клопин Трюйлефу - Трюандардың патшасы. Ол Грингуарды асылуға үкім шығарып, өзінің "біздің үйлену тойы" мен Эсмеральданы өткізеді. Грингуар бұл идеяны ұсынғаннан кейін, ол Есмеральданы Нотр-Дамнан құтқару үшін Кереметтер сотын жинады. Ол патшаның сарбаздарының шабуылы кезінде қаза табады. Матиас Хунгади Спикали, Египет пен Богемияның герцогы деп аталады, Эсмеральданың қорғаушысы және Труандардың екінші басшысы. Ол оның өткенін біледі және оған анасын табуға көмектесетін амулет берді. Ол соңғы рет Нотр-Дамдағы Эсмеральданы құтқару үшін болған көтеріліс кезінде көрінді. Джехан Фролло дю Мулен (сөзбе-сөз "оң тегерменнің"), латын тілінен аударғанда "Жоанн Фролло де Молендино" - Клод Фроллоның 16 жасар азғын інісі. Ол - алаяқ, университетте оқиды. Ол ағасына ақшасын төлеп, оны ішімдікке ысырап етеді. Фроло оған ақша бермей қойғаннан кейін, Джехан алаяқ болады. Ол Клопин мен оның қайыршыларына соборға шабуыл жасауға қосылғанда, ол собордың бір мұнарасына қарыз алған баспалдақпен көтеріліп, соборға кіреді. Кейін ол Квазимодоны көріп, оның көзіне жебені атуға тырысады, бірақ Квазимодо оны өлімге лақтырады. Флёр де Лис де Гонделуарьер - әдемі және бай асыл әйел, Фоббпен тұрмысқа шыққан. Фейбстің Эсмеральдаға деген қызығушылығы оны қорқыныш пен қызғанышқа ұшыратады, ал ол және оның достары Эсмеральдаға қара мен қаһарлылықпен қарайды. Fleur de Lys кейіннен Фейбске Эсмеральданың өлім жазасына кесілмегенін хабарламайды, бұл жұпты одан әрі байланыс жасаудан айырады, бірақ Фейб енді Эсмеральдаға құмарлық танытпағандықтан, бұл маңызды емес. Роман олардың үйлену тойымен аяқталады, бірақ олар бақытсыз некеге сотталады. Алоиз де Гонделье ханым Флёр де Лайстың анасы. Гюдуль әпке, сондай-ақ Сашетта деп те аталады және бұрын Пакетт Гюберто "ла Шантефлюри" деп аталатын, Париждің орталық бөлігіндегі ашық камерада өмір сүретін алып басушы. Ол қызы Агнестің жоғалуынан азап шегеді, оны бала кезінде ромалар жеп өлтірді деп санайды және өмірін оған қайғыруға арнады. Оның ұзақ уақыт жоғалған қызы Эсмеральда болып шығады, бұл фактті ол Эсмеральда асылмас бұрын біраз уақыт бұрын ғана біледі. Гудюль патшаның сарбаздарының бірі оның қызын алып кетуіне кедергі жасауға тырысқанда, қасақана өлтіреді. Джәли - Эсмеральданың сүйікті ешкесі. Эсмеральдамен биден басқа, Джали ақша үшін уақыт айту, Фибтың атын жазу және қоғам қайраткерлерін еліктеу сияқты трюктер жасай алады. Кейіннен, Эсмеральданың соты кезінде Эсмеральданы Фёбсты пышақтап өлтірген деп жалған айыптау кезінде Джалиге жалған айып тағылады. Романның соңында Джалиді Грингуар құтқарады (ол Есмеральдамен некеде болған кезде ешкіге ғашық болды), Есмеральда тұтқындалып, асылғаннан кейін. Людовик XI - Франция королі. Ол қарт және ауру адам болып көрінеді, бірақ оның жеке басы өте айлакер және макиавеллиан, сондай-ақ өзімшіл. Ол Нотр-Дамдағы тәртіпсіздік туралы хабар алған кезде қысқаша пайда болады. Ол өзінің күзетшілеріне тәртіпсіздікке себеп болған жайт туралы дұрыс емес ақпараттанғандықтан, тәртіпсіздікке қатысушыларды және "шаһаршы" Эсмеральданы өлтіруді бұйырады. Тристан Эрмит - король Людовик XI-нің досы. Ол Эсмеральданы ұстауға бара жатқан топтың жетекшісі. Генриет Кузен - қаланың жазалаушысы, ол Эсмеральданы асып қояды. Флориан Барбедиен - Квазимодоның Эсмеральданы ұрлау ісіне төрелік ететін судья. Барбедиенн құлақ, ал Квазимодоның да құлақ екенін түсінбейді; сондықтан ол Квазимодоның сұрақтарына жауап бермеу арқылы оны мазақтап отыр деп санайды. Барбедиен Квазимодоны қоғамдық алаңда азаптау жазасына кесіп отыр: ұрлауға тырысқаны үшін бір сағат қамшылау, ал тағы бір сағат жұрт алдында қорлық жасау (Барбедиеннің болжауы бойынша) судьяны мазақ еткені үшін. Ол Эсмеральданы Фобсты өлтіргенін мойындатады. Содан кейін оны түрмеге қамап қояды. Жаку Коппенол - романның басында ақымақтардың мейрамына келген фламанд қонақтарының бірі ретінде пайда болған адам. Ол париждіктерді Грингуардың ойыннан бас тартып, ақымақ Папаны таңдауға көндіреді. Романда Пьерра Тортере екі рет қысқаша көрінеді. Ол Шалеттегі азаптаушы. Ол Есмеральданы тергеуден кейін азаптайды, оны қатты жарақаттайды, сондықтан ол жалған мойындап, өз тағдырын бекітеді. Сонымен қатар, ол Квазимодоны Барбедиен жазалаған қатыгездікпен қамшылауды жүргізген лауазымды адам. Есімін атамаған судья Эсмеральданы Феббді пышақтап өлтірген деп жалған айыптаудан кейін істі қарайды. Ол оны қылмысын мойындауға мәжбүрле�...

Негізгі тақырыптар

Романның француз тіліндегі түпнұсқа атауы – Notre Dame de Paris – собордың өзі романның ең маңызды жағы екенін көрсетеді, ол оқиғаның негізгі ортасы және романның тақырыптарына басты назар аударады. Роман жазылған кезде ғимарат тозығы жеткен еді, бұл Хьюгоны қатты мазалады. Кітап Романтизм дәуірін сәулет, құмарлық және дін салаларындағы шектен шығу дәуірі ретінде бейнелейді. Романның кіріспесінде "АНАНКЕ" сөзі арқылы белгіленген тағдыр және жазылған жол (детерминизм) тақырыбы, сондай-ақ революция мен әлеуметтік күрестер зерттеледі.

Сәулет

Архитектура Гюгоның «Париж Нотр-Дамында» маңызды мәселе, ол ғибадатхананың өзінде ғана емес, сонымен қатар бүкіл Париж мен Еуропа бойынша бейнеленген көркем жанр ретінде қарастырылады, Гюгоның пікірінше, баспа машинасының пайда болуымен жоғалып кетуге айналды. Клод Фроллоның «Ceci tuera cela» («Бұл оны өлтіреді», ол баспадан ғибадатханаға қарап тұрғанда айтқан сөзі) осы тезисті түйіндейді, ол V кітаптың 2-тарауында толыққанды баяндалады. Гюго «quiconque naissant poète se faisait architecte» («Шығармашы болып туған әркім сәулетші болды») деп жазады, оның сөзіне қарағанда, жазбаша сөз қатаң цензураға ұшырап, көшіруі қиын болған кезде, архитектура өте маңызды рөл атқарды және үлкен еркіндікке ие болды. Баспа машинасының жақында енгізілуімен өз идеяларын қағазға оңай көшіруге мүмкіндік болды, ал Гюго бұл кезеңді архитектураның өнер ретінде соңғы гүлденуі деп есептеді. Көптеген кітаптарында сияқты, Гюго да екі түрлі қоғамның арасында тұрған уақытқа қызығушылық танытты. Үшінші кітаптың басты тақырыбы – уақыт өте келе ғибадатхана жөнделген, бірақ жөндеулер мен қосымшалар ғибадатхананы нашарлатқан: «Осы терезелердің орнына суық ақ шыныларды кім қойды?» және «Ежелгі готикалық алтарьдың орнына, қасиетті орындармен және реликтілермен әдеміленген, періштелердің бастары мен бұлттары бар ауыр мәрмәр саркофагты кім қойды?» – осыған бірнеше мысал келтіріледі. Бұл тарауда сондай-ақ, француз революциясынан кейін ғибадатхана жөнделгеннен кейін, қосылған жаңа элементтерде ерекше стиль болмағаны туралы да айтылады. Жаңа архитектура енді бұрынғыдан да нашар және жаман көрінеді.

Әдеби мәні және қабылдануы

Гюго осы туындысымен романды эпикалық театр ретіндегі ұғымды енгізді. Бұл – бір халықтың тарихы туралы алып эпос, ол осы тарихтың куәсі және үнсіз басты кейіпкері ретінде ұлы кафедраль фигурасында бейнеленген, сондай-ақ уақыт пен өмірдің осы тарихтың ортасындағы ондаған кейіпкерлерге шоғырланған, үздіксіз, ақылға сыймас панорамасы туралы идея. Бұл қаңғыбастарды басты кейіпкерлер етіп алғаш рет бейнелеген роман. «Париждің Нотр-Дам соборы»ның маңызды ерекшелігі – ол Франция королінен бастап, Парижтің канализациясындағы егеуқырларға дейін, өмірдің барлық саласын қамтиды, бұл тәсіл кейін Оноре де Бальзак, Густав Флобер және оның ішінде Чарльз Диккенс сияқты жазушылар қолданды. Францияда осы кітаптың үлкен танымалдылығы елдегі тарихи мұраны сақтау қозғалысын күшейтіп, готикалық стильдегі архитектураны жаңадан дамытуға ықпал етті. Нәтижесінде, 19 ғасырда Эжен Виолет-ле-Дюк басшылығымен Нотр-Дам соборында ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қазіргі собордың көп бөлігі осы жөндеудің нәтижесінде өзгерген.

Тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтеме жасау

Виктор Гюгоның "Нотр-Дам соборы" романында Париждегі Нотр-Дам соборының архитектурасына жиі сілтеме жасайды. Ол сонымен қатар кітап жасаушының романның басында "неміс апат" деп айтқан кезде баспа машинасының ойлап табылуы туралы да айтады. 2010 жылы британдық архивист Адриан Глев 1820 жылдары Париждегі үкіметтік мүсін шеберханасының бригадирі болған, соборды революциядан кейін қалпына келтіру жұмыстарында жұмыс істеген "Дөңгелек есімді" нақты адам туралы мәліметтер тапты.

Басқа шығармалардағы сілтемелер

Квазимодо есімі "қоршағанға ұқсамайтын сыртқы келбеті бар, бірақ батыл жүректі" деген мағынаны білдіреді.

Бейімделулер

Бүгінгі күнге дейін барлық фильмдер мен телешоулардың бейімделулері түпнұсқа сюжеттен белгілі бір дәрежеде алшақтады, кейбіреулері тіпті оған бақытты соң берді, оның ішінде 1939 жылғы классикалық фильм және 1996 жылғы Disney анимациялық фильмі. 1956 жылғы француз фильмі – романның соңымен дерлік толық сәйкес келетін сирек нұсқалардың бірі, бірақ оның басқа бөлімдерін өзгерткен. 1996 жылғы Disney нұсқасының соңы Гюгоның өзі жазған операдан шабыттандырылған.

Музыкалық театр

Ла Эсмеральда, Луиза Бертиннің операсы (1836), Виктор Гюгоның либреттосы. Эсмеральда - Александр Даргомыжскийдің (1847) Виктор Гюго романы бойынша жазған операсы. Esmeralda (1856), Винченцо Баттистаның музыкасы бар ағылшын тіліндегі опера. 1864 жылы Уильям Генри Фрайдың операсы, оның інісі Джозеф Риз Фрайдың либреттосы Виктор Гюго романы бойынша жазылған. Алғашқы қойылым: Филадельфиядағы Музыка академиясы, 4 мамыр 1864 жылы, дирижерлік еткен – Теодор Томас. Эсмеральда, Артур Горинг Томастың операсы (1883), сонымен қатар Виктор Гюго романы бойынша жазылған. Нотр-Дам, Франц Шмидттің екі актілі романтикалық операсы, мәтіні Виктор Гюго бойынша Шмидт пен Леопольд Вилк жазған; құрастырылған: 1902–1904, алғашқы қойылым: Вена, 1914 жыл. 1993 жылы Байрон Дженис музыкасымен, Хал Хакади сөздерімен және Энтони Скалли кітабымен Бродвейден тыс музыкалық қойылым. 1993 жылы Гари Салливанның кітабы мен сөздері, Джон Трент Уоллес музыкасы бар музыкалық ән арқылы айтылған драмалық туынды. Лондондағы "Мермейд" театрында қойылымнан кейін, 1997 жылы "Samuel French Ltd" баспасынан жарық көрді және Ұлыбританияда бірнеше қойылымдар, сондай-ақ Жаңа Зеландия мен Австралияда қойылымдар болды. 2010 жылы ол дәстүрлі мюзикл ретінде қайта жазылды, жаңа атауы – Notre Dame. El Jorobado de París (1993), Аргентиналық әнші Пепе Сибриан Кампойдың кітабы мен сөздері мен Анхель Малердің музыкасы бар музыкалық ән арқылы әнделген туынды. 1995, 2006 және 2013 жылдары қайта қаралып, жаңадан қойылды. Зигмарс Липиньштің роман негізінде жазған опералық мелодрамасы. 1998 жылы Парижде Риккардо Кокчанте музыкасымен және Люк Пламондон сөздерімен Notre Dame премьера болып, бірден үлкен сәттілікке ие болды. 1999 жылдан 2002 жылға дейін Диснейдің фильмі Берлинде "Der Glöckner von Notre Dame" (ағылшын тілінде "The Bellringer of Notre Dame" деп аударылған) атты қараңғы, готикалық музыкалық қойылымға бейімделді. Актерлік құрамның жазбасы неміс тілінде жарық көрді. Музыкалық қойылымның премьерасы 2014 жылы АҚШ-та өтті. 1998 жылы Сиэтлде К. Рейни Льюис музыкасы мен сценарийімен "Hunchback" атты рок-музыкалық нұсқасы жарық көрді. Деннис ДеЯнгтың музыкасымен қойылым 2008 жылдың жазында Чикагодағы Бейливик репертуарында ашылды. Дэвид Левинсонның музыкасы мен сөздері, Стейси Вайнгартеннің кітабымен "Париждің біздің ханым" атты туынды Манхэттенде оқылым форматында қойылды. Оқиға 1954 жылы Француз-Алжир соғысының басталуымен байланысты. Алғашқы оқылымнан кейін туынды қайта жазылды; 2011 жылдың қаңтар айында мюзиклдің жаңа атауымен екінші оқылым жасалды – Les Enfants de Paris. Catalyst Theatre-дің "Hunchback" атты музыкалық бейімделуі The Citadel Theatre тапсырысымен 2011 жылы Эдмонтонда премьераланды және 2012 жылы Ванкувердегі Ванкувер ойын үйінде қойылды. Жонатан Кристенсонның кітабы, музыкасы мен сөздері түпнұсқа романнан алынған.

Театр

1861 жылы Генри Джей Байронның "Ұлы бурлеск экстраваганзасы" – "Эсмеральда немесе сенсация тудырған ешкі" атты туындысы Лондонның Корольдік Странд театрында 28 қыркүйекте ұсынылды. Бұл шығарма 1871 жылы сол жерде қайта қойылды, онда Гарри Полтон Квазимодо, ал Роза Каллен Эсмеральда рөлінде ойнады. Бағдарламада бурлеск "романтикаға, опера мен балетке негізделген, бірақ олармен шатастырылмауы керек" деп ескертілген. 1977 жылы Кен Хиллдің қойлым нұсқасы Лондонның Ұлттық театры үшін тапсырылып, сахналанды. 1978 жылы Роберт Хоссейннің қойлым нұсқасы Парижде ашылды. 1997 жылы Николас ДеБаубиеннің сахнаға қойлым нұсқасы Парижде көрсетілді. 2010 жылы Пип Уттонның қойлым нұсқасы Эдинбург Фриндж фестивалі аясында The Pleasance-де сахналанды. 2010 жылы Myriad Theatre & Film-нің түпнұсқалық қойлым нұсқасы Лондонда сахналанды, содан кейін Оңтүстік Англияда гастрольдік сапарда болды. 2012 жылы Belt Up Theatre-дың қойлым нұсқасы Сельби абаттығында қойылды. 2013 жылы Джеймс Виллафуртедің қойлым нұсқасы Тангаланг Пасигуеньо Вилла Театрында сахналанды. 2016 жылы Гарольд Ходж, кішінің "The Boy in the Church" атты заманауи қойлым нұсқасы Нью-Йоркте тұңғыш рет көрсетілді. Бұл қойлым Ұлы депрессия кезіндегі Алабама штатындағы оқиғаларға арналған. 2019 жылы Бенджамин Поляның қойлым нұсқасы Лондонның Ковент-Гардендегі Сент-Пол шіркеуінде Ирис театр компаниясы арқылы сахналанды.

Комикстер

Ноэль Глознер, Эндрю Диксон, Робин Рехт, Тим Конрад, Гилберт Блох, Джордж Эванс және Дик Брифер сияқты суретшілер "Нотр-Дамның қисайып тұрған адамдары" романының комикстер мен кітапқа бейімделулерін жасады. Пауло Борхес, Густаво Мачадо және Дэн Шпигл 1996 жылғы Дисней фильмінің нұсқасына негізделген комикс суреттерін салды.

Бейне ойындар

Хунчбек – 1983 жылы Century Electronics компаниясы жасаған, Квасимодо мен Эсмеральда басты рөлдерде ойнаған аркадтық видео ойын. Timesplitters 2 – 2002 жылы Free Radical Design компаниясы жасаған бірінші тұлғалық атыс ойыны, онда Нотр-Дам соборындағы деңгейде Хунчбек мылтықпен зомбилердің басын кесіп жатқан кейіптес суреттелген.