Кіріспе
Париждің 8-ші округіндегі шіркеу. Сент-Мари-Мадлен шіркеуі (фр. L'église Sainte Marie Madeleine), немесе жай ғана Ла-Мадлен, Париждің 8-ші округіндегі католик шіркеуі. Ол Людовик XV-тің жаңа Король көшесінің орталық нүктесі ретінде жоспарланған, ол жаңа Людовик XV алаңына, қазіргі Конкорд алаңына жетеледі. 1764 жылы Людовик XV оны салтанатты түрде ашты, бірақ Франция революциясы салдарынан құрылыс тоқтап қалды. Наполеон Бонапарт оны неоклассикалық стильде қайта жобалап, әскерлерінің даңқына арналған монументке айналдырды. 1814 жылы оның құлауынан кейін шіркеу ретінде құрылыс жаңартылды, бірақ ол 1842 жылға дейін аяқталмады. Ғимараттың барлық төрт жағы коринфтік стильдегі бағаналармен қоршалған. Ішкі кеңістігі куполды төбедегі фрескаларымен және Франсуа Руд, Шарль Марочетти сияқты 19 ғасырдың белгілі француз суретшілерінің монументальді мүсіндерімен ерекшеленеді. Шіркеудің сыртқы және ішкі бөліктерін тазарту және қалпына келтірудің ірі жобасы 2020 жылы басталды және 2024 жылы аяқталуы жоспарланған.
The Church of Sainte Marie Madeleine (French: L'église Sainte Marie Madeleine), or less formally, La Madeleine, is a Catholic parish church on Place de la Madeleine in the 8th arrondissement of Paris. It was planned by Louis XV as the focal point of the new Rue Royal, leading to the new Place Louis XV, the present Place de la Concorde. It was dedicated in 1764 by Louis XV, but work halted due to the French Revolution. Napoleon Bonaparte had it redesigned in the Neoclassical style to become a monument to the glory of his armies. After his downfall in 1814 construction as a church resumed, but it was not completed until 1842. The building is surrounded on all four sides by columns in the Corinthian style. The interior is noted for its frescoes on the domed ceiling, and monumental sculptures by François Rude, Charles Marochetti and other prominent 19th century French artists. The exterior and interior of the church are undergoing a major project of cleaning and restoration, which began in 2020 and is scheduled for completion in 2024.
Бірінші шіркеу
Ол кезде Париждің шетінде орналасқан аудан 1722 жылы қала құрамына қосылды. Сент-Мари-Мадлен шіркеуінің алғашқысы 13 ғасырда Малешербс даңғылында салынған, бірақ дамып келе жатқан аудан үшін тым кішкентай болып саналды. Людовик XV жаңа, үлкен шіркеу салуға рұқсат берді, ол Рю Рояль көшесі арқылы жаңа Луи XV алаңына, қазіргі Конкорд алаңына қарайтын болды. 1763 жылы Пьер Контан д'Иври мен Гийом Мартин Кутур жобалаған жаңа шіркеудің негізі салынды. Пьер Контан д'Иври жасаған жаңа шіркеудің алғашқы жобасында латын кресі пішіндес ғимараттың үстінде үлкен күмбез көзделген, бұл Жюль Ардуэн Мансар жобалаған Ле-Зенвальде шіркеуіне ұқсас болды. Д'Иври 1777 жылы қайтыс болды, оның орнын шәкірті Гийом Мартин Кутур басты. Кутур алғашқы жоспардан бас тартып, бұрынғы жұмыстардың көп бөлігін бұзды және ежелгі грек немесе рим ғибадатханаларының үлгісіндегі қарапайым, классикалық стильдегі жаңа жобаға кірісті.
Наполеон әскері мен теміржол вокзалына арналған ескерткіш, содан кейін қайтадан шіркеу
Жаңа шіркеудің құрылысы 1789 жылы Франция революциясы кезінде күрт тоқтатылды, тек іргетастары мен ұлы классикалық портигі аяқталды. 1793 жылы Людовик XVI-ның өлім жазасы орындалғаннан кейін оның денесі 1801 жылға дейін тұрған ескі Мадлен шіркеуіне жеткізілді. Патшаның денесі шұңқырдың түбіне әк төсегіне лақтырылып, үстіне топырақ жабылды, мұның бәрі тығыз және мұқият басылды. Людовик XVI-ның басы оның аяқтарына қойылды. 1815 жылдың 21 қаңтарында Людовик XVI мен Мария Антуанеттаның қалдықтары Сен-Дени базиликасындағы жаңа қабірге көшірілді. Революциялық үкімет кезінде ғимараттың болашақ мақсаты туралы пікірталас басталды. Ұсыныстардың ішінде кітапхана, қоғамдық би залы және базар болды. Ұлттық Ассамблеяның жаңа ғимараты Бурбон сарайында, бұрынғы Рю-Рояль көшесінің екінші жағында орналасты, және шіркеудің аяқталған портикасына сәйкес классикалық колоннадамен жабдықталды. Жаңа император Наполеон Бонапарт 1804 жылы тәж киді, ал 1806 жылы осы дауды шешті. 1806 жылы ол шіркеудің "Ұлы армияның даңқына арналған ғибадатхана" болатынын жариялады. Польшадағы әскери науқан кезінде ол Архитектура академиясы ұсынған жобаның орнына жаңа сәулетші Пьер Александер Виньонның жобасын жеке таңдады. Виньонның жоспары төрт жағынан коринфтік бағаналары бар классикалық ғибадатхана нысанында болды. Жұмыс қайта басталды, жаңа іргетастар салынды, бірақ бұрыннан салынған классикалық бағаналар сақталды.
Ғимараттың аяқталуы (1855)
1814 жылы Наполеон құлағаннан кейін жаңа патша Людовик XVIII аяқталмаған шіркеудің құрылысын қайта бастады, оны Революцияның күнәларын және Людовик XVI-ның өлімін еске алу үшін арналған тәубәлік капелла етуді жоспарлады. Алайда, бұл идеядан бас тартылып, жаңа шіркеу Мәриям Магдалинаға, яки Мадленге арналды – ол Исаның айқышқа ілінуіне және қайта тірілуіне куә болған шәкірт. Архитектор Виньон 1828 жылы жобаны аяқтамай қайтыс болды және оның орнына Жак Мари Хуве келді. 1828-29 жылдары фронтонға арналған мүсіндердің эскизін анықтау үшін жаңа конкурс ұйымдастырылды. Таңдалған эскиз – Филипп Жозеф Анри Лемейрдің «Соңғы сот» туындысы, онда күнәкарлар үшін дұға ететін Магдалина Марияның тізе бүгіп отырған бейнесі бейнеленген. Жаңа үкімет қаржылық қиындықтарға қарамастан шіркеу құрылысын аяқтауға шешім қабылдады. 1830 жылы олар оны ұлттық келісімге арнамақшы екенін мәлімдеді. Шіркеудің күмбездері 1831 жылы аяқталды. Шіркеудегі жұмыстар негізінен король Людовик Филипптің билігі тұсында, 1830 және 1848 жылдар аралығында аяқталды. 1837 жылы шіркеуді Париждегі алғашқы теміржол стансасына айналдыру туралы ұсыныс жасалды, бірақ бұл идея тым қымбат және іс жүзінде мүмкін емес деп тасталды. Шіркеу, соңғы рет 24 шілдеде, 1842 жылы, Магдалина Марияның күнінде салтанатты түрде ашылды. Жаңа шіркеу музыканттардың арасында танымал болды. Шопеннің Париждегі Мадлен шіркеуіндегі жерлеу рәсімі шамамен екі аптаға созылып, 1849 жылғы 30 қазанға дейін кешіктірілді. Шопен Моцарттың «Реквиемін» орындауды өтінген. «Реквиемнің» әйел дауыстарына арналған үлесі көп болғанмен, Мадлен шіркеуі хорында әйел әншілерге рұқсат бермеген. Ақыры шіркеу, әйел әншілердің қара барқыт перде артында қалу шартымен келісім берді. 1871 жылғы Париж коммунасы кезінде шіркеудің пасторы, Аббе Дегерри, тұтқындалғандардың бірі болды. Ол 24 мамырда Париж архиепискобы Жорж Дарбоймен және тағы төрт кепілмен бірге, француз әскері қаланы қанды түрде қайтарып алғанда және коммуналық қорғаушыларды атқанда, өлім жазасына кесілді. Шопеннен басқа, шіркеуде жерленген музыканттар мен суретшілердің қатарында Жак Оффенбах, Шарль Гуно, Камиль Сен-Санс, Коко Шанель, Жозефина Бейкер, Шарль Трене, Далида және Джонни Холлидей бар.
Шабыт
Виньонның шіркеуінің дизайны неоклассикалық стильдің үлгісі болды және ол Périptére немесе Peripeterus деп аталатын ғимараттың түрі болды; барлық төрт жағында классикалық бағаналар қатары бар құрылым, тек қасбеті ғана емес. Атақты мысалдарға Олимпейон, Олимпия Зевсінің ғибадатханасы – Парфенонның төменінде орналасқан ежелгі Афинадағы ең үлкен ғибадатхана, сондай-ақ Францияның Ним қаласындағы Рим ғибадатханаларының арасындағы ең жақсы сақталған Maison Carrée кіреді. Мадлен – ежелгі ғибадатхананың тек алдыңғы портигін емес, бүкіл сыртқы пішінін қайталайтын сирек кездесетін үлкен неоклассикалық ғимараттардың бірі. Оның айналасын биік коринфтік бағаналардың 52-сі қоршайды.
Оңтүстік қасбеті мен Фронтон
Кіреберісіндегі фризде латын тілінде: D⸱O⸱M⸱SVB⸱INVOC⸱S⸱M⸱MAGDALENAE, яғни Deo Optimo Maximo sub invocatione Sanctae Mariae Magdalenae ("Барлық күшті және ең ұлы Құдайға, қасиетті Мария Магдалинаның шақыруымен"). Соңғы Соттың фронтон мүсіні Филипп Жозеф Анри Лемердің туындысы. Лемердің мүсіні Триумф аркасында да маңызды орынға ие. Мүсінде Мәсіх орталықта, екі періштемен бірге Соңғы Сотқа төрағалық етеді. Оң жақта Архангел Михаил және Аспанға кіруге рұхсат етілмейтін, жамандықтарды бейнелейтін топ тұр. Сол жақта ізгіліктер, Аспанға кіргендерді сүйемелдеп жүр. Мария Магдалина, Аспанға кіруден бас тартқандармен бірге тізе бүгіп, өкінішін білдіріп тұр.
Қола есіктер
Оңтүстік порталдың қола есіктерінде Он Буйрықты бейнелейтін рельефтер бар. Суретші – Анри де Трикети (1804–1874), ол тапсырыс алғанда отыз жаста болған. Оның басты шабыты – Гиберти Флоренция баптистериясы үшін жасаған есіктер, сондай-ақ Римдегі Пантеон және Пиза, Рим, Верона, Венециядағы христиан базиликаларындағы есіктер. Олардың мөлшері ерекше; олар Римдегі Әулие Петр базиликасының есіктерінен үлкен, бірақ олар жұқарақ және жеңілдеу болу үшін жасалған. Көптеген шіркеу қола есіктерінен айырмашылығы, олар алтынмен жалатылмаған, тек қола түсінде. Бұл есіктер Трикетиге король Луи-Филипптің жобалары үшін корольдік мүсінші лауазымын әкелді, соның ішінде Наполеонның мазарындағы мүсіндерді жасауға мүмкіндік берді.
Колоннаданың нишасындағы мүсіндер
Сыртқы көріністің тағы бір ерекшелігі – әртүрлі мүсіншілер жасаған, әйелдер мен еркектерден кезекпен орналасқан, портик бойындағы және колоннададағы сыртқы қабырғаларда орналасқан әулиелердің мүсіндері. Виньонның бастапқы жоспарында сыртқы қабырғалар ғана болған, бірақ жаңа сәулетші Хуве нишаларда отыз үш мүсіннен тұратын серия ұсынды. Әулиелерді таңдаудың көп бөлігі король Луи Филипптің Орлеан отбасы мен оның туыстары жасады. Оңтүстік кіреберістің ең маңызды екі орны Францияның дәстүрлі әулиелеріне – Луи IX және Сен-Филипп, Клервоның Бернары, сондай-ақ Жанна д’Арк пен Париждің қасиетті қамқоршысы Сен-Женевьевке берілді. Әйел әулиелер мен еркек әулиелер кезекпен орналасқан. Шіркеудің солтүстік немесе артқы жағында 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс снарядының жарылуынан төрт мүсіннің басы қирады.
Бөлшектері
Шіркеудің жоспары дәстүрлі шіркеу архитектурасынан гөрі, классикалық римдік архитектурадан, әсіресе термалардан (мойнақтардан) көбірек шабыттанды. Ішінде Хюве жобалаған шіркеу, айқыш жоқ, бір ұзын кеңістіктен тұрады. Ол үш кең, аркалы бөлікке бөлінген, әрқайсысы күмбезбен және шектеулі жарық беруге арналған дөңгелек люктермен жабдықталған. Қабырғалардың, аркалардың және төбелердің барлығы әшекейленген, негізінен күрделі геометриялық формадағы түрлі-түсті мәрмәрдан жасалған және көбінесе алтын жалатылған.
Хордың күмбезі - "Христиандықтың тарихы"
Ғимараттың хоры үстіндегі төрт немесе жарты күмбезі Жюль Клод Зиглердің (1804–1856) салған суретімен әшекейленген. Суретте Францияға ерекше назар беріліп, христиандық тарихындағы маңызды оқиғалар бейнеленген. Суреттің жоғарғы бөлігінде Мәсіх, елшілер және Магдала Мария бейнеленген. Алдыңғы планда Наполеон Бонапарт пен Папа Пий VII 1801 жылғы Конкордатқа қол қойып отыр. Бұл конкордат француз революциясынан кейін француз шіркеуі мен мемлекетінің арасын жарастырып, Францияда католик шіркеулерінің қайта ашылуына жол берді. Зиглер Ингрестің шәкірті болғандықтан, суреттегі кейіпкерлерді де сол реализм мен жандылықпен бейнелеген. Осы жұмысты аяқтауға төрт жыл уақыт кеткен.
Ламейрдің мозаикасы - "Францияның христиандығы" және "Мария Магдалинаның экстазы"
"Христиандық тарихы" мен алтарьдың үстінде кейінірек жасалған ерекше жұмыс бар; кең керамикалық мозаикада Мәсіх пен Франциямен байланысы бар қасиеттілер тобы бейнеленген. Бұл 1888 және 1893 жылдар аралығында шіркеудің пасторы отец ЛеРабоурс ойлап тапқан, хордың қалған өнерінен мүлдем өзгеше нео-византия стилінде жасалған. Ол Чарльз Джозеф Ламейр салған және Париждегі Севр порцеляны шеберханаларында керамикаға айналдырылған. Шіркеу ішіндегі көлеңкелі жарықта алтын жалатылған керамикалық плиткалар жарықты шағылыстырып, кейде шіркеудегі ең көзге түсетін өнер туындысына айналады. Мозаиканың орталық тұлғасы – Қайта тірілген Мәсіх, оның жанында Ғаллияда өмір сүрген және уағыз айтқан алғашқы шәкірттері мен миссионерлері, соның ішінде шіркеудің қасиетті қамқоршысы Мария Магдалина; Тарасконда жерленген Мария Магдалинаның қарындасы Марта; Марсельдегі алғашқы шіркеуді құрған қасиетті Лазар; Париждің қасиетті қамқоршысы Женевье; Арльдегі шіркеуді негіздеген және қасиетті Пауылдың шәкірті Трофим бар. Перижеодағы Киелі Фронт, Рокамадурдағы шіркеуді құрған, суретші Ламейрдің сымбатымен бейнеленген); Бурждағы шіркеуді негіздеген Киелі Урсин, архитекторы Шарль Гарньенің сымбатымен бейнеленген, және тағы басқалар. Мозаиканың астында алтарьдың артында театрлық фонды құрайтын Коринф бағаналарының қатары мен алтарьға апаратын мәрмәр баспалдақ орналасқан. Алтарьдың артында Карло Марочеттидің (1805-1868) "Мария Магдалинаның шаттығы" атты монументалды мүсіні орналасқан, онда Мария Магдалина үш періште оны көкке көтеріп алып бара жатқанда, тізе бүгіп дұға етіп тұрған күйде бейнеленген.
"Мәсіхтің шомылдыру рәсімі"
Шіркеудің оңтүстік жағындағы вестибюльде Франсуа Рудтың (1784–1855) "Мәсіхтің шомылдырылуы" атты тағы бір монументалды мүсіні орналасқан. Руд 1836 жылы жасаған "1795 жылғы еріктілердің аттанысы" жұмысымен әйгілі болған, ол Триумф аркасында ерекше көзге түседі.
Жасалған сән
Ішкі кеңістіктің әрлеуі король Людовик Филипптің тұсында салыстырмалы түрде қысқа мерзімде аяқталды және ерекше үйлесімділігімен көзге түседі.
Органдар
Шіркеу музыкамен және музыканттармен ұзақ қарым-қатынаста болды. Шопеннің жерлеу рәсімі осы шіркеуде өтті, ал композиторлар Камиль Сен-Санс және Габриэль Форе әрқайсысы шіркеудің органшысы қызметін атқарды. Шіркеудің оңтүстік кіреберісінің үстіндегі трибунада орналасқан танымал құбырлы орган бар. Ол мүсінді періштелер, шпильдер және интерьерімен үйлесімді басқа да әшекейлермен тым әсем безендірілген корпусқа орналасқан. Органды 1845 жылы Аристид Кавайе-Колль салған. 1927 жылы Кавайе-Коллдың ізбасары Шарль Мутин оны қалпына келтірді және мануалдарды 56 нотаға дейін кеңейтті. 1957, 1971 және 1988 жылдары Ротингер, Данион Гонсалес және Даргассис тональдық өзгертулер жасады. Хорда осы кезеңдегі кішкентайрақ орган да орналасқан.
Үйдің кіреберіс бөлмесі
Шіркеудің жертөлесінде (Гүл базар жағындағы кіреберіс) Foyer de la Madeleine орналасқан. Франция бойынша діни және қоғамдық ұйымдар басқаратын басқа да фойелер сияқты, Мадлен – жылдық жарна төлеміне үш тағамдық француз тағамын, еріктілердің қызмет етуімен, шамалы ақыға күмбезді төбелер астында жеуге мүмкіндік беретін мейрамхананың орны. Фойе қабырғаларын көбінесе жергілікті суретшілер безендіреді.