Кіріспе
Камбоджа провинциясы Пайлин () – Камбоджаның батысындағы провинция, Таиланд шекарасына жақын Кардамон тауларының солтүстік шетінде орналасқан. Бұл провинция Баттамбанг провинциясымен қоршалған және 1996 жылы Қызыл кхмерлердің Иенг Сари фракциясының қарсы тоқтауынан кейін ресми түрде Баттамбангтан бөлініп, жеке әкімшілік бөлімге айналды. Пайлин әлемге Қызыл кхмерлердің бекінісі ретінде танымал, олар 1979 жылы жеңілгеннен кейін де ұзақ уақыт бойы бақылауда ұстады және 1994 жылдан 1998 жылға дейін Камбоджаның Уақытша Ұлттық Біріккен Үкіметі мен Ұлттық құтқару үкіметінің астанасы болды. Камбоджа ішінде Пайлин табиғи ресурстарымен, атап айтқанда, құнды тастар мен ағашпен белгілі. Бұрын қуатты Кхмер империясының бір бөлігі болған Пайлин 1558 жылы Бірманың Байиннаунг басшылығымен жаулап алынды, кейіннен 1907 жылға дейін Сиам (тай) билігінде болды және 1941 жылдан 1946 жылға дейін Камбоджаға қайтарылды. Тай тілінде оны "Пайлин" (ไพลิน, ) деп атаған. Пайлинде бүгінге дейін белсенді шекара өткізу пункті бар. 2008 жылдың 22 желтоқсанында король Нородом Сихамони Кеп, Пайлин және Сихануквиль муниципалитеттерін провинцияларға айналдыратын және бірнеше провинциялық шекараларды бейімдейтін Корольдік жарлыққа қол қойды.
Pailin (, ) is a province in western Cambodia at the northern edge of the Cardamom Mountains near the border of Thailand. This province is surrounded by Battambang province, and was officially carved out of Battambang to become a separate administrative division after the surrender of the Ieng Sary faction of the Khmer Rouge in 1996. Pailin is known to much of the world for having long been a stronghold of the Khmer Rouge, remaining under their control long after they were defeated in 1979 and serving from 1994 to 1998 as the capital of the Provisional Government of National Union and National Salvation of Cambodia. Within Cambodia, Pailin is known for its natural resources, namely precious gems and timber. Once a part of the powerful Khmer Empire, Pailin was conquered in 1558 by the Burmese under Bayinnaung and later ruled by the Siamese (Thai) until 1907 and from 1941 to 1946 when it was returned to Cambodia. It was known to the Thai as "Phailin" (ไพลิน, ). There is still a vibrant border crossing point in Pailin. On 22 December 2008, King Norodom Sihamoni signed a Royal Decree that changed the municipalities of Kep, Pailin and Sihanoukville into provinces, as well as adjusting several provincial borders.
Тарих
1970 жылдардың басында Пайлин айналасындағы мол қымбат тас кен орындарының арқасында гүлденген қала болды. Оның байлығына байланысты, қызыл кхмерлер Кхмер Республикасына қарсы үлкен шабуылды бастағанда, бұл қалалардың біріне алғашқы шабуыл жасалды. Қала қарсылық көрсетпеді, қызыл кхмер сарбаздары қалаға кіргенде азат етушілердей қарсы алынды. Осы кезде, биліктен шеттетілген ханзада Нородом Сианук қызыл кхмерлермен одақтасып, көптеген тұрғындар оны қайта билікке келтіру үшін күресіп жатыр деп сенді. Бірақ көп ұзамай, тұрғындардың көпшілігі күріш далаларында жұмыс істеуге мәжбүрленіп, ауылға айдалып кетті. Үкіметпен байланысы бар деген күдікпен адамдар өлтірілді. Қызыл кхмерлер Пайлин аймағындағы кен өндіруден түскен қаражатты шабуылдарын қаржыландыруға, ал кейіннен ел билігін алғаннан кейін үкіметін ұстауға жұмсады. Вьетнам Халық Армиясы оларды биліктен қуғанда, олар Пайлинге қашып келді, онда көптеген бұрынғы қызыл кхмер басшылары бүгінге дейін қалды. Бұл Камбоджаның Уақытша Ұлттық Бірлік және Ұлттық Құтқарылу Үкіметінің астанасы болды. Кейбір басшылар қылмыстары үшін жазадан қорқып жасырынды, ал басқалары провинцияда ашық өмір сүрді. 2007 жылдың қыркүйегіне қарай, Пайлиндегі қалған қызыл кхмер басшылары, соның ішінде Хьеу Самфан мен Нуон Чеа халықаралық трибуналдың алдында сотталу үшін ұсталды. Соғыстан бері Пайлин экономикалық құлдырауға ұшырады және жергілікті бизнестер сәтсіздікке ұшырады. Алайда, қазір саяси тұрақтылыққа қол жеткізген аймаққа ежелгі храмдарға, табиғи ормандар мен жануарлар дүниесіне, әсіресе бағалы тастар нарығына бағытталған туризмнің жаңа толқыны келіп жатыр.
Мәдениет
Пейлин мәдениеті кхмер мәдениетінің көп бөлігінен ерекшеленіп тұрады. Қызыл кхмерлер кезеңінен бұрын Пейлин мәдениеті көбінесе Шан-Бирмалық болған, және Таиланд пен Бирма елдерімен көптеген ортақ белгілері болған. Бұл жақындық аймақтың тағамдарында, киім-кешегінде, ғибадатхана архитектурасында, мерекелер мен өнерде көрінеді. Пейлин халқының көп бөлігі Кола тайпасына жатқан. Кола халқы 1876 жылдан бастап Бирмадан көшіп келген (ескерту: кхмерлер бирмалықтарды «Кола» немесе «Пумеа» деп атаған). 1920 жылдары Бирмадан Шан (Бирманың көптеген этникалық азшылықтарының бірі) көшіп келгендердің тағы бір толқыны келді. Пейлиннің «Кола» немесе бирмалық иммигранттары асыл тастармен айналысуымен белгілі, бұл оларды Пейлинге тартқан болуы мүмкін. Пейлин Бирманың Могок аймағымен теңестірілген, онда ұқсас асыл тастар өндірілген. Асыл тастармен айналысатын адамдардың айтуынша, Пейлиннің асыл тастары Бирмадағы Могок аймағының асыл тастарымен салыстыруға болады; сондықтан кхмерлер Коланың немесе Бирмадан келген иммигранттардың Могок аймағынан екендігіне сенген. Жергілікті жерде кхмер, шан және кола тілдері сияқты бірнеше диалектілерде сөйлейді. Жергілікті кхмер диалектісі бірма тілдерінен, сондай-ақ Кхам Муанг және Мон тілдерінен дыбысталу және айтылу жағынан әсер алған. Пейлинде тағамдардың алуан түрлілігі бар. Коланың тағамдары да Бирма асханасынан ерекшеленеді. Бирма стиліндегі ең танымал тағам – Кола лапшасы (មីកុឡា, mee kola), ол жұқа күріш талшаларынан жасалған, буға пісірілген және соя соусымен және сарымсақ пиязымен пісірілген, кейде ет пен шағын лобстер қосылған вегетариандық лапша. Басқа тағамдарға Таиландтың Том Ям және Бирманың Мон банан пудингі жатады. Бұлар Таиланд пен Камбоджаның басқа бөліктеріне де тарады, бірақ әдетте Пномпеньде Пейлин нұсқасына қарағанда тәттірек дәмде болады. Пейлиннің дәстүрлі киімі – лонгйи, сонымен қатар саронг деп те аталады. Киім цилиндр тәрізді тігіледі. Ол белге оралып, аяққа дейін түседі. Киім матамен бүктеліп, түйінсіз бекітіледі. Ыңғайлы болу үшін оны тізеге дейін бүктеуге болады. Бұл дәстүрлі «лоңгидің» ұзындығы шамамен 2 метрге жетеді. Киім мақтадан, кейде жібектен жасалады. Кола еркектері әртүрлі түстердегі жолақты, клеткалы немесе сызықты «лоңгиді» киеді. Ерлер әрқашан мандарин жағасы бар ақ инги көйлегін киеді және кейде ингиден тысқары таик пон деп аталатын дәстүрлі жакет киеді. Оның түсі ақ, сұр, қара немесе терракота болады. Басына гаунг баунг түрбанын киіп, аяғына қарапайым резеңке немесе барқыттан жасалған тапочка киеді. Кола әйелдері үшін лоңгидің ұзындығы буынға дейін жетеді, олар қатты түстерде, гүлді суреттерде және әртүрлі үлгілерде болады. Олар көбінесе қызыл түске ие, жартылай жолақты немесе Мон халқы кигенге ұқсас ұсақ клеткалы болады. Олардың ортасында көлденең немесе тік жолақтар жиі кездеседі. Патшалар дәстүрлі түрде «артық дай» деп аталатын, көптеген жіптермен безендірілген ұзын көйлек киетін. Оны әдетте лордтың қызы мен провинция королінің әйелі киеді. Әйелдер әдемі блузка мен инги деп аталатын әдемі жейде киеді. Көйлек түрлі-түсті және күміс әшекейлермен безендірілген. Көйлек ортаңғы бөлігінде көлденең немесе тік жолақтармен әсемделген. Кола әйелдері ингиге дәстүрлі шал киеді, сондай-ақ иықтарына да орайды. Әйелдер басына әдемі лента байлап, шаштарына гүлдер қояды, шаштары иықтарынан төмен түседі. Кейде олармен бірге бамбуктан жасалған қолшатыр алып жүреді. Аяқ киім – қарапайым былғары немесе барқыттан жасалған Hnyat phanat тапочкалары. Бұл киімдердің бәрі мерекелерде жарқыраған түстермен сәнделген. Киімдер Бирмадағы Шан халқының киген киімдеріне өте ұқсас. Пейлиндегі үйлер ағаштан салынған, биіктігі 8 см-ден 1 метрге дейін, кең есігі бар және үйдің ортасында Будданың және басқа да рухтардың үйлері орналасқан. Кола халқы үйлерінің алдына гүл отырғызуды ұнатады.
Экономика
Қоршаған аймақ әртүрлі асыл тастарға бай болды, олар қызыл кхмерлерді қолдау үшін дерлік толығымен қазылып алынды. Олар сонымен қатар аймақты кеңінен кесіп, қоршаған ортаға зор зиян келтірді. Қазір Паилин қалалық базарында тек төмен сапалы, арзан, қолмен кесілген асыл тастарды ғана табуға болады. Камбоджаның көп бөлігінен өзгеше, Пейлин негізінен жазық емес, биік жерлерден тұрады, онда аз ғана күріш өсіріледі. Бұл фермерлердің өзін-өзі асыруға негізделген шаруашылыққа тәуелді болуын қиындатады. Егін жинаудың сәтсіздігі азық-түлік іздеуге алып келеді, соның салдарынан жер миналарынан жарақаттану жағдайлары көбейеді. Көптеген фермерлер нарықтарға арналған дәстүрлі емес дақылдарды өндіреді, олардың ішінде сусамы, бұршақ және соя бар. 2003-2004 жылдары 17 204 тонна жүгері өндірілді, бұл елдегі екінші ең жоғары көрсеткіш. Паилиндегі саудагерлер камбоджалық риелін, АҚШ долларын және тай батын қабылдайды, бірақ АҚШ доллары басымдыққа ие.
Жер миналары
Пейлин және жалпы Камбоджа үш он жылдық соғыс кезінде кеңінен миналандырылды және көптеген жер миналары мен жарылмаған оқ-дәрілердің ордасы болып қала береді. Адамдар белгіленген жолдардан шығудан сақтанып жүруге кеңес беріледі. БҰҰ көмегімен миналарды жою жұмыстары жалғасуда, бұл жергілікті тұрғындар кездесетін азаған шетелдіктердің бірі болып табылады.
Денсаулық
Бір қызығы, Пэйлинде безгекке қарсы дәрілерге төзімділік күрт жоғары. Төзімділік алғаш рет Камбоджа-Тайланд шекарасындағы Пэйлинде пайда болды, содан кейін 1980 жылдардың басында Африкаға тарады. Одан кейін малярияға қарсы жаңа дәрілерге төзімділіктің екінші және үшінші толқындары орын алды. Малярияның жергілікті штамында ерекше қасиеттер болуы мүмкін, немесе аймақтың экологиясында төзімділіктің пайда болуына ықпал ететін ерекшеліктер болуы мүмкін.