Кіріспе

Американдық жалдамалы (1831–1862)

Фредерик Таунсенд Уорд (; 29 қараша 1831 – 22 қыркүйек 1862) – Тайпин көтерілісі кезінде Императорлық Қытайдағы әскери қызметімен белгілі болған американдық теңізші және сарбаз.

Ерте өмір және білім

Уорд 1831 жылғы 29 қарашада Массачусетс штатындағы Салем қаласында дүниеге келген. Уорд жастық шағында көңілсіз болғандықтан, әкесі 1847 жылы оны мектептен алып, отбасы досы басқаратын «Гамильтон» клиперлік кемесінде екінші офицер болып жұмысқа орналастырды. Тағы бір дерек бойынша, Уорд өзі мектепті тастауды талап еткен. Теңіздегі өмір қиын болды. Уордқа көптеген «тәжірибелі теңізшілерге» билік берілді. Ол жас келіп көп бұйрық бергені үшін шағымданып, жаудан лақтырылып жіберілді. Капитан Уильям Аллен Уордтың «белсенді батылдығы» қасиеттерін еске алды, бірақ ол жалпы алғанда құнды офицер болды. 1847 жылы Уорд «Гамильтон» кемесімен Нью-Йорктен Гонконгқа дейін теңіз сапар жасады, бірақ Цинь әулетінің шетелдіктерге ішкі аймаққа өтуіне тыйым салғандықтан, порт қаласынан тыс жерді көру мүмкін болмады (Гонконг аралы 1842 жылы, Бірінші опиум соғысының соңында Ұлыбританияның тәждік колониясына айналды). 1849 жылы Уорд Вермонт штатындағы американдық әдеби, ғылыми және әскери академияға, қазіргі Норвич университетіне оқуға түсті (1846-1848 жж.), онда оқу жоспарына әскери тактика, стратегия, жаттығулар және рәсімдер кірді. 1850 жылы ол «Рассел Кловер» клиперлік кемесінің бірінші матросы болып теңізге шықты. Оның әкесі капитан болды.

Флибустерлік

1850 жылдары теңізші болып жұмыс істеуден басқа, Уорд филибостер ретінде жұмыс тапты. Филибастинг – "жеке жалданма әскерлерді жинап, оларды өзінің немесе бай демеушілердің жоспарларын жүзеге асыру үшін басқа елдерге баруға мәжбүрлеу". Уорд Мексикада "филибустерлердің патшасы" Уильям Уокерге жұмыс істеді, онда ол жалдамалы әскерлерді қалай тартуға, оқытуға және басқаруға үйренді. Уорд сонымен қатар Уокердің кейбір әрекеттерінен қашып жүруге үйренді. Уокер "өте мақтаншыл, әлсіз мінезді және амбициялы" репутацияға ие болды, ал оның әлсіздігі оны қатыгез етеді. Уордтың Қытайдағы кейінгі уақытында ол өзінің басқаруындағы батыс және қытай әскерлеріне құрметпен және қамқорлықпен қарады, оларды "менің халқым" деп атады. Уорд 1854 жылғы "филибустерлік" тәжірибесінде және Қырым соғысында француз армиясының лейтенанты болып қызмет еткен кездегі практикалық соғыс туралы білім алды. Ол қару-жарақ, тактика, ұрыс шебінде емес, жылдам взводтарда мылтықшыларды қолдану және қоршау техникасын үйренді. Сондай-ақ, Уорд ұзақ қашықтықтағы атысқа қарсы фронталдық шабуылдың шектеулі екенін түсінді және отпен сыналып көрді. Ол соғыстың соңына дейін қызмет етпеді, өйткені жоғары офицерге бағынбағаны үшін отставкаға кетуіне рұқсат берілді. 1857 жылы Уорд жалдамалы жұмыс іздеді, бірақ оны таба алмағандықтан, қауіпті сулардағы жағалау бу кемесінде бірінші сержант болып жұмыс істеді. 1859 жылы ол әкесінің Нью-Йорк қаласындағы кеңсесінде ағасымен бірге тасымалдау агенті болып жұмыс істеді.

Шанхай жаңа келгені

Генерал Уорд АҚШ министрімен бірге "Ганг" буындағы кемеде Пенинге келді және 1859 жылғы мамыр айында Пекинге жол тартқан "USS Powhatan" кемесіне ауыстырылды. Америка үкіметі сол кезде Уордты солтүстікке сүйемелдеп, 1859 жылғы 13 мамырда Е Минченнің мәйітін Кантонға жерлеуге қайтару үшін "Гонконг" пароходында шаруаға алды. 1862 жылдың басында жазылған замандас куәлігіне сәйкес, Уорд пен оның інісі 1860 жылы Қытайдың Шанхай қаласына сауда жасау мақсатымен келген, бұл, әлдебір, олардың әкесінің Нью-Йорк кеңсесінің кеңейтілуі болуы мүмкін. Бұл рас болса да, Уордтың 1850 жылдардағы іс-әрекеттерін ескеретін болсақ, оның қайта оралуында жасырын мақсаттар болғаны анық. Ол Шанхайдың бизнес тәжірибесіне құрмет көрсетпеді, оларды "өтірік, алаяқтық және контрабанда" деп еске алды. Олардың келгені аймақта Тайпин күштерінің күшеюімен бірге болды. Уордтың інісі Шанхайда саудамен айналысса, Уорд Шанхай пираттарды тоқтату бюросының америкалық қолбасшысы болған "Конфуций" қарулы өзен кемесінде атқарушы офицер болып жұмысқа орналасты. Бюроны Шанхайдың үкіметтік шенеуніктері Сюэ Хуан мен У Сю ұйымдастырды, олар батыс жалдамалы әскерлерімен императорлық байланысты жасыруға тырысты және негізінен Нинбоның белгілі банкирі және саудагері Ян Фаннан қаржыландырылды. "Конфуций" кемесіндегі Уордтың батылдығы мен бастамашылдығы оған үлкен бедел әкелді, Шанхайдың көрнекті тұлғалары оны байқады. Оның ерлігі, бұрынғы әскери тәжірибесі, жергілікті халыққа деген сезімталдығы, қытай сарбаздарын ынталандыру қабілеті және жалдамалы әскер болуға ниеттілігі оны Шанхайды Тайпин күштерінен қорғау үшін шетелдік азаматтардан жасақталған күшке жетекшілік етуге лайықты кандидат етті. У Сю мен Ян Фан мұндай күштің қажеттілігін де арттыра түсті, себебі императорлық күштер, көбінесе конфуцийшіл ғалымдар мен сарбаздардан құралған, тәжірибелі командирлер мен сарбаздардың орнына, Тайпин күштерін жеңу үшін жиі жеткіліксіз болды. Батыс бизнес қауымдастығымен байланыстары және Уордтың өзінің үздіксіз өзін өсіруі арқасында 1860 жылдың көктемінде У және Фан Уордқа жүгінді және оның жұмыс берушілеріне айналды. Содан кейін Уорд Шанхайдың кемежайларын аралап, қару қолдануға қабілетті әрбір батыстың, мас немесе аяқ астынан іздеді. Осылайша Шанхай шетелдік қарулы корпусы құрылды, ол жеңіліске ұшыраған жағдайда, "Мәңгілік жеңіске жететін армияның" ядросын құрайтын болды.

Шанхай шетелдік қарулы корпусы

1860 жылы қытайлықтар да, батыстықтар да жергілікті тұрғындарға қарағанда жалдамалы әскерлердің шағын, әртүрлі тобына көбірек сенім артты, себебі сол кездегі орташа қытай азаматының мергендік туралы білімі аз болды және маньчжур тағын қорғауға ниеті де шамалы еді. Сонымен қатар, Тайпин әскерлері Шанхайға жақындағандықтан, жергілікті шаруаларды дәстүрлі қытай немесе батыс соғысына оқытуға уақыт болмады. Бірақ Шанхай портында әртүрлі әскери тәжірибесі бар батыстықтар – «Шанхайды уақытша мекен еткен босатылған теңізшілер, дезертирлер және басқа да адамықтар» болып жүрді, тіпті табысты жұмыс істегендер де шымырлық пен жоғары жалақы, тонау мүмкіндігіне қызығушылық танытып, батыс басқаруындағы жалдамалы әрекеттерге қосылуға құштар еді. Бұл қаруды Уорд Тайпинге қарсы қолданды, Шанхай министрлері мен саудагерлерінің қолдауымен, маньчжур императорлық әскерлері батыс державаларына тәуелділігін көрсергісі келмейтін, өте шиеленіс күйзеліс ахуалында. Сонымен қатар, батыс державаларының дипломаттары мен әскерилері қытайдың ішкі істеріне шеттен араласуды, тіпті қытайлықтардың батыстықтарды жұмысқа алуын да қанағаттандырмады. Батыс державаларының алаңдаушылығы қағидаттарға байланысты емес еді; олардың ең басты уайымы – егер бейтараптық сақталмаса, Тайпиндердің ішкі аймақтан Шанхайға дейінгі өзен арқылы сауданы тоқтату қаупі еді. 1860 жылдың маусым айына қарай Уордтың 100 батыстан құралған, түрлі тіл білетін әскері болды, олар Шанхайда сатып алуға болатын ең жақсы ұсақ қарулармен (Кольт револьверлері және мылтықтарды қоса алғанда) жаттықтырылды. Өз күштерінің толық дайын еместігін айтқан Уорд, Шанхайдағы қолдаушыларының талабымен өз әскерін императорлық күштермен бірге Тайпиннің алға жылжуын тексеруге, екі қаланың басып алынуын қайтаруға мәжбүр болды. Содан кейін олар жағдайға байланысты (және Шанхайдағы қолдаушыларының ықпалымен) артиллериясыз Тайпин басып алған және бекіністі Сонгцзян қаласына шабуыл жасауға мәжбүр болды – бұл дерлік мүмкін емес міндет еді. Шабуыл сәтсіз аяқталып, әскер толық жеңіліске ұшырап Шанхайға қайтып келді. Бірақ шілде айының ортасына қарай Уорд қосымша батыстықтар мен 80 филиппиннің «манилалықтарын» жалдап, бірнеше артиллериялық құралдар сатып алды және оның әскері тағы да Сунг Чиангқа (松江) шабуыл жасады. Олар сәттілікке жетті, бірақ бұл өте қымбатқа түсті. 250 адамнан 62-сі қаза тауып, 100-і жараланды, оның ішінде Уордтың өзі де болды. Уорд пен оның әскерлері жаңа рекруттарды тартқандықтан (жалақы тартымды болды, тіпті Уорд тонауға рұқсат бермесе де) және Уордты Тайпиндердің сауда ағынын тоқтатуға әкеп соқтыратын, қауқыпты, филибустерлік элемент ретінде қараған жергілікті батыстықтарды ашуландырды. Көбірек алаңдатарлығы, Тайпиндердің өзі де енді оларға қарсы жаңа және күшті күш пайда болғанын білді. 1860 жылдың 2 тамызында Уорд Шетелдік қарулы корпусын Шанхайға қарай Сунг-Цзианнан кейінгі Чинпуға (上海青浦) қарсы бастап, бұл жолы Тайпин дайын болды. Корпус гарнизон қабырғасына шабуыл жасағанда, тұзаққа түсірілген Тайпин күштері оңтайлы сәтті күтіп, жақын аралықтан мылтықпен атыс жасады. 10 минут ішінде Шетелдік қарулы корпус 50% шығынға ұшырады, ал Уордтың өзі сол жақ жақшасына оқ тиіп, оң жақ жағына шығыс жарақаты түсіп, өмір бойына мүгедек болып қалды және сөйлеу қабілеті бұзылды. Күштер кері шегініп, Уорд Шанхайға медициналық көмек алу және қосымша күштерді жалдау үшін, сондай-ақ қосымша артиллерия сатып алу үшін оралды. Бірнеше күн ішінде ол Шетелдік қарулы корпустың қалдықтарымен бірге Чинпу қаласын қоршап алып, артиллериямен бомбалады. Осы кезде Тайпиннің ең жақсы әскери басшысы Ли Сиученг (李秀成), Чжун Ванг (忠王) немесе «Иманды патша» деп аталатын, қоршауды бұзу үшін өзен бойына 20 000 сарбазды жіберді, Шетелдік қарулы корпусты Сонгцзян аймағына қашып жіберді, онда Уордтың екінші қолбасшысы Генри Андрес Бурджвайн (басқа бір американдық байлық іздеуші) корпусты қысқа уақытқа біріктірді, бірақ ол көп ұзамай «ұйымдастырылған бірлік ретінде жұмыс істемеді». Уорд жарақатын емдеу үшін Шанхайға оралды және Чжун Вангтың әскерлері қоршауға алған кезде, қаладағы батыстық және императорлық күштерден соққы алды. Уорд 1860 жылдың соңында бет жарақатын емдеу үшін Шанхайдан (көрінетіндей, жасырын түрде) кетті, ал корпустың қалдықтары Бурджвайннің басқаруында қалды. Уордтың өлімінен кейін Бурджвайн біраз уақыт бойы күштің басқаруын өзіне алды, бірақ императорлық қытай басшыларымен келісе алмады және Ян Фанға соққы берді, содан кейін Бурджвайн басқарудан алынды; кейін ол Тайпин көтерілісшілеріне өтті. 1865 жылы Бурджвайнды императорлық офицерлер тұтқындап, суға батып қайтыс болды. 1860 жылдың соңында Ян әлі де корпусты қаржыландырып отырған-жоқпын белгісіз, бірақ 1861 жылдың көктемінде Уорд қайтып келген кезде, ол корпустың қажетті элементтерін өзіне қайтаруға қол жеткізді. Оралғаннан кейін Уорд Шетелдік қарулы корпусын ауыстыруға және оқытуға белсенді кірісті, көптеген британдық соғыс кемелеріндегі дезертирлерге жеткілікті тартымды шарттар ұсынды. Батыс үкіметтерінің бейтараптық сақтау ниетінен туындаған тұтқынға алу және көптеген саяси қиындықтарға тап болған Уорд, қытай азаматы болуға шешім қабылдады, қытай әйеліне үйленді. Сонымен қатар, Шанхай провинциялық губернаторы (Уордтың демеушілерінің бірі болған) оның қытай азаматтығын дәлелдейтін жалған құжаттарды жасады (Уорд ақпан айына дейін азамат бола алмады). Бұл құжаттар АҚШ консулына оны қудалаудан бас тартуға жеткілікті сенімді болды, содан кейін британдық адмирал Джеймс Хоуп оны британдықтардың тағы да Цин әскери қызметіне тартылуын болдырмау үшін жеңілдігінің бір бөлмесіне қамады. Бір түні Уорд терезенің ішінде секіріп түсіп, дереу жоғалып кетті. 1861 жылдың мамырында Уорд тағы да Шетелдік қарулы корпусын Чинпу шайқасына бастап, тағы да шабуыл сәтсіз аяқталды, көп шығынға ұшырады. Бұл Шетелдік қарулы корпустың «негізінен батыстық» құрамындағы соңғы ірі шайқасы болды. Шетелдік әскерлік корпустың тиімділігіне қатысты пікірлер автордың көзқарасына байланысты әртүрлі. 1992 жылы жарық көрген өзінің соңғы Уорд туралы монографиясында Калеб Карр Уордтың жетістіктерін бағалауда өте кең пейілді болды. Дегенмен, ең сенімді бағалауды Ричард Дж. Смит жасады, ол былай деді:

Уордтың асығыс демеушілерінің жеткіліксіз дайындықсыз жіберген, нашар жаттықтырылған және тәртіпсіз жасақ Ли Сиученгтің тәжірибелі әскерлеріне қарсы сәттілікке жеткізуге дерлік мүмкіндік болмады. Көбінесе мас және әрқашан тәртіпсіз болған Шетелдік қарулы корпус жеңіске жетіп, батыстық қарулардың артықшылығына және күтпеген шабуылға сенді. Уорд осы мәлімдеменің қатал шындығын анық түсінді. Ол жақын арада корпустың ең сенімді элементтерін тиімді күрес күшінің ядросына айналдыруды көздеген жаңа жоспарға кірісті, ол негізінен жергілікті қытайлардан құралды.

Жеңіске жететін әскердің қолбасшысы

Кредит идеясы қытайларды батыс әскери тактикасына оқыту және оларды қол жетімді ең жақсы қару-жарақпен жабдықтау кейде Уордқа, кейде жергілікті императорлық қолбасшы Ли Хунцзянға беріледі, ол «Уордпен ынтымақтастық орнатуға және оның тәртіпсіз жасағына қадағалау жасауға» бұйрық алған, ал кейде Бурджвайнға беріледі, ол кейбір деректер бойынша Уорд жазылған кезде оқуды бастаған, француз бағынындағы қытайлық артиллериялық экипажын көргеннен шабыттанған. Жергілікті қытай әскерлерін қайта қарастырудың тағы бір факторы, мүмкін, жергілікті шаруалардың көңіл-күйінің өзгеруі болды. Бұрын олар маньчжурлардың үстемдігі үшін күресуге құштар болмаса, енді Тайпин күштері тұрақты түрде қорқытып, кейбір жағдайларда басып алып, олардың «аспандық» шығу тегіне қарамастан, жергілікті халыққа қатыгездікпен қарады. Шын мәнінде, көптеген жағдайларда тайпиндерді қуып шығу және партизандық операцияларды жүргізу үшін бейресми жасақтар құрылды. Концепцияның нақты шығу тегіне қарамастан, Уорд оның жақтаушысы болды, ал оның ерте қайтысынан кейін ешбір қолбасшы оның жетістігін қайталай алмады. Уордтың жергілікті қытай күштеріне жүгінуі тарихта оның орнын сақтап қалады және Тайпин көтерілісін аяқтауға көмектеседі. 1861 жылдың жазында Сюэ Хуанның «оң қолы» Ву Сю (吳煦) Сунцзян (松江) қаласында оқу лагерін құрды, онда Уорд операцияларды жүргізді. Шетелдік қару-жарақ корпусының аман қалған ең жақсыларымен жұмыс істеп, және күшті штаб қызметкерлерінің қолдауымен Уорд қытайлықтардың саны артып келе жатқан (төменде қараңыз) батыс ұсақ қарулары, артиллерия, тактика, әдет-ғұрыптар және жаттығулар мен рәсімдер бойынша оқытты. Қытайлықтарды нысаналары тиімді қашықтықта болғанша атудан ұстап тұруға үйретуге ерекше көңіл бөлінді. Қытай әскерлері, тайпин және императорлық, «шудың қорқынышты күшіне» сенімді болды. Ол тіпті оларды батыс керней шақыруларына және ауызша бұйрықтарға жауап беруге үйретті, ал ең таңғажайыпсы, оларды батыс стиліндегі жұмыс киімдерімен, қару түріне (жаяу әскер немесе артиллерия) сәйкес түстермен және үнді сепой стиліндегі тюрбандармен жабдықтады. Бастапқыда қытай әскерлеріне қиындық туғызған бұл киім, жергілікті халық арасында оларға «Сыбайлас жемқор шетелдік шайтандар» деген лақап ат берді, сондай-ақ оларды мазақтаудың үлесін де алды. Бірақ әскерлер парад алаңында да, шайқаста да еуропалық әріптестеріне тең бола бастағанда, олардың ерекше киімдері мақтанышқа айналды. Тағы бір мақтаныш – олардың жалақысы, ол қытай стандарттары бойынша жоғары және тұрақты болды – таныс емес киімдерге байланысты ыңғайсыздықтарды жеңіп шыққан күшті жұмысқа алу кампаниясы. Жалақының жоғары болуы жаңадан келгендерді қауіпті жұмысқа тарту үшін, сонымен қатар «тоналдыру» мүмкіндігінің болмауына өтемақы төлеу үшін болды. Уорд тоналдыруға қатысты қарсы болды, өйткені ол осы практика жергілікті халықты олардың «құтқарушыларына» қарсы қоятынын білді. Уордтың әскерлеріне ұсынылған басқа да артықшылықтар – жақсы азық-түлік, тұру орындары және, әрине, шайқаста аман қалу мүмкіндігі. 1862 жылдың қаңтарына қарай, шамамен мың қытай сарбазы даярланып, дайын болған кезде, Уорд өзінің бөлімшесі далаға дайын екенін мәлімдеді – бұл оның Шанхай қолдаушыларына, әсіресе Ян Фанға үлкен жеңіс болды, ол күшті жұмысқа алу, қару-жарақпен жабдықтау үшін мемлекеттік және жеке қаражатты едәуір инвестициялады. Бұл уақтылы болды, өйткені сол айда Чунг Ванның күштері 120 000-нан астам әскерімен сол аймаққа қайта кірді, алдымен Шанхайды кесіп тастауға, содан кейін кіріп, оны басып алуға тырысты. Даңққа ұмтылып, бетіне келген жарақат үшін өтемақы алуды көздеген Уорд қақтығысты құптады және өз әскерінің Сонгцзян штабын қорғауға қабілеттілігіне толық сенімді болды, сонымен бірге стратегиялық аймақтар мен Тайпиннің осал жерлеріне бағытталатын «ұшақ бағандары» ретінде жұмыс істейді. Көп ұзамай оған осы сенімділігін сынауға бірнеше мүмкіндік туды. Қаңтар айының ортасында Шанхайдан солтүстікке қарай 10 шақырым жерде У Сунг қаласында және өз штаб-пәтерінен 25 шақырымнан астам жерде қар жауып тұрған Уорд өзінің жаңа әскерін іс-қимылға бастап, «ХУА» (華, 华) деген қытайша аудармамен өз атын көтерген байрағы астында аттанды. Оның әскері тайпандарды, көтерілісшілердің саны көп болғанына қарамастан, бекініп қалған орындарынан қуып шықты. Бір аптадан кейін, қайта оралғаннан кейін, Уордтың әскерлері Уордтың бас штабынан бес шақырым жердегі 20 000-нан астам тайпиндік әскерлер орналасқан Гуанфуллин қаласына шабуыл жасады. Уорд бес жүз адаммен қалаға артиллериялық қолдаусыз шабуыл жасады. Қорғаушылар өз отандастарының ерекше киімін, әскери шеберлігін және шетелдік басшылығын көргенде, ойран салып, «үрейленді және асығыс түрде қашты». Ақпан айында, өзінің оқу алаңына жақын Тайпин күштеріне қарсы қайтадан бетпе-бет келгенде, Уорд бес жүз әскерін алып, жергілікті императорлық қолбасшылармен бірлесіп, Тайпин күштерін Йинчипенг, Ченшан, Тяньмашан және Сонгцзян маңындағы басқа да аймақтардан қуып шықты. Осы әрекеттер барысында, басым күштерге қарсы, мыңдаған тайпиндер қаза тапты немесе жараланды, ал Уорд өзі бес жарақат алды, оның ішінде мушкет оғынан саусағын жоғалтты. Бұл шетелдік кедергіге ашуланған Ли Сючэн Сонгцзянға 20 000 әскермен шабуыл жасады, оны Уордтың шамамен 1 500 әскері қорғады. Жақындағанда, көтерілісшілер жасырылған артиллерияның атысына түсті және 2 000-нан астам адамын жоғалтты. Содан кейін жаяу әскерлер қаладан көтерілісшілерге шабуыл жасап, тағы 800 адамды тұтқынға алды, сонымен қатар Тайпиннің жабдықтары мен қару-жарағы бар көптеген қайықтарды тартып алды. Тайпиндер мұндай шоқырған ұяға шабуыл жасағаннан гөрі асығыс түрде шегінді. Осы сәт, мүмкін, Шанхай аймағындағы барлық адамның, қытайдың, батыстың және тайпиннің арасында Уордтың беделін бекітті. Осы сәттен бастап, негізгі батыс қолбасшылары мен саясаткерлері оны қолдай бастады, әскерге қаражат императорлық қазынадан еркін ағып түсті, ал оның Шанхайдағы қолдаушылары оның шешімдерін енді сынамайтын болды. 1862 жылдың наурыз айына қарай Уордтың күштері Цин үкіметімен ресми түрде «Мәңгі жеңіске жеткен армия» (常勝軍) деп аталды, ал Уорд өзі 4-ші дәрежелі, содан кейін 3-ші дәрежелі мандарин болып тағайындалды, маньчжур сарайынан «жабайыға» берілген жоғары құрмет. 1862 жыл бойы Мәңгі жеңіске жеткен армия (常勝軍) өзінің атына лайық болды, сандық артыққан қарсыластарды қайта-қайта жеңіп, көбінесе бекініп қалған орындарда. Бұдан әрі, шайқас алаңындағы оның қатысуы және тиімді қытай сарбазының мысалы Ли Хунцзян басқаратын Императорлық Аньхой бөлімдері үшін «көбейткіш» ретінде қызмет етті, олардың арасында Уордқа өзара құрмет сезімі туды. Жазда Уордтың «өзбек» өкілдігі жердегі соғыс мәселелеріне тікелей қатысты. Аймақта Чунг Ванның өсіп келе жатқан Тайпин күштері аймақ бойынша көптеген нүктелерде бірнеше қауіптерге әкелді. Уордтың шектеулі күштеріне жылдамдық қажет болды, бірақ жол жүйесі жеткіліксіз болды. Басқа қолбасшы қосымша вагон мен жылқылармен мәселені шешуге тырысса, Уорд аймақты кесіп өтетін өзендер мен каналдарды кедергі емес, жолдар ретінде қарастырды. Ол бірнеше өзен кемелерін пайдалану құқығын жедел түрде қамтамасыз етті, оларды жылдам артиллерия және әскер тасымалдауға бейімдеді, соның арқасында армиясының тиімділігі бірнеше есе артты. Ли Сючэн кейінірек «Сучжоу аймағындағы жеңілістерін батыс кемелеріне» жатқызды. Тайпиннің жер күштері «шетелдік шайтандармен» күресе алады, деп сенді, бірақ көтерілісшілердің су күштері олармен күресе алмайды. Осы уақыт ішінде Уордтың беделі одан әрі өсті. Өзінің жария оқылуына немқұрайлы қараған Уорд, әлі де ішкі даңққа ұмтылып, Тайпин астанасы Нанкинге шабуыл жасауға қатысуды үміттенеді, бірақ бұл орындалмады. Маньчжур сарайы Уордқа бастапқыда күмәнмен қарады, және ол уақыт өте келе маңдайын қырып, кескіш тағудан бас тартты және тіпті әсем мандарин киімдерінде пайда болмады. Осы және оның амбицияларына қатысты басқа да пікірлер оның...

Соғыста өлім

Уорд 1862 жылы 21 қыркүйекте Нинбодан шамамен 16 шақырым қашықтықтағы Циси шайқасында қаза тапты, оның құрсағына оқ тиді. Бір дерек бойынша, ол қала қабырғасының іргесінде жараланған. Уорд бұрынғы 14 шайқаста да жарақат алған, бірақ тірі қалған. Ол бір күн бойы өмірі сақталып тұрды. Сол уақытта ол өсиетнамасын жасады, онда ағасы, қарындасы және қытай әйелі Чан Мейхуаның күтіміне қамқорлық жасауды тапсырды; ол 1862 жылы 22 қыркүйекте таңертең қайтыс болды. Қытайға кедей күйде келген Уорд өсиеті арқылы өз елінің Азамат соғысындағы одақтастарға үлкен қаржылық көмек беруге мұқтаж болды.

Мұра

Америкадағы Азамат соғысы оқиғалары Уордтың Қытайдағы еңбектерін көлеңкеге түсіргендей, оның өлімінен кейінгі даңқы британдық армия офицері Чарльз Джордж Гордон, яғни "Қытайлық Гордон" көлеңкесінде қалды. Уорд қайтыс болғаннан кейін "Мәңгі жеңіске жететін армияның" басшылығы оның бас көмекшісі Э. Форрестерге, Генри Андрес Бургевинге, ал кейін Гордонға өтті. Гордонның өмірбаясын жазушылар Уорд құрған, Гордонның Қытайдағы атақты табысына мүмкіндік берген, ерекше және бірегей әскери құрылым – "Мәңгі жеңіске жететін армияны" азайтып немесе елемейді. Бүгінде "Қытайлық Гордон" есінде, ал Уорд көбінесе ұмытылған. Гордонның даңқының бір бөлігі Тайпин көтерілісінен жылдар өткен соң Хартумдағы қаһармандық өлімімен байланысты. Уордтың өмірінен кейін бір ғасырдың ішінде оның замандастары мен өмірбаяндары Уорд пен "Мәңгі жеңіске жететін армия" туралы бірнеше кітап жариялады, олар Уордтың үлесін мойындауға тырысты. Белгілі тарихшы және романист Кейлеб Каррдың "Шайтан сарбазы" (1992) атты бестселлері жарық көргеннен кейін көп ұзамай киноға түсіруге алынды. Актер Том Круз бен режиссер Джон Ву Каррдың сценарийі бойынша фильмді дамытуды жоспарлады, бірақ жоба аяқталған жоқ.

Физикалық қалдықтар мен ескерткіштер

Уордқа арналған АҚШ-та екі ғана ескерткіш бар, екеуі де Массачусетс штатының Салем қаласында: толтырылмаған қабірдегі тас және Эссекс институтының оның өмірі мен заманы туралы материалдар жинағы. Кейлеб Каррдың сөзіне сүйенсек, "Уордтың денесі қазылып, оның қабірі мен қасиетті орны қиратылып, үстіне тас төселген. Бүгінде Уордтың сүйектерінің қайда екені белгісіз. Олар, әдетте, жойылған болар. Салемдегі кенотаф үстіндегі қарапайым тас – осы ең танымал тоғызыншы ғасыр американдық авантюрисіне арналған жалғыз ескерткіш". Уордты Сонцзян Рим-католик шіркеуінде және Нанкин мұражайында да еске алады. Бір келуші былай деп жазды: "Протестант Уорд, қытайлық Конфуций батыры ретінде құрметтелген, оның құрметіне салынған ғибадатхана қазір 1982 жылы салынған Рим-католик шіркеуінің алтарінің астында жатыр, ал жердің өзі коммунистік мемлекеттегі жергілікті буддалық монастырьдің меншігі. Уордты Сонцзянда ұмытқан жоқ, және жергілікті халықтың естелігінде оның сүйектері әлі де католик шіркеуінің алтарінің астында сақталған". Уордтың еңбектері Нанкиндегі Тайпин көтерілісі мұражайында қамтылған. Бір келуші: "Мен Нанкин мұражайында Уордқа арналған құрметті көріп таң қалдым – американдық легион 1923 жылдың 29 мамырында орнатқан Уордтың есімін жазылған үлкен тас".

Көркем шығармаларда

Уорд Джордж Макдональд Фрейзердің "Флэшмен және Аждаһа" атты шығармасының сегізінші томында қару контрабандисі (апокрифтік) ретінде және "Ерқашан Жеңімпаз Армияның" бастапқы көшбасшысы ретінде суреттеледі. Уорд Джеймс Ландедің "Ян Шен" романында Флетчер Торсон Вуд кейіпкері ретінде бейнеленеді, бұл роман 1860 жылы "Шетелдік мылтықтар" ретінде құрылғаннан бастап 1862 жылдың қыркүйегіне дейінгі "Ерқашан Жеңімпаз Армияның" алғашқы үш жылын қамтиды.