Кіріспе

Азия экономикасы 50 түрлі елде тұратын 4,7 миллиард адамды (әлем халқының 60%) қамтиды. Азия – ең жылдам дамып келе жатқан экономикалық аймақ, сондай-ақ номиналды ЖІӨ және Төлем қабілеті паритеті (ТҚП) бойынша әлемдегі ең ірі континенттік экономика. Азияда сонымен қатар әлемдегі ең ұзаққа созылған заманауи экономикалық өркендеулер орын алған. Әлемнің басқа аймақтары сияқты, Азияның да байлығы елдер арасында және елдер ішінде әртүрлі. Бұл оның кең аумағына байланысты, яғни әртүрлі мәдениеттерге, ортаға, тарихи байланыстарға және үкімет жүйелеріне байланысты. Азиядағы ең ірі экономикалар ТҚП бойынша жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) бойынша Қытай, Үндістан, Жапония, Тайвань, Индонезия, Түркия, Оңтүстік Корея, Сауд Арабиясы, Иран, Таиланд, Пакистан және Бангладеш, ал номиналды ЖІӨ бойынша – Жапония, Тайвань, Оңтүстік Корея, Қытай, Үндістан, Индонезия, Сауд Арабиясы, Түркия, Бангладеш, Таиланд және Иран. Жалпы байлық (сондай-ақ жалпы ЖІӨ) негізінен Шығыс Азияда, Оңтүстік Азияда және Оңтүстік-Шығыс Азияда шоғырланған. Израиль мен Түркия Батыс Азияның екі маңызды экономикасы. Израиль (диверсификацияланған салалардағы кәсіпкерлік) – дамыған ел, ал Түркия (ЭЫДҰ-ның негізін қалаушы мүшесі) – дамыған, бірақ жаңадан өркендеп келе жатқан ел. Азия, Жапонияны (ауыр өнеркәсіп және электр технологиясы), Оңтүстік Кореяны (ауыр өнеркәсіп және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар), Тайваньды (ауыр өнеркәсіп және жоғары технологиялық бөлшектер өндірісі), Гонконгты (қаржы индустриясы және қызмет көрсету) және Сингапурды (жоғары технологиялық өндіріс, биотехнология, қаржылық және бизнес қызметтері мен туризм) есептемегенде, соңғы жылдары қарқынды өсу мен индустрияландыруды бастан кешіруде. Қытай (өндіріс және ТШИ-ға бағытталған өсім) және Үндістан (тауарлар, аутсорсинг орталығы және компьютерлік бағдарламалық жасақтама) – әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан екі ірі экономика. Шығыс Азия және АСЕАН елдері көбінесе өндіріс пен саудаға (кейін біртіндеп өнеркәсіп пен коммерцияға көшу) және өсу үшін жоғары технологиялық өнеркәсіп пен қаржы индустриясын дамытуға сүйенеді. Таяу Шығыстағы елдер экономикалық өсу үшін климаттық қиындықтарды жеңу үшін инженерлік технологияларға көбірек тәуелді және тауарлар өндірісіне, әсіресе шикі мұнайға. Жылдар бойы қарқынды экономикалық өсім мен әлемнің қалған бөлігімен саудадағы үлкен артықшылықтың нәтижесінде Азия 8,5 триллион АҚШ долларынан астам валюталық резервтер жинады – бұл әлемдегі жалпы резервтің жартысынан астамы. Азия экономикасының үлесін кеңейту үшін үшінші және төртінші секторлар дамып келеді.

Ежелгі және ортағасырлық кезеңдер

Қытай мен Үндістан біздің заманымыздың 1-шы жылынан 1800-шы жылға дейін әлемдегі ең ірі экономикалар ретінде кезекпен болды. Қытай маңызды экономикалық күш болды және көптеген адамдарды шығысқа тартып, ал көптеген адамдар үшін ежелгі Үндістан мәдениетінің көркемдігі мен өркендеуі Азияның символы болды, соның салдарынан еуропалық сауда, зерттеулер және колонизация қызығушылық тудырды. Колумбтың Үндістанды іздеу кезінде Американы кездейсоқ ашқандығы осы терең қызығушылықты көрсетеді. Жібек жолы Азияның ішкі бөлігіндегі негізгі шығыс-батыс сауда жолы болды, ал Малакка бұғазы маңызды теңіз жолы болып табылды.

1945 жылға дейін

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Азияның көп бөлігі отаршылдық үкімшілік астында болды. Еуропалық державалардың үздіксіз қысымына қарамастан, салыстырмалы түрде аз ғана мемлекет тәуелсіздігін сақтап қалды. Мұндай мысалдар – Қытай, Сиам, Иран және Жапония. Әсіресе Жапония 19 ғасырда реформалар жасағандықтан экономикасын дамыта алды. Бұл реформа толыққанды болды және бүгінде Мейдзи қайта жаңғыртуы деп белгілі. Жапон экономикасы 20 ғасырда да өсуін жалғастырды, ал экономикалық өсуі экономикалық дамуға қажетті ресурстардың тапшылығын тудырды. Осының салдарынан, жапондық экспансия Корея мен Қытайдың көп бөлігін аннексиялаудан басталды, бұл жапондықтарға стратегиялық ресурстарды қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азия сауда және сол кездегі жаңа технологиялардың енгізілуі арқасында гүлденді. 1860 жылдары Суэц каналының ашылуымен сауда көлемі арта түсті. Манила қаласында 1571 жылдан 1815 жылға дейін Филиппин аралдары мен Қытайдан әкелінген тауарлармен Испания Америкасы және Еуропа арасында сауда жасаған «Манила галеоны» болды. Филиппин Испанияның колониясы ретінде Америкамен сауда жасаған алғашқы азиялық аймақ болды – Маниладан Акапулькоға дейін. Бұл маршрут қазіргі Мексика арқылы Атлантика жағалауындағы Веракрусқа, содан кейін Гавана мен Севильяға дейін жалғасты, бұл алғашқы жаһандық сауда жолы болды. Жібек, фарфор, піл сүйегі, темекі, кокос және жүгері сияқты тауарлар Азиядан Филиппин арқылы Америка мен Еуропаға экспортталды. 1819 жылы құрылған Сингапур шығыс пен батыс арасындағы сауда қарқынды өскен сайын маңызды орталыққа айналды. Ұлыбританияның Малайя колониясы (қазіргі Малайзияның бір бөлігі) қалай мен резеңке өндірісінде әлемдегі ең ірі өндіруші болды. Голландтың Шығыс Индиясы (қазіргі Индонезия) дәмдеуіш өнімдерімен танымал болды. Британдықтар мен голландтар Азиядағы сауда ағындарын басқару үшін жеке сауда компанияларын құрды. Британдықтар Британдық Шығыс Индия компаниясын, ал голландтар Голландтың Шығыс Индия компаниясын құрды. Екі компания да өз колонияларында сауда монополиясын сақтады. 1800 жылдары Оңтүстік Азияда британдық үкімшіліктің алғашқы онжылдықтарында өнеркәсіптік деиндустриализация орын алды. Кедейлік 50%-дан асып, екі есеге өсті, ал отарлық кезеңде аштықтар күрт өрбуі байқалды. 1908 жылы Персияда, қазіргі Иранда алғаш рет мұнай табылды. Кейіннен көптеген мұнай кен орындары ашылды және Таяу Шығыста әлемдегі ең ірі мұнай қоры бар екені анықталды. Бұл араб елдерінің билеушілерін өте бай етті, бірақ аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуы артта қалды. 1930 жылдардың басында әлемде жаһандық экономикалық депрессия басталды, ол бүгінде Ұлы депрессия деп аталады. Азия да осы қиындықтан зардап шекті, Еуропа пен АҚШ (КСРО-дан басқа) сияқты ауыр жағдайға түсті. Азияда және бүкіл әлемде сауда көлемі күрт төмендеді. Сұраныс төмендегенімен, тауарлардың бағасы түсіп, жергілікті тұрғындар мен шетелдіктердің жағдайы нашарлады. 1931 жылы Жапония Маньчжурияға, содан кейін Қытайдың қалған бөлігіне және Оңтүстік-Шығыс Азияға басып кірді, бұл соңынан Екінші дүниежүзілік соғыстың Азия-Тынық мұхиты аяғына айналды.

1945 1990 жыл

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Азия халқының жартысын құрайтын Қытай Халық Республикасы мен Үндістан Республикасы отандық экономиканы дамыту үшін социалистік саясат қабылдады. Бұл саясат аймақтың экономикалық өсуін шектеді. Үндістанда бұл саясаттан бас тартылып, Қытайда реформалар жүргізілуде. Ал Жапония мен Азияның төрт жолбарысы (Оңтүстік Корея, Тайвань, Сингапур және Гонконг) экономикалық табысқа жетті, бұл Батыс әлемінен тыс, сәтті экономикалардың бірі ғана. Осы төрт экономиканың жетістігі, Индонезия, Малайзия, Филиппин және Таиланд сияқты басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдерін өз экономикаларын ашуға және экспортқа бағытталған өндірістік базаларды құруға итермеледі, бұл олардың 1980 және 1990 жылдардағы өсуін күшейтті. Осы кезеңде Азиядағы ең көрнекті экономикалық құбылыстардың бірі – жапондық соғыстан кейінгі экономикалық керемет, әлемнің қалған бөлігіне зор әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Жапония үкіметінің орталық басшылығымен бүкіл экономика айтарлықтай қайта құрылымдалуға ұмтылды. Үкімет, корпорациялар және банктер арасындағы тығыз ынтымақтастық қажетті капиталға оңай қол жеткізуді жеңілдетті, ал кейрецу деп аталатын ірі конгломераттар барлық салаларда көлденең және тік интеграцияны ынталандырып, шетелдік бәсекелестікті болдырмады. Бұл саясат, әскери шығындарды қысқартумен қатар, өте жақсы нәтиже берді. Жапондық корпорациялар нәтижесінде "Күннің шығыс елінен" жоғары сапалы өнімдерді экспорттап, әлі де экспорттап келеді. Тағы бір таңғажайып экономикалық жетістік – Оңтүстік Кореяның жетістігі, ол Хан өзеніндегі керемет деп те аталады. Корея соғысынан кейін ел кедейленіп қалды және 1970 жылдардың басына дейін әлемдегі ең кедей елдердің қатарында болды (Солтүстік Кореядан да кедей). Алайда, ол екі таңбалы жылдық өсу қарқынымен қалпына келді. Samsung, LG Corp, Hyundai, Kia, SK Group және тағы басқалар сияқты көптеген конгломераттар, сондай-ақ чебольдар осы кезеңде өте өсті. Оңтүстік Корея қазір әлемдегі ең көп сыммен жабдықталған елге айналды. Тайвань мен Гонконг 1990 жылға дейін жылдам өсімді бастан өткерді. Тайвань тұтынушы электроникасының негізгі ғылыми-зерттеу және әзірлеу орталықтарының бірі болды және әлі де болып табылады. Алайда, Жапония мен Оңтүстік Кореядан айырмашылығы, Тайвань экономикасының басым бөлігі шағын және орта бизнеске байланысты. Гонконг, екінші жағынан, либералды нарықтық саясатқа байланысты қаржы секторында жылдам өсімді бастан өткерді, көптеген қаржы институттары Азиядағы штаб-пәтерлерін Гонконгқа орналастырды. 2021 жылға дейін Гонконг The Heritage Foundation және The Wall Street Journal бойынша әлемдегі ең еркін экономикалардың бірі болып саналды және ол әлемдегі ең үздік бес жетекші қаржы орталықтарының бірі болып қала береді. Оңтүстік-Шығыс Азияда экономикалық дамуға бамбук желісінің өсуі ықпал етті. Бамбук желісі – бұл Оңтүстік-Шығыс Азия нарықтарында жұмыс істейтін, отбасылық және мәдени байланыстары бар қытайлық бизнес желісі. Бұл желі 1949 жылы Қытай коммунистік революциясынан кейін Қытай босқындары Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп барған кезде кеңейді. Әсіресе Сингапур 1965 жылы Малайзиямен екі жылдық федерациядан кейін тәуелсіздігін жариялағаннан кейін өте жылдам экономикалық өсімді бастан өткерді. Ыңғайлы экономикалық және саяси ахуалды құрумен қатар, үкімет өзінің көп ұлтты жұмыс күшінің біліктілігін арттырды және шетелдік инвесторларды өңдеу саласында өңірлік операциялар құруға ынталандыру арқылы экспортқа бағытталған өндірістерді құрды. Сондай-ақ, үкімет Сингапурдың ірі қаржы және бизнес қызмет орталығы ретінде өсуінде маңызды рөл атқарды. Бүгінде Сингапур – әлемдегі ең бай елдердің бірі, жан басына шаққандағы ЖІӨ және жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштері бойынша. Бұл кезең әскери қақтығыстармен де ерекшеленді. Салқын соғыстың салдарынан болған соғыстар, әсіресе Вьетнам мен Ауғанстанда, осы елдердің экономикасын қиратты. 1990-1991 жылдары Кеңес Одағы ыдыраған кезде Орталық Азияның көптеген мемлекеттері өз еркіндігінен айырылып, демократиялық және экономикалық өзгерістерге бейімделуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, КСРО-ның бірнеше одақтастары құнды көмек пен қаржыландырудан айырылды.

1991-2007 жылдар

Қытай экономикасы 1970-ші жылдардың соңында Дэн Сяопиннің жүзеге асырған экономикалық шараларының нәтижесінде өркендеп, 1990-шы және 2000-шы жылдары Цзян Цзэминь мен Ху Цзиньтао басшылығымен жалғасты. Үндістан экономикасының либерализациясынан кейін Үндістан мен Қытайдағы өсім әлемдік экономиканың салмақ орталығын Азияға қарай ықпалдастырды. 2000-шы жылдардың соңына қарай Қытайдың экономикалық өсу қарқыны 11%-дан асып, Үндістанның өсу қарқыны шамамен 9%-ға жетті. Бұл аймақтағы халықтың көптігі де осыған себеп болды. Осы кезеңде Оңтүстік Корея, Тайвань, Гонконг және Сингапур 1980-ші және 1990-шы жылдары ЖІӨ-сі жылына 7%-дан жоғары өскен «Азияның төрт жолбарысы» ретінде танылды. Олардың экономикасы негізінен экспорттың өсуімен байланысты болды. Филиппиндер тоқтап тұрған экономикасын 1990-шы жылдардың басында ғана ашуға кірісті. Вьетнам экономикасы 1995 жылы АҚШ пен Вьетнам арасындағы экономикалық және саяси қарым-қатынастар қалпына келтірілгеннен кейін өсуді бастады. 1990-шы жылдар бойы Азияның дамушы елдеріндегі өндіріс мүмкіндіктері мен арзан еңбек нарығы компанияларға бұрын дамыған елдердің компаниялары басымдық танытқан көптеген салаларда бекінуге мүмкіндік берді. XXI ғасырдың басында Азия әлемдегі ең ірі автомобильдер, машиналар, аудио жабдықтар және басқа да электроника континенттік көзіне айналды. 1997 жылдың соңында Таиланд валюталық спекулянттардың шабуылына ұшырады, нәтижесінде баттың құны мен жылдық өсу қарқыны күрт төмендеді. Одан кейін 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы АСЕАН аймағына, Оңтүстік Кореяға және Азияның басқа елдеріне тарады, бұл зардап шеккен елдерге зор экономикалық зиян келтірді (бірақ Жапония мен Қытай дағдарыстан көбінесе құтылды). Шындығында, кейбір экономикалар, әсіресе Таиланд, Индонезия және Оңтүстік Корея экономикасы тіпті қысқарды. 1999 жылға қарай көптеген елдер дағдарыстан жаңғырды. 2001 жылы Еуропа мен Азияның көбінесе барлық экономикалары 11 қыркүйектегі терактілердің салдарынан зардап шекті, ең ауыр соққы Индонезия мен Жапонияға тиді. Екі континент те АҚШ-тағы терактілерден бір жылдан астам уақыт өткен соң тез жаңғырды. 2004 жылы Суматрадағы жер сілкінісі мен одан кейін болған цунами Оңтүстік Азияның кейбір аймақтарына ауыр зиян келтірді. Цунами қиратушылық әсер етті, зардап шеккен аймақтардағы, әсіресе Индонезиядағы инфрақұрылымға үлкен зиян келтірді және миллиондаған адамды орынсыздан қалдырды. Апаттан кейін шетелдік көмектің көптеп келуіне қарамастан, Индонезия және Шри-Ланка сияқты елдердің ЖІӨ-сі қысқа мерзімде төмендеді. Жапония экономикасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең ауыр экономикалық тұрақсыздыққа ұшырады, ол 1990-шы жылдардың басында (Суық соғыстың аяқталуымен бірге) және 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысының салдарынан туды. Алайда, экспорттың күшті өсуіне байланысты ол 2000-шы жылдардың басында күшті қалпына келді, бірақ 2005 жылы Қытай Азиядағы ең ірі экономика ретінде оны басып өткеннен кейін оған қарсы тұра алмады. 1995-2005 жылдар аралығында Азияның валюталық резервтері 46 пайыздан 67 пайызға дейін өсті. 2002-2005 жылдар аралығында Азияның орталық банктері жалпы әлемдік валюталық резервтердің үштен төрт бөлігін құрады.

2008-2019 жылдар

АҚШ-тағы тұрғын үй бағасының көтерілуіне байланысты туындаған 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы Еуропа экономикасының көп бөлігіндегі ЖІӨ-нің айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Керісінше, Азияның көптеген елдері, әсіресе Жапония, Тайвань, Оңтүстік Корея және Қытай экономикалық өсімнің уақытша баяулауын бастан өткерді, бірақ жақын арада бұрынғы қарқынымен өсуді қайта бастады. 2011 жылдан бері Араб көктемі мен одан кейінгі азаматтық наразылықтар Сирия, Ливан және Йеменде экономикалық дағдарыс тудырды, бұл елдер Таяу Шығыста ең көп зардап шеккен елдердің қатарында болды. Сонымен қатар, 2010 жылдардың басында Ирак, Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және Кувейт мұнай бағасының өсуі, экспортты диверсификациялау және валюталық резервтердің артуы нәтижесінде рекордтық ЖІӨ өсімін тіркеді. 2013 жылы Қытайда партиялық басшылықтың он жылда бір рет жүзеге асырылған жаңаруы (Ху Вэнь басшылығының Си Цзиньпин басшылығына ауысуы) кезінде Қытай экономикасы ЖІӨ өсімінде айтарлықтай төмендеуді бастан өткерді. Бұрынғысынан көріне жаңа 9–10% жылдық өсімнен шамамен 7–8% дейін баяулады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістан сияқты дамып келе жатқан экономикаларға елеулі әсер етті. Дегенмен, Филиппин 2012–2013 жылдары Қытаймен салыстырылатын қарқынмен өсті және 2010 жылдардың екінші жартысында әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан нарық экономикасына айналды, 2017 жылы Малайзияны озыстырып, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы төртінші ірі экономика болды. 2013 жылдың қараша айында болған «Хаян» тайфунынан кейін де қалпына келді, бұл құрлыққа түскен ең күшті дауыл болды, оның салдарынан кем дегенде 5200 адам қаза тауып, миллиондаған адам үйсіз қалды. 2013 жылдың 29 қыркүйегінде Қытай Шанхай еркін сауда аймағын ашты. Бұл аймақ халықаралық сауданы шектеулерсіз және төмен кедендік баждармен жүргізуге мүмкіндік береді. Шетелдік тікелей инвестицияларды (ШТІ) ынталандыру үшін аймақ алғашқы он жыл ішінде салықтан босатылады, ал шетелдік инвестицияларға тыйым салынған салаларды реттеу үшін «теріс тізім» қолданылады. 2018 жылы Үндістан Жапонияны басып өтіп, Азиядағы екінші және әлемдегі үшінші ірі экономика болды, ал Қытай АҚШ-ты сатып алу қабілеті паритеті (ЖІӨ ПП) бойынша озып кетті, бұл соңғы екі ғасырдың ішінде Америка және Еуропадан тыс елдің бірінші орынға шығуының алғашқы жағдайы болды.

2020 қазіргі уақытқа дейін

Азия экономикасына Қытай мен Үндістан арасындағы демографиялық өзгерістер әсер етті, соның ішінде Үндістан онжылдықтың ортасында әлемдегі ең көп халқы бар елге айналды, ал 2019 жылдың басында Қытайдың Хубэй провинциясында басталган COVID-19 пандемиясы да әсер етті, осы провинцияда вирус жұқтырудың алғашқы расталган жағдайы тіркелді. Қытай экономикасы COVID-19 пандемиясының салдарынан Маодан кейінгі кезеңде алғаш рет құлдырады. Иран, Үндістаннан кейін Азиядағы өлім-жітім көрсеткіші бойынша екінші ең көп зардап шеккен ел, бұл 2019 жылдан бері Трамп әкімшілігінің санкцияларын күшейтуі және Венесуэладағы экономикалық дағдарыс, сондай-ақ Сауд Арабиясы мен Ресей арасындағы мұнай бағасы соғысынан туындаған мұнай бағасының төмендеуі салдарынан экономикалық құлдырау қаупін тудырды. Жапония да 2011 жылғы Фукусимадағы ядролық апаттан кейін халық санының азаюы мен экономиканың тоқырауына байланысты COVID-19 пандемиясынан зардап шекті, нәтижесінде Жазғы Олимпиада ойындарын 2021 жылға шегерді. Оңтүстік Корея, Сингапур, Катар, Филиппин, Индонезия және Үндістан да COVID-19 пандемиясынан зардап шекті, бұл Үндістандағы жалпыұлттық карантин және Қытайдағы мектептер мен жұмыс орындарының жабылуынан кейін аймақтағы қор нарығының құлдырауынан құрлықтағы рецессия қаупін күшейтті, нәтижесінде әлемдегі халықтың төрттен бір бөлігін құрайтын 2 миллиардтан астам адам дерлік карантинге алынды. Түркия COVID-19 пандемиясы кезінде экономикалық өсімді жалғастырған санаулы елдердің бірі болды, ал Орталық Азия елдері дағдарысқа салыстырмалы түрде аз экономикалық зиянмен қарсы тұрды. Алайда, Түркия мен Сирия экономикасы 2023 жылы екі елде де болған жер сілкіністерінің және екі елге қарсы экономикалық санкциялардың жалғасуының салдарынан қысымға ұшырады. Туризмге бағытталған экономикасы бар елдерде және пандемияны қатаң бақылауда ұстау саясатын жүргізген елдерде, әсіресе Таиланд пен Индонезияда экономикалық құлдырау қысқа болды, бірақ COVID-19 пандемиясы кезінде бұл құлдырау айтарлықтай ауыр болды. Вьетнам экономикасы күшті пандемияға қарсы шаралардың арқасында пайда тапты және 2022 жылы Филиппинді басып озып, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үшінші ірі экономика атанды.

Болашақ

Азияның зор экономикалық теңсіздіктері аймақтағы тұрақты шиеленістің себебі болып табылады. Әлемдік экономикалық державалар – Қытай, Жапония, Үндістан, Оңтүстік Корея, Тайвань өркендеп дамып келеді, ал Индонезия, Малайзия, Филиппин, Таиланд, Вьетнам, Бангладеш және Шри-Ланка ұзақ мерзімді өсу жолына түсті. Алайда, осы елдердің жанындағы аймақтар аса қажетті көмекке мұқтаж. Аймақтағы, әсіресе Қытай мен Үндістандағы, арзан жұмыс күшінің молдығы, басқа елдерге қарағанда экономикалық артықшылықты қамтамасыз ететін үлкен еңбек ресурстарын ескере отырып, өмір сүру деңгейінің жоғарылауы әрі қарай өсуді тежейді. Азияда экономикалық проблемалар ғана емес, сонымен қатар аймақтың және әлемнің тұрақтылығына қауіп төндіретін саяси мәселелер де бар. Ядролық көршілер – Пәкістан мен Үндістан үнемі бір-біріне қауіп тудырып, үкіметтерінің әскери шығындарға зор қаржы жұмсауына себеп болады. Азия экономикасының тудыратын тағы бір әлеуетті жаһандық қауіп – шетел валюталық резервтердің артуы. Ең ірі шетел валюталық резервтері бар елдер/аймақтар көбінесе Азияда орналасқан: Қытай (Құрлық – 3,205 миллиард доллар және Гонконг – 430,7 миллиард доллар, 2023 жылғы сәуір айы), Жапония (1,253 миллиард доллар, 2023 жылғы маусым), Ресей (599 миллиард доллар, 2023 жылғы мамыр айы), Үндістан (594,8 миллиард доллар, 2023 жылғы тамыз), Тайвань (566,4 миллиард доллар, 2023 жылғы шілде), Оңтүстік Корея (418,3 миллиард доллар, 2023 жылғы тамыз) және Сингапур (326,7 миллиард доллар, 2023 жылғы шілде). Бұл еуро, АҚШ доллары және фунт стерлингінің өзара алмасу қабілетіне Азияның орталық банктерінің күшті әсер ететінін білдіреді. Батыс елдерінің кейбір экономистері мұны теріс ықпал деп қарастырып, үкіметтерін шаралар қабылдауға итермелеп отыр. Дүниежүзілік банк мәліметінше, Қытай 2015 жылдың басында АҚШ пен Еуропалық Одақты басып өтіп, сатып алу қабілеті тұрғысынан әлемдегі ең ірі экономикаға айналды, одан кейін Үндістан. Екі елдің де 2020-2040 жылдар аралығында осы көрсеткіш бойынша алдыңғы қатарда болады деп күтілуде. Hurun Report есебіне сәйкес, Азия 2012 жылы алғаш рет Солтүстік Американы миллиардерлер саны бойынша басып өтті. Азиядан 951 миллиардер, Солтүстік Америкадан 777 миллиардер және Еуропадан 536 миллиардер шықты. Бизнес өкілдері кірістің пандемияға дейінгі деңгейге оралуына орташа есеппен бес ай, ал жұмыс күшінің осы деңгейге қайта оралуына екі ай уақыт кетеді деп күтеді. Орталық Азия елдері бұл жағдайдан ауыр зардап шегуі мүмкін. Тұрақты жабылған бизнес субъектілерінің тек 4% ғана қайта ашылуы күтілуде, ал әсер еткен салалардың әртүрлілігі қонақ үй және тамақ қызметі саласында 3% -тан бөлшек сауда саласында 27% -ға дейін құрайды.

Қытайдағы соңғы реформалар

2013 жылы Қытай Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің үшінші пленумынан кейін Қытай бірнеше ауқымды әлеуметтік және экономикалық реформалар жоспарларын жариялады. Үкімет жалғыз балалы ата-аналарға екі бала тууға мүмкіндік беру үшін «бір бала» саясатын жеңілдетті. Бұл реформа Қытай халқының қартаюына және жұмыс күшін арттыру қажеттілігіне жауап ретінде жүзеге асырылды. Үкімет сонымен қатар «хукоу» жүйесін реформалап, жұмыс күшінің мобильділігін арттырды. Реформалар қаржы жүйелерін икемді етуге және жеке кәсіпкерлердің экономикалық белсенділігін арттыруға бағытталған. Мемлекеттік кәсіпорындар енді үкіметке үлкен дивиденд төлеуге міндетті болады, бұл қаражат әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалады. Реформа сонымен қатар фермерлерге алғаш рет жерді меншікке алуға мүмкіндік береді, осы арқылы оларды жерлерін сатуға және қалаларға көшуге ынталандырады, бұл тұтынуды ынталандырып, қалалық жұмыс күшін арттырады. «Connect» бағдарламасы аясында Гонконг қор биржасы мен Шанхай қор биржасы өзара тапсырыстарды бағыттау және инвесторларға Қытай акцияларына тікелей инвестиция жасауға мүмкіндік беретін техникалық инфрақұрылымды құрады. Бағдарлама 2014 жылдың 17 қарашасында Пекиннің мақұлдауымен ресми түрде іске қосылды. «Connect» бағдарламасы Гонконг пен материктік Қытай үшін маңызды бастама болып табылады. Бұл Гонконгтың бағалы қағаздар нарығының өсуіне жаңа мүмкіндіктер ашады. Ең бастысы, бұл инвесторларға Гонконг пен материктік Қытайға инвестициялау үшін қолжетімді, бақыланатын және кеңейтілетін жаңа арнаны ұсынады, бұрынғы QDII, QFII және RDFII бағдарламаларымен қатар. Жергілікті биліктің шығындары Қытайдың фискалдық жүйесінде маңызды рөл атқарады. 1991 жылғы үкіметаралық фискалдық реформадан кейін орталық үкіметтің жалпы фискалдық кірістегі үлесі 30 пайыздан кем болғаннан 2012 жылы 50 пайызға дейін өсті. Қазіргі таңдағы жергілікті билік инфрақұрылымға инвестициялау, қызмет көрсету және әлеуметтік шығындарға жауапты, бұл жалпы шығындардың шамамен 85 пайызын құрайды. Үкіметаралық шығыстарды бөлуді реттейтін ереже болмаған жағдайда, шығындармен байланысты тәуекелдер жоғары болады. Қытайдың орталық басқаруы қаржылық тәуекелдерді бақылау үшін жергілікті биліктің қарыз алуын шектеу шараларын қабылдайды. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, 2013 жылдың ортасына қарай жалпы қарыз 3 триллион долларға жетіп, мемлекеттік қарыздың жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатынасы 58 пайызды құрады. Корпоративтік қарыз да осыған ұқсас өсімді көрсетті, бұл Қытайдың жалпы қарыз-ЖІӨ көрсеткішін 2008 жылғы 148 пайыздан 261 пайызға дейін көтерді. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) қарыздың жылдам өсуі қаржылық дағдарысқа әкелуі мүмкін екенін ескертті. Жаңа ережелер жергілікті биліктің салық кірістерін шығындармен үйлестіруге бағытталған кең ауқымды фискалдық реформалармен толықтырылады деп күтілуде. Орталық үкімет жергілікті билік органдарына басқару және инвестицияларды тиімді жүзеге асыру бойынша кеңейтілген нұсқаулар береді. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, Қытай номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі екінші ірі экономика болып табылады, оның көлемі 11,8 триллион долларды құрайды. Бұл әлемдегі ең ірі өндіріс экономикасы және тауарлардың ең ірі экспорттаушысы. Қытай сонымен қатар әлемдегі ең ірі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруші және тұтынушы болып табылады. Қытай күріш өндірушілердің жетекшісі, сонымен қатар бидай, жүгері, темекі, соя және картоп өндірісінде де маңызды рөл атқарады. Қытай жылжымайтын мүлік нарығы дамығанмен, әлемдегі ең ірі жылжымайтын мүлік нарығына ие. Қытайдың қызмет көрсету секторы екі есеге өсті және елдің ЖІӨ-сінің 46 пайызын құрайды. 2011 жылы Қытай үкіметі қызмет көрсету экономикасын дамытуға басымдық беру үшін бес жылдық жоспарды қабылдады. Қытайдың телекоммуникация секторы әлемдегі ең ірілерінің бірі болып табылады, онда миллиардтан астам мобильді байланыс абоненттері бар. Tencent, WeChat-тің жасаушысы, телекоммуникация секторындағы маңызды ойыншылардың бірі.

Үндістанда экономикалық либерализация

Үндістанның экономикалық либерализациясы – 1991 жылы басталған, экономиканы нарыққа бағдарлау және жеке және шетелдік инвестициялардың рөлін кеңейту мақсатында жүргізіліп жатқан елдегі экономикалық саясаттың либерализациясын білдіреді. Нақты өзгерістерге импорттық тарифтерді төмендету, нарықтарды реттеуді тоқтату, салықтарды төмендету және шетелдік инвестицияларды арттыру жатады. Либерализацияны қолдайтындар 1990-2000 жылдары елде жоғары экономикалық өсімге қол жеткізді. Либерализацияның жалпы бағыты сол уақыттан бері өзгермеген. Дегенмен, үкіметтер әлі де саяси қиын мәселелерді шешпеді, мысалы, еңбек заңдарын либерализациялау және ауыл шаруашылығы субсидияларын қысқарту, сыбайлас жемқорлық пен салықтық тапшылықпен бірге өсімді қолдау. Үндістан экономикасы номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі бесінші және сатып алу қабілеті паритеті бойынша үшінші орында тұр. Бұл ел жаңадан индустрияланған ел ретінде, G20 ірі экономикаларының бірі, БРИКС-тің мүшесі және соңғы екі онжылдықта шамамен 7% орташа өсу қарқыны бар дамушы экономика ретінде жіктеледі. Махараштра ең бай Үндістан штаты болып табылады және оның жылдық ЖІӨ 430 миллиард АҚШ долларына тең, бұл Пәкістан немесе Португалиямен шамалас, ал Үндістанның ЖІӨ-нің 12% құрайды, содан кейін Тамил Наду, Уттар Прадеш, Батыс Бенгал және Гуджарат штаттары. 2014 жылдың соңғы тоқсанында Үндістан экономикасы Қытай Халық Республикасының орнын басып, әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан ірі экономикаға айналды. Ұзақ мерзімді перспективада Үндістан экономикасының өсуі өте оң, себебі оның халқы жас, тәуелділік деңгейі төмен, жинақ пен инвестиция деңгейі жоғары және әлемдік экономикаға ықпалдасуы артып келеді. Алдағы онжылдықта Үндістан экономикасы әлемдегі үшінші ірі экономикаға айналуы мүмкін, ал ғасырдың ортасына қарай ең ірі экономикалардың біріне айналады. Сондай-ақ, қысқа мерзімді өсім перспективалары да жақсы, өйткені ХВҚ-ның пікірінше, Үндістан экономикасы әлемдік ландшафтта "жарық нүкте" болып табылады. Сонымен қатар, 2015-2016 жылдарға арналған Дүниежүзілік банктің өсу болжамы бойынша 2014-2015 жылдары 7,3%-ға өскен экономика 2015-2016 жылдары 7,5%-ға өседі деп күтілуде. Үндістанның қызмет көрсету саласы әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан салалардың бірі болып табылады. 2001 жылдан бері жыл сайынғы өсім көрсеткіші 9%-дан жоғары, 2012 жылы ЖІӨ-нің 57% -ына ықпал етті. Үндістан өзінің ағылшын тілін білетін үлкен халыққа негізделген экономикасын 2017-18 жылдары 174,7 миллиард долларлық қызмет көрсету экспортымен ІТ-қызметтері, BPO қызметтері және бағдарламалық қамтамасыз ету қызметтерінің ірі экспорттаушысы ретінде қалыптастырды. Бұл экономиканың ең жылдам дамып келе жатқан бөлігі. IT саласы Үндістанның жеке сектордағы ең ірі жұмыс беруші болып қала береді. 2014 жылы 3100 астам технологиялық стартаптар бар Үндістан әлемдегі төртінші ірі стартап орталығы болып табылады. Ауыл шаруашылығы секторы Үндістан экономикасының ең ірі жұмыс берушісі болып табылады, бірақ оның ЖІӨ-нің төмендеу үлесіне (2013 жылы 17%). Үндістан ауыл шаруашылығы өнімінің көлемі бойынша әлемде екінші орында тұр. Өнеркәсіп секторының экономикалық үлесі тұрақты болды (2013 жылы ЖІӨ-нің 26% -ы). 2013-2014 қаржы жылында жыл сайын 21,48 млн. автокөлік (негізінен екі дөңгелекті және автомобильдер) өндіріліп, Үндістанның автомобиль өнеркәсібі әлемдегі ең ірі өндірістердің бірі болып табылады. 2015 жылы Үндістанның бөлшек сауда нарығы 600 миллиард долларға жетті және әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан электрондық сауда нарықтарының бірі. Үндістанның екі ірі қор биржасы, Бомбей қор биржасы және Үндістанның Ұлттық қор биржасы, 2015 жылдың ақпан айына сәйкес, нарықтық капитализациясы тиісінше 1,71 триллион АҚШ доллары және 1,68 триллион АҚШ доллары болды, бұл Дүниежүзілік биржалар федерациясының мәліметінше, әлемдегі 11-ші және 12-ші орында тұр. Сонымен қатар, 2014 жылы 97 миллиардер болған Үндістан әлемдегі үшінші ірі миллиардерлер қоры және 100 миллион доллардан астам байлығы бар отбасылардың саны бойынша төртінші орында тұр. Үндістан - Біріккен Ұлттар Ұйымының, Оңтүстік Азияның өңірлік ынтымақтастық қауымдастығының, G20-нің, Халықаралық валюта қорының, Дүниежүзілік банктің, Дүниежүзілік сауда ұйымының, Азия инфрақұрылымдық инвестициялық банкінің, Біріккен Ұлттар Ұйымының және Жаңа даму БРИКС банкінің мүшесі. Индияның бірнеше үкіметтеріне либерализацияны жалғастыру туралы кеңес берілді. Тіпті, алғашқы жылдары Үндістан Қытайдан төмен өсімді көрсетті (бірақ 2013 жылдан бастап Үндістан ЖІӨ өсуінің пайыздық көрсеткіші бойынша Солтүстік көршісінен озып кетті, дегенмен Қытайдың абсолютті өсімі Үндістаннан әлдеқайда жоғары). McKinsey Quarterly ең басты кедергілерді жойса, "Үндістан экономикасы жылына 10% өсе алады" дейді. Дегенмен, либерализацияның инклюзивті экономикалық өсу стратегиясы ретінде дұрыстығы туралы көп пікірталас болып жатыр. 1992 жылдан бері Үндістанда табыс теңсіздігі күшейді, ең кедей топтардың тұтынуы тұрақталса, ең бай топтар тұтыну өсімін көрсетіп отыр. 2012-2013 жылдары Үндістанның жалкі ЖІӨ өсуі соңғы он жылдағы ең төменгі көрсеткішті (5,1%) көрсетті. Стимул пакеті 20,2 триллион иенді (210 миллиард доллар) құрады, сонымен қатар үкімет екі жыл ішінде 600 мың жұмыс орнын құруды мақсат етті. Бұдан өзге, бұл стимул пакеті болашақ бизнес өсуі үшін база құру, туризмді дамыту, қоғамдық көлікті жаңғырту және инфрақұрылымды жақсарту арқылы аймақтарды жаңғыртуға, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған. Жапония Банкі де қысқа мерзімді мемлекеттік қарыздарды сатып алу арқылы инфляцияны 2% дейін көтеруді мақсат етті. Сынаушылар Абеномиканың гиперінфляция және теңгерімсіз ЖІӨ/қарыз қатынасы сияқты жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар, валюталық өзгерістер, әсіресе Қытай мен Жапония арасындағы қарым-қатынастарды нашарлатуы мүмкін.

Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қауымдастығы

Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қауымдастығы (АСЕАН) – Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан елдердің саяси, экономикалық, қауіпсіздік, әскери, білім беру және әлеуметтік-мәдени ұйымы. 1967 жылы құрылған, оның мақсаты мүшелері арасындағы ынтымақтастық пен өзара көмекке көмектесу. Елдер жыл сайын қараша айында саммиттерде кездеседі. Ұйым Азиядағы ынтымақтастық пен бірлік үшін орталық платформа болып табылады, оның құрамында аймақта бірнеше сауда блоктары құрылды, соның ішінде әлемдегі ең ірі сауда блогы – Аймақтық жан-жақты экономикалық серіктестік. АСЕАН мүше елдері – Мьянма (Бирма), Лаос, Таиланд, Камбоджа, Вьетнам, Филиппин, Малайзия, Бруней-Дар-Уссалам, Сингапур және Индонезия. Шығыс Тимор мен Папуа-Жаңа Гвинеяға бақылаушы статусы берілген. 2005 жылы АСЕАН Шығыс Азия саммитін құруға септігін тигізді (оған АСЕАН-ның барлық мүшелері, сондай-ақ Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Үндістан, Австралия және Жаңа Зеландия қатысты), кейбіреулер бұл саммит болашақта сауда блогына айналуы мүмкін деп санайды, бірақ оның шарттары әлі нақты емес және белгісіз. Азия валюта бірлігі (АВБ) – АСЕАН "10+3" экономикалық аймағы үшін ұсынылып отырған валюта бірлігі. (АСЕАН, Қытай Халық Республикасының құрлық бөлігі, Үндістан, Жапония және Оңтүстік Корея).

Шанхай ынтымақтастық ұйымы

Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) – Еуразиялық саяси, экономикалық және қауіпсіздік ұйымы. Оның құрылуы 2001 жылғы 15 маусымда Шанхай қаласында (Қытай) жарияланды. ШЫҰ-ның құрамына Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан, Үндістан және Пәкістан кіреді. Шанхай ынтымақтастық ұйымының Жарғысы 2002 жылғы маусымда қол қойылып, 2003 жылғы 19 қыркүйекте күшіне енді. "Азия альянсы" деп белгілі бұл ұйым экономикалық күші мен саяси ықпалы бойынша әлемдегі жетекші өңірлік ұйым, әлемдегі ең күшті әскери одақтардың бірі және географиялық аумағы мен халқы бойынша ең ірі өңірлік ұйым болып табылады – ол Еуразия құрлығының үштен екі бөлігінен астам және әлем халқының шамамен жартысын қамтиды. Қазіргі уақытта ШЫҰ – әлемдегі ең беделді және қуатты ұйымдардың бірі.

Өңірлік жан-жақты экономикалық әріптестік

Өңірлік жан-жақты экономикалық серіктестік – Оңтүстік-Шығыс Азия елдері қауымдастығының (АСЕАН) он мүше мемлекеті (Бруней, Камбоджа, Индонезия, Лаос, Малайзия, Мьянма, Филиппин, Сингапур, Таиланд, Вьетнам) және АСЕАН-мен қолданыстағы еркін сауда келісімдері бар алты мемлекет (Австралия, Қытай, Үндістан, Жапония, Оңтүстік Корея және Жаңа Зеландия) арасындағы ұсынылып отырған еркін сауда келісімі. Бұл әлемдегі ең ірі сауда блогы болып табылады және жаһандық экономиканың шамамен жартысын қамтиды. RCEP келіссөздері 2012 жылдың қараша айында Камбоджада өткен АСЕАН саммитінде ресми түрде басталды. Бұл еркін сауда келісімі 2020 жылдың қараша айында Вьетнамда өтетін АСЕАН саммиті мен оған қосымша саммиттерде қол қойылмақ. RCEP Азия және Америка елдерін қамтитын, бірақ Қытай мен Үндістанды қоспағандағы, ұсынылып отырған Транс-Тынық мұхит серіктестігіне (TPP) альтернатива ретінде қарастырылады.

Азия-Тынық мұхит аймағы сауда келісімі

Азия-Тынық мұхиты аймағының сауда келісімі (APTA), бұрын Бангкок келісімі деп аталған, Қытай мен Үндістанды, сондай-ақ Бангладеш пен Корея Республикасын біріктіретін жалғыз сауда келісімі болып табылады. Келісімнің хатшылығын БҰҰ-ның Азия және Тынық мұхиты экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКӘП) қамтамасыз етеді. Келісім тек шектеулі сандағы тауарларды қамтыса да, мүшелері 2009 жылы мүшелер арасындағы сауда процедураларын оңайлатуға бағытталған Сауданы жеңілдету жөніндегі келісімді іске асыруға келісті.

Азия-Тынық мұхит аймағы экономикалық ынтымақтастығы

Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭК) – Тынық мұхиты аймағындағы елдердің экономикалық және саяси байланыстарын жақсарту мақсатында бас қосатын ұйым. Бастапқы ниеті барлық қатысушы елдерді (Қытай, АҚШ және Австралия сияқты елдерді қоса) қамтитын еркін сауда аймағын құру болған, бірақ бұл жоспар іске аспады. 2014 жылы АТЭК мүшелері Азия-Тынық мұхиты аймағының еркін сауда аймағын (FTAAP) құру арқылы аймақтық экономикалық интеграцияны күшейтуге нақты қадам жасауға келісім берді. Алғашқы қадам ретінде АТЭК Азия-Тынық мұхиты аймағының еркін сауда аймағын іске асыруға қатысты мәселелерді зерттейтін стратегиялық сараптама жүргізуде. Бұл сараптамада экономикалық және әлеуметтік пайда мен зиянның ықтимал әсері талданып, еркін сауда аймағына жетудің түрлі жолдары қарастырылады және елдердің осы мақсатқа жетуде кездесетін қиындықтары анықталады.

Перс шығанағының ынтымақтастық кеңесі

Перс шығанағының ынтымақтастық кеңесі (ПШК) – 1981 жылы құрылған аймақтық үкіметаралық саяси және экономикалық одақ. ПШК-ның қазіргі мүше мемлекеттері – Бахрейн, Кувейт, Оман, Катар, Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктері.

Жақын экономикалық әріптестік туралы келісім

Жақын экономикалық әріптестік туралы келісім (CEPA) – Қытай Халық Республикасы, Гонконг әкімшілік аймағының үкіметі (2003 жылдың 29 маусымында қол қойылған) және Макао әкімшілік аймағының үкіметі (2003 жылдың 18 қазанында қол қойылған) арасындағы сауданы және инвестицияларды жеңілдетуді дамыту мақсатында жасалған экономикалық келісім. CEPA-ның басты мақсаттары – үш тараптың арасындағы тауарлар саудасының басым бөлігіне қатысты тарифтер мен тариф емес кедергілерді жою, сондай-ақ барлық кемсіту шараларын азайту немесе жою арқылы қызмет көрсету саудасын либерализациялау.

Араб лигасы

Араб лигасы – Африка және Азиядағы араб мемлекеттерінің ұйымы. Араб лигасы мүше мемлекеттерінің мүдделерін ілгерілетуге арналған саяси, экономикалық, мәдени, ғылыми және әлеуметтік бағдарламаларды жеңілдетіп, дамытады.

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) – бұрынғы Кеңес Одағының 15 мемлекетінің 12-сінен тұратын конфедерация, олар Азия және Еуропа мемлекеттерінен құралған (Балтық елдері бұл құрамға кірмейді). ТМД-ның жоғары ұлттық билігі шектеулі болғанымен, ол тек қана символдық ұйым емес, сауда, қаржы, заңнама және қауіпсіздік салаларында координациялық функцияларды атқарады. ТМД үшін ең маңызды мәселе – мүше мемлекеттер арасында 2005 жылы құрылатын толыққанды еркін сауда аймағы / экономикалық одақ құру. Бұдан бөлек, демократияны дамыту және шекарадан өтетін қылмыстың алдын алу жөніндегі ынтымақтастыққа да көмектеседі.

Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық қауымдастығы

Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымы (SAARC) – Оңтүстік Азияның сегіз мемлекетінен құралған ұйым, атап айтқанда, Ауғанстан, Бангладеш, Бутан, Үндістан, Мальдив, Непал, Пәкістан және Шри-Ланка. Бұл елдердің жалпы аумағы 5,130,746 км² құрайды және әлем халқының төрттен бір бөлігін қамтиды. SAARC ауыл шаруашылығы, ауылдық жерлерді дамыту, ғылым және технология, мәдениет, денсаулық сақтау, халықты ұстау, есірткі құралдарына қарсы күрес және терроризмге қарсы күрес салаларындағы ынтымақтастықты қолдайды. Сонымен қатар, Оңтүстік Азия аймақтық ынтымақтастық ұйымының 12-ші саммитінде «Оңтүстік Азия еркін сауда аймағы» деп аталатын еркін сауда келісіміне қол жеткізілді. Ол мүше мемлекеттердің 2 миллиардтан астам халқына қызмет ететін еркін сауда аймағын құруға негіз салды.

Бастапқы сектор

Азия – әлемдегі ең үлкен құрлық және табиғи ресурстарға өте бай. Бұрынғы Кеңес Одағының, әсіресе Ресейдің аумақтарында алтын, темір, қорғасын, титан, уран және мырыш сияқты көптеген металл кендері бар. Бұл металдар өндіріледі, бірақ мемлекеттік қолдауы бар бірнеше ірі компаниялардың бақылауында болғандықтан, көптеген халықаралық тау-кен компанияларының қатысуы қиынға түседі, сондықтан тиімділік төмен. Дегенмен, 2003/2004 жылдары Қытайдағы сұраныстың артуына байланысты тауар бағасының өсуі пайданы арттырды. Оңтүстік-Батыс Азияның ең маңызды табиғи ресурсы – мұнай. Сауд Арабиясы, Ирак және Кувейт мұнай қорына бай және соңғы кезде мұнай бағасының өсуінен үлкен пайда көрді. Азияда шамамен бес миллиард адам тұрады, сондықтан ауыл шаруашылығында ұзақ тарихы бар. Ауыл шаруашылығының, әсіресе күріштің жоғары өнімділігі Бангладеш, Пәкістан, Оңтүстік Қытай, Камбоджа, Үндістан және Вьетнам сияқты елдерде халық тығыздығының жоғары болуына мүмкіндік береді. Азияның жылы және ылғалды аймақтарында жердің көп бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Егістік жерлерді көбейту үшін көптеген төбелер террасалық тәсілмен өңделеді. Азиядағы негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері – күріш және бидай. Опиум Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Ауғанстанда маңызды коммерциялық дақыл болып табылады, бірақ оның өндірілуі барлық елде тыйым салынған. Азияда орман шаруашылығы кеңінен дамыған, ал дамыған елдерде сатылатын көптеген жиһаз Азия ағаштарынан жасалған. Азиядағы орманды жерлердің жартысынан астамы Қытай, Индонезия және Малайзияда орналасқан. Қытай қағаз және ағаштан жасалған жиһаз сияқты ағаш өнімдерін экспорттауда көш бастаса, Малайзия мен Индонезия тропикалық ағаш экспорттау бойынша алда келеді. Балық аулау, әсіресе Жапония мен Қытайда, маңызды тағам көзі болып табылады. Жапонияда ірі, жоғары сапалы балықтар көптеп кездеседі, ал Қытайда кішкентай балықтар көбірек тұтынылады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы орта таптың өсуіне байланысты дәстүрлі диетаға қымбат ет және тағамдар да енгізілуде.

Екінші сектор

Азиядағы өңдеу секторы дәстүрлі түрде Шығыс Азия аймағында, әсіресе Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Сингапур және Тайваньда ең күшті болып келеді. Өнеркәсіп ойыншықтар сияқты арзан тауарлар өндіруден бастап компьютерлер, CD ойнатқыштар, ойын консольдары, ұялы телефондар және автомобильдер сияқты жоғары технологиялық қосымша құнды тауарлар өндіруге дейін әртүрлі. Азияның ірі өндірістік компаниялары негізінен Жапонияда, Тайваньда немесе Оңтүстік Кореяда орналасқан. Олардың қатарына Жапониядан Sony, Toyota, Toshiba және Honda, Тайваньнан Asus, Acer, Оңтүстік Кореядан Samsung, Hyundai, LG және Kia кіреді. Еуропа, Солтүстік Америка, Жапония, Тайвань және Оңтүстік Кореяның көптеген дамыған елдерінің фирмалары Азияның дамуындағы арзан еңбектің мол ұсынысын пайдалану үшін маңызды операциялар жүргізеді. Азиядағы ең ірі жұмыс берушілердің бірі – тоқыма өнеркәсібі. Әлемдегі киім мен аяқ киімнің басым бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Азиядан, әсіресе Вьетнам, Қытай, Үндістан, Таиланд, Бангладеш, Пәкістан және Индонезиядан шығарылады. Үндістан экономикалық өсімнің ең үлкен игілігін көрген елдердің бірі болды. Ел бағдарламалық қамтамасыз ету мен басқа да ақпараттық технологияларға байланысты қызметтердің әлемдегі ең ірі экспорттаушыларының біріне айналды. Infosys, HCL, Mphasis, Mindtree, Larsen & Toubro Infotech, Wipro, Rolta, Mahindra Satyam және Tata Consultancy Services сияқты әлемдік деңгейдегі үндістандық бағдарламалық қамтамасыз ету компаниялары әлемдегі ең сұранысқа ие қызмет көрсетушілер ретінде танылды. Шақыру орталықтары сонымен қатар Филиппинде көптеген ағылшын тілді адамдардың болуы және американдық мәдениетпен таныс бұрынғы американдық колония болғандықтан, ірі жұмыс берушілерге айналуда. АҚШ, Канада, Австралия және тіпті Ұлыбритания сияқты ағылшын тілді елдердің ірі корпорациялары Филиппинде инвестиция салады, өйткені қызметкерлерге төленетін жалақы және компанияның басқа да шығындары Филиппинде арзан. CNBC International жаңалықтарына сәйкес, 2014 жылы Филиппиндер BPO Capital атанды, оның табысы шамамен 15,5 миллиард АҚШ долларына жетіп, филиппиндіктерге 900 000-нан астам жұмыс орны ашылды. Дегенмен, BPO бизнесі үшін де әлеуетті қиындықтар бар. Халықаралық банктердің және ірі корпорациялардың санының өсуі олардың жылдық компаниялық шығыстарын BPO-ны жасанды интеллектке (AI) ауыстыру арқылы қысқартуға тырысуда. Егер филиппин үкіметі елдегі BPO бизнесін сақтап қалу үшін жаңа бәсекеге қабілетті идеяларды ойлап таппаса, алдағы 10 жылда ел миллиард доллар табыс жоғалтады (ABS CBN бизнес жаңалықтары арнасының мәліметтері бойынша). Бизнес-процестерді аутсорсинг (BPO) индустриясының өркендеуі Үндістан мен Қытайдың басқа қаржы орталықтары ретінде өсуіне әкелді. Сарапшылар қазіргі қаржылық белсенділіктің орталығы "Chindia" – Қытай мен Үндістанды біріктіріп атауға арналған атау – Шанхай мен Мумбай өздерінің ірі қаржы орталықтарына айналып барады деп санайды. Басқа да өсіп келе жатқан технологиялық және қаржылық орталықтар: Дака (Бангладеш), Читтагонг (Бангладеш), Карачи (Пакистан), Ченнаи (Индия), Нью-Дели (Индия), Пуна (Индия), Бангалор (Индия), Хайдарабад (Индия), Шэньчжэнь (Қытай), Калькутта (Индия), Джакарта (Индонезия), Куала-Лумпур (Малайзия), Лахор (Пакистан), Метро Манила (Филиппин), Себу (Филиппин), Илоило Сити (Филиппин), Санта Роза (Филиппин), Анжелес Сити (Филиппин), Нага (Филиппин), Давао Сити (Филиппин), Калабанга (Филиппин), Бангкок (Таиланд) және Хо Ши Мин Сити (Вьетнам).