Кіріспе

Әлемнің саяси және экономикалық тұрақты елдерінің геосаяси топтамасы, батыстық саяси ұғым.

"Бірінші әлем" ұғымы бастапқыда суық соғыс кезеңінде қалыптасқан "Үш әлем" моделінің бір бөлігі болды. Бұл топтама АҚШ-тың батыс блогымен одақтас елдерді біріктірді. Бұл топтастыру тікелей қарсылықта болды – "Екінші әлем", ол Кеңес Одағының шығыс блогымен байланысқан елдерді біріктірді. Алайда, 1991 жылы Кеңес Одағының тарауымен суық соғыс аяқталғаннан кейін, бұл анықтама өзгеріп, саяси тәуекелдің аз болуымен қатар, тиімді демократиялық жүйеге, заң үстемдігіне, экономикалық тұрақтылыққа ие капиталистік экономикаға және жоғары өмір деңгейіне ие кез келген елді білдіретін болды. Мұндай көрсеткіштерді бағалау үшін елдің ЖІӨ, ЖҰӨ, сауаттылық деңгейі, өмір сүру ұзақтығы және Адам даму индексі зерттеледі. Күнделікті қолданыста "Бірінші әлем" әдетте әлемнің жоғары дамыған индустриалды елдерін, батыстық елдер деп саналатын мемлекеттерді білдіреді.

Басқа көрсеткіштер

Бірінші әлем терминінің әртүрлі анықтамалары және бүгінгі әлемдегі оның белгісіздігі Бірінші әлем мәртебесінің әртүрлі көрсеткіштеріне алып келеді. 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы елдердің салыстырмалы байлығын анықтау үшін бірінші, екінші, үшінші және төртінші әлемдер терминдерін пайдаланды (бірақ төртінші әлем термині кейінірек кеңінен қолданыла бастады). Анықтамада мәдениетке қатысты сілтемелер де бар. Олар АҚШ долларымен өлшенетін жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) және басқа да әлеуметтік-саяси факторлар бойынша анықталды. Салқын соғыс кезеңінің басында АҚШ және Кеңес Одағы НАТО мен Варшава шартын құрды. Олар Батыс және Шығыс блогы деп те аталды. Бұл екі блоктың жағдайы соншалықты ерекше болғандықтан, олар екі әлем болды, бірақ олар бірінші және екінші деп саналмады. Салқын соғыстың басталуы Уинстон Черчилльдің танымал «Темір перде» сөзімен белгіленді. Бұл сөйлеуінде Черчилль Батыс пен Шығыстың бөлінісін соншалықты мықты деп сипаттады, оны темір перде деп атауға болады. 1952 жылы француз демографы Альфред Сови революцияға дейінгі Франциядағы үш қабатқа сілтеме жасай отырып, «Үшінші әлем» терминін енгізді. Бірінші екі қабат – аристократия және дін қызметкерлері, ал қалғандары үшінші қабатты құрады. «Үшінші әлем» термині пайда болғаннан кейін, алғашқы екі топ сәйкесінше «Бірінші әлем» және «Екінші әлем» деп аталды. Осылайша үш әлемдік жүйе қалыптасты. Бірінші, Екінші және Үшінші әлемнің анықтамалары сәл өзгерді, бірақ негізінен бірдей ұғымдарды көрсетеді.

Тарихи

Салқын соғыс кезінде Бірінші, Екінші және Үшінші дүние арасындағы қарым-қатынас өте қатаң болды. Бірінші және Екінші әлемдер АҚШ және Кеңес Одағы арасындағы шиеленіс арқылы үнемі келіспеушіліктерде болды. Атауынан көрінетіндей, Салқын соғыс – Бірінші және Екінші әлемдер, немесе нақтырақ айтқанда, АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы негізінен идеологиялық күрес болды. Трумэн доктринасы және Маршалл жоспары (АҚШ-тан) және Молотов жоспары (КСРО-дан) сияқты көптеген доктриналар мен жоспарлар Салқын соғыс динамикасын анықтады. Екі әлем арасындағы шиеленістің деңгейі сол кезде Шығыс және Батыс Берлинге бөлінген кезде айқын байқалды. Кеңес Одағы Шығыс Берлиннің азаматтары капиталистік Батысқа тым көп қатыспасын деп, қала ішінде Берлин қабырғасын тұрғызды. Бірінші және Үшінші дүние арасындағы қарым-қатынас Үшінші дүниенің өзінің анықтамасымен сипатталады. Үшінші дүние елдері Бірінші және Екінші әлемдердің ешқайсысына да бейтарап болғандықтан, олар тартылып алудың нысаны болды. Өздерінің ықпал аймағын кеңейту үшін АҚШ (Бірінші дүниенің ядросы) Үшінші дүниеде АҚШ-қа жақын режимдерді орнатуға тырысты. Сонымен қатар, Кеңес Одағы (Екінші дүниенің ядросы) да кеңейгісі келгендіктен, Үшінші дүние жиі қақтығыстар ошағына айналды. Мысалдарға Вьетнам және Корея кіреді. Егер соғыс аяғында ел капиталистік және демократиялық болса, Бірінші дүние жеңіске жетті, ал егер ел коммунистік болса, Екінші дүние жеңіске жетті. Вьетнам толығымен коммунистік болғанымен, Кореяның тек солтүстік бөлігі коммунистік қалды. Домино теориясы АҚШ-тың Үшінші дүниеге қатысты саясатын және Екінші дүниемен бәсекелесуін бақылап тұрды. Домино теориясы тұрғысынан, АҚШ Үшінші дүниедегі өкілеттік соғыстарда жеңіске жетуді "АҚШ-тың бүкіл әлемдегі міндеттемелерінің сенімділігінің" өлшемі ретінде қарастырды.

Қазіргі

Адамдар мен ақпараттың қозғалысы қазіргі әлемдегі халықаралық қатынастардың ерекшелігі болып табылады. Жаңалықтар мен инновациялардың көп бөлігі Батыс Еуропа мен АҚШ-та пайда болады, ал олардың салдары кейіннен бүкіл әлемге таралады. Пенсильвания университетінің Уортон бизнес мектебінің бағалауынша, соңғы 30 жылдағы ең маңызды 30 инновацияның көпшілігі бұрынғы Бірінші әлем елдерінен (мысалы, АҚШ және Батыс Еуропа елдері) шыққан. Бірінші әлемдегі білім мен үшінші әлем арасындағы айырмашылық денсаулық сақтау және медицина салаларында анық көрінеді. Сумен байланысты аурулар "бай елдерде" көбінесе жойылған, ал "дамушы елдерде" олар әлі де "маңызды мәселе" болып қана қоймайды, сонымен қатар үлкен қиындық тудырады. Бірінші әлемнің дамыған елдерінде жеңіл емделетін безгек және туберкулез аурулары үшінші әлемнің дамушы елдерінде көптеген адамдардың өмірін алады. Жыл сайын 900 000 адам безгек салдарынан қайтыс болады, ал аурумен күресу көптеген Африка елдерінде денсаулық сақтау шығындарының 40% құрайды. Халықаралық атаулар мен нөмірлер корпорациясы (ICANN) 2010 жылдың жазында бірінші интернационалдастырылған домендік атаулардың (IDN) қолжетімді болатынын хабарлады. Бұған латын әліпбиінде жазылмаған домендер, мысалы, қытай, араб және орыс тілдері жатады. Бұл бірінші және үшінші әлем арасындағы ақпарат ағынының теңдесуіне ықпал етеді. Бірінші әлемнен үшінші әлемнің түрлі елдеріне ақпарат пен технологияның таралуы, жалпы алғанда, "бірінші әлемнің тұрмыс деңгейіне ұмтылыс" тудырды. Көмірсутекті отынды көп пайдаланатын Бірінші әлем елдері қоршаған ортаның ластануына назар аударды. Киото протоколы – 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммитінде қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясына негізделген келісім. Ол климатты қорғау жүгін АҚШ және басқа Бірінші әлем елдерінің иелігіне беруді көздеді. Бұл себепті, халықаралық қатынастарды зерттейтін ғалымдардың көпшілігі индустриялық дамыған Бірінші әлем елдерінен шыққан. Әлемде дамыған елдердің саны арта келе, әлемнің мүдделері де бірте-бірте өзгеріп келеді. Еуропалық ғалымдар мен халықаралық саясат шеберлері идеяларды теориялық тұрғыдан зерделеп, содан кейін жаңадан тәуелсіз болған отарлардың саяси жағынан дамыған тәуелсіз мемлекеттерге айналуына әкелетін саясатты жасауға үміттенді. "Дегенмен, жаһандану – жаңа құбылыс емес. Мыңдаған жылдар бойы адамдар, ал кейіннен корпорациялар бір-бірінен қашықта орналасқан жерлерден тауар сатып алып, сата бастады, мысалы, Орта Азия арқылы Қытай мен Еуропаны байланыстырған танымал Жібек жолы арқылы. Сол сияқты, ғасырлар бойы адамдар мен корпорациялар басқа елдердегі кәсіпорындарға инвестиция жасады. Шындығында, қазіргі жаһандану толқынының көптеген ерекшеліктері 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін болған жағдайларға ұқсас."