Кіріспе

Экономиканың орташа табысы

Адам басына шаққандағы табыс (АБТ) немесе орташа табыс, белгілі бір аймақта (қала, облыс, ел және т.б.) бір адамға шаққандағы орташа табысты белгілі бір жылы өлшейді. Көптеген елдерде адам басына шаққандағы табыс, АҚШ-тың халық санағы сияқты жүйелі халық саралаулары арқылы анықталады. Бұл елдің жалпы табысын, сондай-ақ нақты аймақтардың немесе демографиялық топтардың табысын есептеуге мүмкіндік береді. Дегенмен, әртүрлі елдердегі адам басына шаққандағы табысты салыстыру қиын, себебі әдістемелер, анықтамалар мен деректердің сапасы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Адам басына шаққандағы табыс көбінесе бір сектордың орташа табысын өлшеу және түрлі халықтардың әл-ауқатын салыстыру үшін қолданылады. Сондай-ақ, адам басына шаққандағы табыс елдің өмір сүру деңгейін бағалау үшін жиі пайдаланылады. Елдердің табыс деңгейлерін салыстыру үшін бұл көрсеткіш әдетте еуро немесе АҚШ доллары сияқты кең таралған халықаралық валютада беріледі. Бұл елдің Адам даму индексінің үш құрауышының бірі болып табылады.

Шектеулер

Көптеген экономикалық зерттеулерде жан басына шаққандағы табыс пайдалы болуы мүмкін, бірақ оның шектеулерін естен шығармау қажет. Жан басына шаққандағы табысты уақыт өте келе салыстырғанда инфляцияны ескеру керек. Инфляцияға түзету жасамаса, көрсеткіштер экономикалық өсімнің әсерін жоғары бағалауға бейім. Халықаралық салыстырулар валюта бағамында көрсетілмейтін өмір сүру құнының айырмашылықтарынан бұрмалануы мүмкін. Егер мақсат елдердегі өмір сүру деңгейін салыстыру болса, сатып алу қабілеті паритетіне сәйкес түзетулер адамдардың ақшаларымен не сатып ала алатынын дәлірек көрсетеді. Бұл орташа мән және табыстың таралуын көрсетпейді. Егер елде табыс тең емес бөлінген болса, байлардың кішкентай тобы жан басына шаққандағы табысты айтарлықтай арттыра алады, ал халықтың көп бөлігінің табысы өзгермейді. Осы тұрғыдан алғанда, жан басына шаққандағы табысқа қарағанда табыстың медианасы (орташа деңгейі) өркендеуді өлшеуде тиімдірек, себебі ол сыртқы факторларға аз тәуелді. Бартер сияқты ақшалай емес қызметтер немесе отбасы ішінде көрсетілетін қызметтер көбінесе есепке алынбайды. Мұндай қызметтердің маңыздылығы экономикалар арасында кең ауқымда өзгереді. Жан басына шаққандағы табыс, табыстың денсаулық сақтау, білім беру немесе инфрақұрылым сияқты аймақтың дамуын жақсартатын факторларға инвестицияланғанын ескермейді.