Әлемдік экономиканың негіздері

Кіріспе

Әлемдік экономика немесе жаһандық экономика – әлемдегі барлық адамдардың экономикасы, жаһандық экономикалық жүйеге сілтеме жасайды. Оған елдер арасында және ішінде жүзеге асырылатын барлық экономикалық қызмет түрлері кіреді, соның ішінде өндіріс, тұтыну, экономикалық басқару, жалпы жұмыс, қаржылық операциялар және тауарлар мен қызметтер саудасы. Кейбір жағдайларда екі терминнің арасында айырма жасалады: «халықаралық» немесе «жаһандық экономика» жеке өлшенеді және ұлттық экономикалардан ерекшеленеді, ал «әлемдік экономика» – жеке елдердің көрсеткіштерінің қосындысы. Өндірістегі, пайдаланудағы және айырбастаудағы құнға қатысты минималды стандарттан асып, әлемдік экономиканың анықтамалары, бейнелеулері, модельдері және бағалаулары кең ауқымды. Ол Жер планетасының географиясы мен экологиясынан ажырамас. Әлемдік экономика мәселелерін көбінесе тек адамның экономикалық қызметімен шектеуге болады, және әлемдік экономика әдетте ақшалай өлшемдерде бағаланады. Бұл тіпті кейбір тауарлар мен қызметтерді бағалауға тиімді нарық болмаған жағдайларда да, немесе тәуелсіз зерттеулер, нақты деректер немесе үкіметтік ынтымақтастық болмағандықтан есептеулер қиын болғанда да дұрыс. Типтік мысал – заңсыз есірткілер және басқа да қара нарық тауарлары, олар кез келген стандарт бойынша әлемдік экономиканың бөлігі болып табылады, бірақ олар үшін заңды нарық жоқ. Дегенмен, ақшалай құнды белгілеуге қабілетті және тиімді нарық болған жағдайларда да экономистер әлемдік экономика үшін бірыңғай өлшемге айналдыру үшін ағымдағы немесе ресми айырбас бағамын қолданбайды, себебі айырбас бағамы әлемдік құнды дәл көрсетпейді. Мысалы, мәмілелердің көлемі немесе бағасы үкімет тарапынан қатаң реттелетін жағдайларда. Керісінше, жергілікті валютадағы нарықтық бағалар әдетте сатып алу қабілетінің көрсеткіштері арқылы бірыңғай ақша бірлігіне аударылады. Бұл әдіс төменде қолданылады, әлемдік экономикалық белсенділікті нақты АҚШ доллары немесе еврода бағалау үшін қолданылады. Алайда, әлемдік экономиканы бағалаудың және оны көрсетудің көптеген басқа да жолдары бар. Мысалы, 2020 жылғы наурыз айының мәліметтері бойынша әлемдегі 7,8 миллиард адамның қаншасы осы бағалауларда өздерінің экономикалық қызметінің көп бөлігін көрсетеді, бұл белгісіз. Мэддисонның сөзіне сүйенсек, 19 ғасырдың ортасына дейін әлемдік өнімге Қытай мен Үндістан басымдық еткен, ал Үндістан субконтиненті біздің эраның 1 ғасырынан 17 ғасырына дейін әлемдегі ең ірі экономика болған. Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкадағы өнеркәсіп революциясының толқындары үлесті бөлісті Батыс жарты шарға қарай жылжытты. 2024 жылға қарай келесі 19 ел немесе мемлекеттік бірлестік номиналды немесе ППС есебімен ЖІӨ бойынша кем дегенде 2 триллион АҚШ долларына жетті: Бразилия, Канада, Қытай, Франция, Германия, Үндістан, Индонезия, Италия, Жапония, Мексика, Оңтүстік Корея, Ресей, Сауд Арабиясы, Испания, Түркия, Ұлыбритания, АҚШ, Еуропалық Одақ және Африкалық Одақ. Үкіметтік инвестициялардың жоғары деңгейіне қарамастан, 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде әлемдік экономика 3,4% төмендеді, бұл Дүниежүзілік банктың 5,2% төмендеуі туралы бастапқы болжамынан жақсы нәтиже. Қалалар әлемдік ЖІӨ-нің 80% құрайды, сондықтан олар осы құлдыраудың негізгі салдарына ұшырады. 2021 жылы әлемдік экономика қайтадан өсті, шамамен 5,5% өсім тіркелді.

Economy of the world

The world economy or global economy is the economy of all humans in the world, referring to the global economic system, which includes all economic activities conducted both within and between nations, including production, consumption, economic management, work in general, financial transactions and trade of goods and services. In some contexts, the two terms are distinct: the "international" or "global economy" is measured separately and distinguished from national economies, while the "world economy" is simply an aggregate of the separate countries' measurements. Beyond the minimum standard concerning value in production, use and exchange, the definitions, representations, models and valuations of the world economy vary widely. It is inseparable from the geography and ecology of planet Earth. It is common to limit questions of the world economy exclusively to human economic activity, and the world economy is typically judged in monetary terms, even in cases in which there is no efficient market to help valuate certain goods or services, or in cases in which a lack of independent research, genuine data or government cooperation makes calculating figures difficult. Typical examples are illegal drugs and other black market goods, which by any standard are a part of the world economy, but for which there is, by definition, no legal market of any kind. However, even in cases in which there is a clear and efficient market to establish monetary value, economists do not typically use the current or official exchange rate to translate the monetary units of this market into a single unit for the world economy since exchange rates typically do not closely reflect worldwide value – for example, in cases where the volume or price of transactions is closely regulated by the government. Rather, market valuations in a local currency are typically translated to a single monetary unit using the idea of purchasing power. This is the method used below, which is used for estimating worldwide economic activity in terms of real United States dollars or euros. However, the world economy can be evaluated and expressed in many more ways. It is unclear, for example, how many of the world's 7.8 billion people (as of March 2020) have most of their economic activity reflected in these valuations. According to Maddison, until the middle of the 19th century, global output was dominated by China and India with Indian subcontinent being the world's largest economy from 1 C. E to 17 C. E. Waves of the Industrial Revolution in Western Europe and Northern America shifted the shares to the Western Hemisphere. As of 2024, the following 19 countries or collectives have reached an economy of at least US$2 trillion by GDP in nominal or PPP terms: Brazil, Canada, China, France, Germany, India, Indonesia, Italy, Japan, Mexico, South Korea, Russia, Saudi Arabia, Spain, Turkey, the United Kingdom, the United States, the European Union and the African Union. Despite high levels of government investment, the global economy decreased by 3.4% in 2020 in the midst of the COVID 19 pandemic, an improvement from the World Bank's initial prediction of a 5.2 percent decrease. Cities account for 80% of global GDP, thus they faced the brunt of this decline. The world economy increased again in 2021 with an estimated 5.5 percent rebound.

Елдер топтары бойынша әлемдік экономика

Елдер тобыЕлдер тобының ЖІӨ (номиналды) бойынша тізімі2024 жылы (немесе ең жоғары деңгейде)Елдер тобының ЖІӨ (ТДС) бойынша тізімі2024 жылы (немесе ең жоғары деңгейде)Елдер саныБасты экономикаларҚұны (миллион АҚШ доллары)Жаһандық ЖІӨ-нің үлесіҚұны (миллион АҚШ доллары)Жаһандық ЖІӨ-нің үлесі'''[[Жетілік тобы 48 678 121 44,5% 55 025 255 29,6% 7 Дамып келе жатқан және дамушы Азия (Континенттер: Азия және Океания) 26 686 077 24,4% 63 318 654 34,1% 30 Басқа дамыған экономикалар (Жетілік топқа кірмейтін дамыған экономикалар)(Континенттер: Еуропа, Азия, Океания және Солтүстік Америка) 15 134 208 13,8% 20 390 379 11,0% 34 Латын Америкасы және Кариб бассейні(Континенттер: Оңтүстік Америка және Солтүстік Америка) 7 004 688 6,4% 13 364 843 7,2% 33 Дамып келе жатқан және дамушы Еуропа(Континенттер: Еуропа және Азия) 5 164 278 4,7% 13 793 802 7,4% 15 Таяу Шығыс және Орталық Азия(Континенттер: Азия және Африка) 4 965 982 4,5% 13 933 205 7,5% 32 Сахара асты Африкасы(Континент: Африка) 1 895 862 (2022 жылы 2 011 398-ге жеткен) 1,7% 5 850 984 3,2% 45 Әлем 109 529 216 100,0% 185 677 122 100,0% 196

Дүниежүзілік экономика континенттері бойынша

ЖІӨ секторлық құрамы (2019 жылғы бағалау) Континент Ауыл шаруашылығы Өнеркәсіп Қызмет Дүниежүзі 7,908,260 38,354,363 81,575,461 Азия 5,105,362 20,858,549 32,939,397 Солтүстік Америка 292,467 5,008,594 18,426,200 Еуропа 838,199 8,175,402 20,598,902 Оңтүстік Америка 539,510 2,014,140 5,024,223 Африка 1,076,690 1,941,037 3,559,579 Океания 56,032 356,641 1,027,160

Дүниежүзілік экономиканың қазіргі заманғы рейтингісі бойынша әлемдегі ең ірі экономикалардың ЖІӨ және әлемдік экономикалық өсудегі үлесі

2024 жылғы дерек бойынша ЖІӨ бойынша ең ірі 25 экономика (номиналды), ЖІӨ бойынша ең ірі 25 экономика (ТСП), жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ-нің (номиналды) ең жоғары деңгейін көрсеткен 28 экономика және 2024 жылғы дерек бойынша жан басына шаққандағы ең жоғары ЖІӨ-нің (ТСП) ең жоғары деңгейін көрсеткен 28 экономика. G20 мүше елдері – **қалың әріппен** көрсетілген. 2024 жылғы ең жоғары деңгейдегі ЖІӨ (номиналды) бойынша ең ірі 25 экономиканың тізімі (млн АҚШ доллары) және 2024 жылғы ең жоғары деңгейдегі жан басына шаққандағы ЖІӨ (ТСП) бойынша ең ірі 28 экономиканың тізімі (Int$):

The 25 largest economies by GDP (nominal), the 25 largest economies by GDP (PPP), 28 economies with the highest peak GDP per capita (nominal) and the 28 economies with the highest peak GDP per capita (PPP) as of 2024. Members of the G 20 major economies are in bold. List of the 25 largest economies by GDP (nominal) at their peak level as of 2024 in million US$ List of the 28 economies by highestGDP (PPP) per capita at their peak level as of 2024 in Int$' Rank Country Value Peak year—World109,529,2162024128,781,0832024—19,226,2352008218,532,633202436,272,363201244,591,100202453,937,011202463,495,261202473,130,0142024—2,980,015202282,616,156201192,408,6552008102,292,4702013112,242,1822024122,017,0252024131,818,4322021141,790,3482024151,647,1142024161,475,6902024171,142,5132024181,113,5612024191,108,572202220938,458202421844,623202422802,958202423655,192202424654,892202325644,0362012 Rank Country Value Peak year—World185,677,1222024135,291,0152024228,781,0832024—26,308,2032024314,594,4602024—9,490,335202446,720,962202455,686,531202465,472,880202474,720,542202484,273,668202494,029,4382024103,987,9112024113,831,5332024123,434,2242024133,347,1032024143,057,9952024152,516,3762024162,472,2272024172,354,3922024181,898,5382024191,854,8452024201,800,5402024211,792,3492024221,791,3582024231,644,3222024241,642,5722024251,619,8032024 Rank Country Value Peak year1240,86220222197,50520213134,92520214118,77520225106,05920246108,72920227105,66920248101,9332012999,62520221091,88120141190,87420141288,44720241385,37320241484,59420241579,11020081675,14820221769,46720211869,10820211968,48620122063,75020242161,41820212259,22520242357,11620212455,61320222555,59620082655,53620242755,12720242854,9312022 Rank Country Value Peak year1169,69820122149,42220133146,45720224133,89520245133,73720246121,25920227110,2132004895,8692022991,93220241091,48520071188,31220121286,98920241385,37320241484,28020221580,13720241677,95420221776,85820241875,12820241974,54220222073,78420242170,97620222270,33320242369,17720242469,14620242568,25320222667,68220242767,24520242866,6272024

Құрама елдер бойынша рейтингі Ел Мөлшері Жыл
Әлем 109,529,216 2024
1 28,781,083 2024
2 19,226,235 2008
3 18,532,633 2024
4 6,272,363 2012
5 4,591,100 2024
6 3,937,011 2024
7 3,495,261 2024
8 3,130,014 2024
9 2,980,015 2022
10 2,616,156 2011
11 2,408,655 2008
12 2,292,470 2013
13 2,242,182 2024
14 2,017,025 2024
15 1,818,432 2021
16 1,790,348 2024
17 1,647,114 2024
18 1,475,690 2024
19 1,142,513 2024
20 1,113,561 2024
21 1,108,572 2022
22 938,458 2024
23 844,623 2024
24 802,958 2024
25 655,192 2024

Құрама елдер бойынша рейтингі Ел Мөлшері Жыл
Әлем 185,677,122 2024
1 35,291,015 2024
2 28,781,083 2024
3 26,308,203 2024
4 14,594,460 2024
5 9,490,335 2024
6 6,720,962 2024
7 5,686,531 2024
8 5,472,880 2024
9 4,720,542 2024
10 4,273,668 2024
11 4,029,438 2024
12 3,987,911 2024
13 3,831,533 2024
14 3,434,224 2024
15 3,347,103 2024
16 3,057,995 2024
17 2,516,376 2024
18 2,472,227 2024
19 2,354,392 2024
20 1,898,538 2024
21 1,854,845 2024
22 1,800,540 2024
23 1,792,349 2024
24 1,791,358 2024
25 1,644,322 2024

Құрама елдер бойынша рейтингі Ел Мөлшері Жыл
1 40,862 2022
2 97,505 2021
3 134,925 2021
4 118,775 2022
5 106,059 2024
6 108,729 2022
7 105,669 2024
8 101,933 2012
9 99,625 2022
10 91,881 2014
11 90,874 2014
12 88,447 2024
13 85,373 2024
14 84,594 2024
15 79,110 2008
16 75,148 2022
17 69,467 2021
18 69,108 2021
19 68,486 2012
20 63,750 2024
21 61,418 2021
22 59,225 2024
23 57,116 2021
24 55,613 2022
25 55,596 2008

Құрама елдер бойынша рейтингі Ел Мөлшері Жыл
1 69,698 2012
2 49,422 2013
3 46,457 2022
4 33,895 2024
5 33,737 2024
6 21,259 2022
7 10,213 2004
8 95,869 2022
9 91,932 2024
10 91,485 2007
11 88,312 2012
12 86,989 2024
13 85,373 2024
14 84,280 2022
15 80,137 2024
16 77,954 2022
17 76,858 2024
18 75,128 2024
19 74,542 2022
20 73,784 2024
21 70,976 2022
22 70,333 2024
23 69,177 2024
24 69,146 2024
25 68,253 2022
26 67,682 2024
27 67,245 2024
28 66,627 2024

Номиналды ЖІӨ бойынша әлемдегі ең ірі 20 экономика

Халықаралық валюта қоры мәліметтері бойынша, төменде нақты жылдағы ең жоғары көрсеткіштегі номиналды ЖІӨ бойынша ең ірі жиырма экономиканың тізімі келтірілген. Рет1980198519901995200020052010201520202025202912345678910Рет1980198519901995200020052010201520202025202911121314151617181920

Әскери

2018 жылғы әлемдік әскери шығындар: 1,822 триллион долларға бағаланды. Әскери шығыстардың ЖІӨ-ге қатынасы: шамамен жалпы әлемдік өнімнің 2% құрайды (1999).

Ғылым, зерттеулер және даму

2011 жылғы Корольдік қоғамның есебінде ғылыми зерттеулердің ағылшын тілінде жарияланған мақалаларының саны бойынша АҚШ бірінші орында тұрды, одан кейін Қытай, Ұлыбритания, Германия, Жапония, Франция және Канада келді. 2015 жылы ЮНЕСКО Статистика институтының мәліметтері бойынша, зерттеу және әзірлемелер әлемдік ЖІӨ-нің орташа есеппен 2,2%-ын құрады. Инновацияны бағалау және рейтингтеу жүйесіне Bloomberg Innovation Index, Global Innovation Index және жан басына шаққандағы Нобель сыйлығы лауреаттарының саны кіреді.

Экономикалық зерттеулер

Экспортты ынталандыру мақсатында көптеген мемлекеттік органдар веб-сайттарында салалар мен елдер бойынша экономикалық зерттеулер жариялайды. Осындай агенттіктердің қатарында АҚШ-тағы USCS (US DoC) және FAS (USDA), Канададағы EDC және AAFC, Франциядағы Ubifrance, Ұлыбританиядағы UKTI, Азиядағы HKTDC және JETRO, Океаниядағы Austrade және NZTE бар. Халықаралық сауда қауымдастықтары федерациясы жасалған ынтымақтастық келісімдері арқылы аталған агенттіктердің (USCS, FAS, AAFC, UKTI және HKTDC) және басқа да бейүкіметтік ұйымдардың зерттеулерін globaltrade.net веб-сайтында жариялайды.