Кіріспе
Экологиялық мәселелер бойынша ақпарат алу, шешім қабылдауға қатысу және әділет алу жөніндегі БҰҰ ЕЭК Конвенциясы, көбінесе Орхус конвенциясы деп аталады, 1998 жылғы 25 маусымда Данияның Орхус қаласында қол қойылды. Ол 2001 жылғы 30 қазанда күшіне енді. 2014 жылғы наурыз айының мәліметі бойынша, конвенцияға 47 тарап мүше – 46 мемлекет және Еуропалық Одақ кіреді. Ратификациялаған барлық мемлекеттер Еуропа мен Орталық Азияда орналасқан. Еуропалық Одақ өз заңнамасында, әсіресе Су жөніндегі директивада (Директива 2000/60/ЕҚ) Орхус принциптерін қолдана бастады. Лихтенштейн мен Монако конвенцияға қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған. Орхус конвенциясы жергілікті, ұлттық және трансшекаралық қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша үкіметтік шешім қабылдау процесінде ақпарат алу, қатысу және сотқа шағымдану құқықтарын қоғамға береді. Ол халық пен мемлекеттік органдардың арасындағы өзара іс-қимылға баса назар аударады.
The UNECE Convention on Access to Information, Public Participation in Decision making and Access to Justice in Environmental Matters, usually known as the Aarhus Convention, was signed on 25 June 1998 in the Danish city of Aarhus. It entered into force on 30 October 2001. As of March 2014, it had 47 parties—46 states and the European Union. All of the ratifying states are in Europe and Central Asia. The EU has begun applying Aarhus type principles in its legislation, notably the Water Framework Directive (Directive 2000/60/EC). Liechtenstein and Monaco have signed the convention but have not ratified it. The Aarhus Convention grants the public rights regarding access to information, public participation and access to justice, in governmental decision making processes on matters concerning the local, national and transboundary environment. It focuses on interactions between the public and public authorities.
Үш тірек
Ақпаратқа қол жеткізу: әрбір азамат қоршаған орта туралы ақпаратқа кең және оңай қол жеткізуге құқылы. Мемлекеттік органдар қажетті барлық ақпаратты уақтылы және ашық түрде ұсынуға, сондай-ақ жинауға және таратуға міндетті. Олар тек қана ерекше жағдайларда (мысалы, ұлттық қорғаныс сияқты) одан бас тарта алады.
Public participation in decision making: the public must be informed over all the relevant projects and it has to have the chance to participate during the decision making and legislative process. Decision makers can take advantage from people's knowledge and expertise; this contribution is a strong opportunity to improve the quality of the environmental decisions, outcomes and to guarantee procedural legitimacy
Шешім қабылдауға қатысу: жұртшылық барлық маңызды жобалар туралы хабардар етуге тиіс және шешім қабылдау мен заңнамалық процеске қатысу мүмкіндігіне ие болуы керек. Шешім қабылдаушылар адамдардың білімі мен тәжірибесін пайдалана алады; мұндай үлескеңдік қоршаған ортаға қатысты шешімдердің сапасын арттыруға, нәтижелерді жақсартуға және процедуралық заңдылықты қамтамасыз етуге зор мүмкіндік береді.
Public participation in decision making: the public must be informed over all the relevant projects and it has to have the chance to participate during the decision making and legislative process. Decision makers can take advantage from people's knowledge and expertise; this contribution is a strong opportunity to improve the quality of the environmental decisions, outcomes and to guarantee procedural legitimacy
Қосымша ойлар
Орхус конвенциясы – бұл «экологиялық реттеудің процедураландырылуы», ол стандарттар мен нәтижелерді белгілеуден гөрі, процедураларды анықтауға және тізімдеуге көбірек баса назар аударады. Бұл, қатысушы тараптарға өз елдерінің ерекшеліктері мен жағдайларына сәйкес конвенцияны түсіндіруге және іске асыруға мүмкіндік береді. Бұл модель көп деңгейлі басқарудың нақты мысалы болып табылады. Конвенцияны бұлыңғыр, әлсіз және түрлі интерпретацияларға ашық қылса да, нәтижелерді анықтауға жұмсалатын уақыт пен ресурстардың ысырабына соқтыру қаупі бар. Басқа сыншылар жеке сектор ұйымдарының міндетті процедуралардан тыс қалғанын (Мейсон, 2010) және сонымен қатар, қатысатын ҮЕҰ-лардың экологиялық мүдделерді адал түрде ұсынып беретініне күмәнді қарауға болатынын атап көрсетеді. Қарапайым азаматтардың тиімді қатысуға жеткілікті қаржылық мүмкіндіктері болмайды, сондықтан олар осы ірі ұйымдар арқылы өкілдік етуге мәжбүр. Қатысушылар мен әлеуметтік топтар арасындағы ресурстардың теңсіздігі, қоршаған ортаны қорғаудың бұрыс және теңгерімсіз болуына әкелуі мүмкін.
Ластаушы заттарды шығару хаттамасы
Орхус конвенциясына қатысты ластаушы заттарды шығару және тасымалдау тізілімдері туралы Киев хаттамасы 2003 жылғы 21 мамырда Киев қаласында (Украина) өткен Тараптардың кезектен тыс мәжілісінде қабылданды. Хаттамаға 36 мемлекет және Еуропалық қауымдастық қол қойды. 2023 жылдың шілдесіне қарай 38 тарап хаттаманы ратификациялады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан 2000 жылы: «Орхус конвенциясы аймақтық сипатта болғанымен, оның маңызы жаһандық деңгейде. Бұл Рио декларациясының 10-қағидасын ең толыққанды түсіндіретін нұсқаулық, онда азаматтардың қоршаған орта мәселелеріне қатысуы және мемлекеттік органдардағы қоршаған орта туралы ақпаратқа қол жеткізу қажеттігі баса назарда. Осы себепті, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен экологиялық демократия саласында жасалған ең амбициозды жоба болып табылады» деді. Орхус конвенциясының ықпалы қоршаған орта саласымен шектелмейді. 2007 жылғы 12-15 мамыр аралығында Рио-де-Жанейрода өткен Интернет басқару жөніндегі 2-ші форумында конвенция халықаралық форумдардың жұмысындағы қоғамдық қатысу мен ашықтықтың үлгісі ретінде ұсынылды.