Кіріспе
Атты бағыттайтын құрал. Жылқының аузына салынатын битпен және оған бекітілген еліктермен бірге аттың басына кигізілетін жабдық – қағаз деп аталады. "Оксфорд ағылшын сөздігінде" көрсетілгендей, ол елік арқылы жасалатын қысыммен қосымша басқару және байланыс мүмкіндігін береді (Oxford English Dictionary, n. d., параграф 1). Битсіз, мұрындығы бар бас киім хакамор немесе кейбір аймақтарда битсіз қағаз деп аталады. Олардың көптеген әртүрлі дизайндары бар, бірақ барлығының мақсаты – жануардың бетінің сезімтал жерлеріне қысым жасау арқылы бағыт беру және басқару.
A bridle is a piece of equipment used to direct a horse. As defined in the Oxford English Dictionary, the "bridle" includes both the headstall that holds a bit that goes in the mouth of a horse, and the reins that are attached to the bit. It provides additional control and communication through rein pressure (Oxford English Dictionary, n. d., para. 1). Headgear without a bit that uses a noseband to control a horse is called a hackamore, or, in some areas, a bitless bridle. There are many different designs with many different name variations, but all use a noseband that is designed to exert pressure on sensitive areas of the animal's face to provide direction and control.
"Англия" стильдері
Снаффл тұтқасы: "Ағылшын типтегі" снаффл тұтқасы ағылшын ат спортында ең көп кездеседі. Бұл бір білікті және әдетте бір жұп иықты қамтитын қарапайым тұтқа. Атауына қарамастан, снаффл тұтқасын тек снаффл біттерімен ғана емес, сонымен қатар Кимблвик (АҚШ: Кимбервик), гаг біттері және бір рейнмен басқаруға арналған біттер сияқты, көптеген басқа да бір рейнмен басқарылатын біттермен де қолдануға болады. Ағылшын тұтқасы әрқашан кавесонның қандай да бір түрімен қолданылады. Пельхам тұтқасы: Пельхам – бұл тағы бір ағылшын типтегі тұтқа, ол бір білікті, яғни Пельхам бітін, бірақ екі жұп иықты қамтиды – біреуі шашақ әрекеті үшін, екіншісі тежеу әрекеті үшін. Екі білдік тұтқа: Веймут тұтқасы деп те аталады, екі білдік тұтқа бір уақытта екі білікті қолданады: кішкентай снаффл, бранддон деп аталады, және бордюр немесе Веймут біті. Ол екі жұп иықты пайдалануды талап етеді. Екі білдік тұтқалар көбінесе жоғары деңгейдегі дрессажда, жалаңаяқ атқа мінуде және ресми киім мен жабдықтарды талап ететін басқа да жарыстарда қолданылады.
Жылқы және жұмыс стилі
Батыс тұтқасы: американдық стиліндегі батыс атқа мінуге арналған, бұл тұтқада көбінесе мұрындық болмайды. Көптеген батыс тұтқаларында маңдайша да жоқ, кейде олар "бір құлақ" (бұталған құлақ, пішінделген құлақ және сырғақ құлақ деп аталатын түрлері) дизайнымен ауыстырылады, онда кішкентай бау бір немесе екі құлақты айналдыра қоршап, тұтқаны міскіреуден сақтап, қосымша қауіпсіздік береді. Кейбір аттар көрмесіндегі стильдерде тұмсық болмайды, ал жұмысқа арналған стильдердің көпшілігінде болады. Барку тұтқасы – австралиялық жорға тұтқасы, көбінесе мұрындығы жоқ және жұмыс істеу кезінде де, жарыста да қолданылады. Басқа бөлігі, маңдайша және таңдай бауы аттың құлақтарына жақын екі жағынан сақинаға тігіледі. Жақ бауы – бұл біт арқылы және сақина арқылы бетінің сыртындағы тосқаға дейін жалғанатын бір бау. Осылайша жақ бауы екі еселенген болады. Бұл тұтқаның түрлеріне "ұзартылған бас" кіреді, онда таңдай бауы әдеттегіден артқа жылжытылып, аттардың тұтқаны сүртуіне жол бермейді. Басқа түрлеріне мұрындық кіреді және осы стильдер бас киім ретінде де қолданылуы мүмкін. Жарысқа арналған жеңіл түрінде жақ бауына тігілген баулар бар, ал жақ баулары ағылшын тұтқаларына ұқсас. Көптеген біттерді осы тұтқалармен қолдануға болады, түрлі-түрлі шенкелдер ең көп қолданылады.
Арнайы стильдер
Шымшықты тұтқа: біт сақинасының жоғарғы және төменгі тесіктерінен өтетін және тікелей бауыздамаға бекітілетін дөңгелек жағалықтары бар тұтқа. Бауыздамаға кернеу түскенде біт бұрылады және жағалықтар бойымен жылжып ерін бұрыштарына дейін жетеді. Кейбір үлгілерде біт тұтқаға тігілген және жылғады, бірақ оны ауыстыруға болмайды, ал басқа үлгілерде бітті ауыстыруға мүмкіндік беретін ажыратылатын жағалықтар бар. Шымшықты тұтқалар күшті әсер ете алады. Олар көбінесе поло, родео жылдамдық жарыстарында және кейде конкурда қолданылады. Басқа көптеген ат спорты жарыстарында оларға рұқсат берілмейді. Полода оларды көбінесе Пельхам тұтқасы сияқты қос бауыздамамен қолданады. Белдеу тұтқа, сондай-ақ "саяхат тұтқасы" немесе "төзімділік тұтқасы" деп те аталады, бұл тұтқа біт пен бауыздаманы ұстап тұратын қосымша жылдам босатылатын жағалықтары бар белдеу. Олар қолғаптың үстінен бітпен тұтқаны салудың орнына қолданылады. Тынығу кезінде, тұтқаны толығымен шешудің орнына, атты айдаушы тек біт пен бауыздаманы шеше алады. Осы тұтқаның түрлерін Австралия жеңіл атты әскері, Корольдік атты әскері, Канада Корольдік атты полициясы және басқа да атты полиция бөлімшелері қолданады.
Хакаморлар және біті жоқ тұтқалар
Қарапайым тілмен айтқанда, хакамор – аттың бетіндегі қысымдық нүктелер арқылы басқарылатын бас киім, көбінесе білік орнына мұрындықпен жабдықталады. Хакамор, негізінен, жетелеу және байлау үшін қолданылатын таспа емес. Біліксіз тұтқалар хакаморға ұқсас, бірақ кейбір конструкциялары басқару үшін әртүрлі рычаг принциптерін қолданады. Хакаморлар мен біліксіз тұтқалар қандай да бір мұрындық немесе мұрындықпен бекітілген еліктері бар бас тұмсығын пайдаланады. Әртүрлі конструкциялар атты басқаруға және жақсы байланыс орнатуға мүмкіндік береді, және кейбір жағдайларда, әсіресе жас атқа немесе ауыз жарақаты бар атқа, ыңғайлы болуы мүмкін. Жакима немесе түпнұсқа босал стиліндегі хакамор көбінесе батыс ат спортында жаңа бастаған жас аттарда қолданылады. Біліксіз тұтқалар мен хакамордың басқа түрлері көбінесе төзімділік және жол саяхаттарына пайдаланылатын аттарда кездеседі. Родеода кейде «механикалық хакамор» деп аталатын конструкция қолданылады. Көптеген ат көрмелерінде ешқандай біліксіз тұтқаларға рұқсат берілмейді. Ерекшеліктер – секіру жарыстары, онда жабдық ережелері өте кең, және кейбір батыс ат көрмелеріндегі «жас» аттарға арналған сыныптар, онда босал хакаморын пайдалануға рұқсат беріледі. Босал хакаморынан басқа көптеген басқа конструкциялар бар. Босал хакаморының элементтерін біріктіретін конструкция «жақтап тарту» деп аталады, ол көбінесе мұрынға әсер етеді және батыс аттылары мен көптеген жол аттылары арасында танымал. Ағылшын аттылары кейде «секіру кавессоны» немесе «секіру хакаморы» қолданады, ол негізінен ішкі жағынан кабельмен нығайтылған былғары мұрындық, және тізбекті сақиналармен жабдықталады. «Механикалық хакамор» немесе «хакамор білігі» деп аталатын конструкция, негізінен, тұмсықты және иек тізбегі немесе тізбекпен жабдықталған гибридтік тұтқа/хакамор, ол жаққа және басына айтарлықтай күш түсіруі мүмкін. Тағы бір конструкция – біліксіз тұтқа, «көтерілген» немесе «сегіздік» тұтқа. Бір нұсқасында, тізгін мұрындықтан, жақтың астынан, бастың үстінен өтіп, қарсы жаққа мұрындықтан жақтың астына және тізгінге дейін жалғастырылады. Бұл конструкция қысымды бір тізгіннен жылқының басының қарсы жағына немесе екі тізгіннен бүкіл басқа түсіреді. Басқа конструкциялар тек жақтың астынан өтеді және бастың үстінен өтпейді. Кейбір аттылар, жылқының басының жалпы сезімтал аймақ екенін түсінбей, мұрындыққа негізделген бас киімді білікпен салыстырғандай сақтықпен қолданбайды, осылайша, көрінетін жұмсақ жабдықтардың кез келген пайдасын жояды. Көптеген біліксіз конструкциялар адамгершілік деп сатылса да, ал кейбіреулері шынымен жұмсақ болса да, басқа конструкциялар нашар аттының қолында айтарлықтай қатал болуы мүмкін, әсіресе олар дұрыс реттелмесе немесе металл бөлшектері, жұқа дизайны немесе дөрекі беттері болса.
Қалқалы тұтқалар
Жылқыны айдауға қолданылатын тұтқалар, көбінесе мінуге арналған тұтқалардан өзгеше болады. Ең көзге түсетін айырмашылық – олардың көбінесе аттың шеткі көруін шектейтін, соқырлар, жапырақшалар немесе көзқаптар деп аталатын жартылай көз жабындарынан тұрады. Олар айдау тұтқасының жақ бөліктеріне тігіледі және кейде монограмма немесе белгісі болады. Көзқаптар шаршы, U-тәрізді, балта тәрізді немесе дөңгелек болуы мүмкін, және аттың көзінің ортасынан қашықтау орналасуы үшін реттеледі. Мұрындық тұтқаға бекітілгендіктен, қозғалысқа ие, және кавессон сияқты жеке бас бөлігінде (сондай-ақ, слипхед деп те аталады) болмайды. Жылқының тұтқасында әсем маңдайша, розалар және басқа да әшекейлер болуы мүмкін. Аттың басын басқару үшін кейде үстіңгі тізгін немесе көмекші тізгін қолданылады, және олар үстіңгі тізгін биттерімен бірге қолданылуы мүмкін. Ливерпульдік иілгіш бит көбінесе керуенді айдау үшін қолданылады. Тізгіндерді сабақтың кез келген үш тесігіне бекітуге болады, бұл қажет болған жағдайда шашақ немесе иілгіш әрекетті қамтамасыз етеді. Уилсон шашақ биттері саудалық жарыстарда жиі қолданылады. Бұл биттердің төрт сақинасы бар, сондықтан ішкі екі сақина жақ бөліктеріне, ал сыртқы екі сақина тізгіндерге бекітіледі. Бұл конструкция тізгін қысымының көзқаптардың орналасуына кедерлес болмауын қамтамасыз етеді. Биттердің басқа стильдері арқан жарыстарында, жақсы жылқымен айдауда және дилижанс айдауда қолданылады.
Жүктегішті орнату
Атқа тоқал жеке-жеке бейімделеді. Егер аттың басына тоқалды дұрыс орнатпаса, аттың ыңғайсыз сезінуі мүмкін, сондай-ақ дұрыс емес бейімдеу атқа мініп барыс кезінде бақылаудың жоғалуына немесе түсініксіз байланысқа әкелуі мүмкін. Тоқалдың әр бөлігінің ұзындығы аттың басына сәйкес жеке-жеке реттелуі керек. Тоқалдың басқа бөліктері де ұзындығы бойынша реттеледі, бірақ реттеудің шектері бар, сондықтан көптеген өндірушілер екіден алтыға дейін әртүрлі негізгі өлшемдерді ұсынады. Өлшемдер әртүрлі атаулармен берілуі мүмкін, бірақ АҚШ және Канадада оларды кішкентай және үлкен жануарлар үшін жиі "коб" және "ат" деп атайды, кейбір үлгілерде "пони", "мини", "жылы қанды" және "жұмыс атты" өлшемдері де кездеседі. Бит пен маңдайлық белгілі бір ұзындықта болады және дұрыс өлшемді таңдау қажет. Тым тар бит ыңғайсыз болады және оны кеңейту мүмкін емес. Сәл кеңірек болса, бит сақшыларын қосып, біраз кеңейтуге болады. Маңдайлықтың тым қысқа болуы маңдайлықтың немесе бас бөлігінің құлаққа тиюіне себеп болады. Екі жақ тілмелерді реттеудің мақсаты – биттің аттың аузының бұрыштарын тым қысып немесе аттың кескіш тістеріне соғып алмауына қол жеткізу ғана емес, сонымен қатар нақты ат спорты түріне және бит дизайнына сәйкес ауызда дұрыс орналасуын қамтамасыз ету. Мұрындық реттелуі қолданылатын түріне байланысты, бірақ тиімді болу үшін жеткілікті қысыммен, бірақ ыңғайсыздық тудырмау үшін бос болуы керек. Жұдырық тоқалды атқа орнатқан сайын реттеледі, аттың мойынды ие білгенде кедергі келтірмейтіндей бос болуы керек. Жұдырықтың стандарттық өлшемі – жұдырық пен аттың жағының арасына үш немесе төрт саусақ сиюы керек.
Қайырманы тұтқамен байлаудың қауіптілігі
Атты елікпен байлау екі негізгі, бір-біріне қарама-қайшы көрінетін себептерге байланысты қауіпті. Біріншіден, егер байланған ат еліктің басын кері тарса, тістегі немесе бақылайтын мұрын бауыры (мысалы, босал немесе механикалық хакамор) тіпті елік сынса да, ауызға, тілге немесе аттың басқа да бет құрылыстарына қатты ауырсыну немесе зақым келтіруі мүмкін. Екіншіден, тоқалға қарағанда, көптеген еліктер жұқа былғарыдан жасалғандықтан, қысымға бірінші болып беріп, оңай сындырып алуға болады. Нәтижесінде ат жарақаттанып, жабдық бұзылуы мүмкін. Егер атты байлау қажет болса, ең дұрысы – елікті шешіп, тоқал кию немесе елікпен бірге тоқалды (еліктің үстінен немесе астынан) киіп, атты тоқал арқылы байлау. Сонымен қатар, қорғасын арқанның ұшын тартып жіберсе, байлау шешіліп кететін түйінмен байлау – маңызды қауіпсіздік шарасы. Батыстағы аттардың кейбіреулерін елікпен "жерге байлауға" үйретеді, яғни, еліктің басын жерге түсіргенде тұрып қалуға үйретеді. Бұл тек екі бөлінген елікпен ғана мүмкін, өйткені ат бір-біріне байланған екі елікке оңай аяғын тығып алуы мүмкін. Тіпті екі бөлінген елігі болса да, ат елікке бас салып, басын жоғары көтеріп, елікті жыртып, аузын жарақаттауы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, атты бір сәтте түсіріп, екі қолы бос болуын қажет ететін жұмысты (мысалы, бұталарды тазалау немесе қоршауды жөндеу) алыс аймақта орындауға тура келгенде, бұл дағды пайдалы болған. Бірақ, тіпті жақсы үйретілген аттар да, әсіресе қараусыз қалғанда, ұзақ уақыт "жерге байланған" күйде тұра бермейді. Сондықтан, қазіргі кезде жерге байлау көбінесе аттар көрмесіндегі арнайы сыныптарда, мысалы, жол аттары сыныбында немесе пайдалы, қысқа мерзімді команда ретінде қолданылады: көптеген аттарды "whoa" немесе "stay" командасымен, елікті түсіріп немесе түсірмей, белгілі бір уақытқа тұрып қалуға үйретеді.