Кіріспе

Теріден жасалған аяқ жамылғылары – киім түрі.

Шапша ( /ʃæps/ немесе /tʃæps/) – аяқ киімдері мен белбеуден тұратын берік аяқ жамылғысы. Олар шалбардың үстінен шапшаның кіріктірілген белбеуімен бекітіледі, бірақ шалбардан айырмашылығы, оларда отыру бөлігі жоқ ( "отырғышсыз шапша" термині – тавтология) және шатқа бітіспейді. Олар аяқтарды қорғау үшін жасалған және әдетте былғарыдан немесе былғарыға ұқсас материалдан жасалады. Олардың аты испан тіліндегі "чапарахос" сөзінің қысқартылған түрі. Чапарахос – атпен жүргенде аяқты қорғайтын қалың, тікенді, төменгі бұталы шапараль аталғандықтан осылай аталды. Америка батысындағы жылқы мәдениеті сияқты, чапарахос Испанияның оңтүстігінде пайда болды, содан кейін Мексика болған Жаңа Испанияның бір бөлігіне тарады және Америка батысындағы ковбой мәдениетіне сіңірілді. Бұл атпен бұталы жерлерде жүргенде киілетін қорғаныш киім. Қазіргі заманда олар практикалық жұмыс үшін де, көрмелерде көрсету үшін де қолданылады. Шапша сонымен қатар мотоциклдерде де, әсіресе крейсерлік стильдегі мотоциклдердің жүргізушілері арасында да қолданылады.

Тарих

Шаптар "захондардан" шыққан, оларды Оңтүстік Испанияда аңшылар және ковбойлар өсімдіктермен немесе бұтақтармен сүртуден туындаған сызаттардан қорғау үшін қолданған. Олар, көбінесе, ковбой мәдениетімен бірге Испан Америкасына қабылданып, содан кейін Американың Жабайы Батысына тараған. Испания мен Мексикада мал өріп жүрген атты әскерлер киетін ең ерте қорғаныш киім "арма" деп аталатын, яғни "жарақ". Олар негізінен екі үлкен сиыр терісінен жасалған және қорғаныш ретінде қолданылған. Олар аттың жалатынына бекітіліп, аттың төсі мен аттының аяқтарын қорғайтын. Осы ертедегі және бірқатар қиын дизайннан киімді толықтай аттыға бекітуге қатысты өзгерістер енгізілді, содан кейін стильдер вакеролар, ал кейінірек ковбойлар Мексикадан солтүстікке, Тынық мұхитының жағалауына және қазіргі АҚШ пен Канаданың Солтүстік Роки тауларына көшкенде бейімделді. Кейбір дизайн ерекшеліктері тау адамынан шыққан болуы мүмкін, олар оларды жергілікті американдықтар киетін шалбардан көшірген. Дэвид Хакетт Фишердің (1989) сөзіне сүйенсек, шекарадағы адамдардың киетін былғары аяқ киімнің шотланд-ирланд және Солтүстік Англиядағы түбірлері болған, 18 ғасырдағы Вестморлендтегі қой терісінен жасалған аяқ киімдері мен Карлайлдағы "былғары шұлықтар" деп аталатын гайтерлер осыны дәлелдейді. Әр түрлі стильдер жергілікті климатқа, ландшафтқа және қауіп-қатерге бейімделді. 1884 жылы Американың аймақтық ағылшын тілінің сөздігі Вайоминг штатында "шапс" деп жазылған сөздің қолданылуын тіркеді. "Chaps" сөзі "chaparajos" немесе "chaparreras" сөздерінен қысқартылған, бұл киімге арналған мексикалық испан тіліндегі атаулар, түпнұсқасы испан тіліндегі "chaparro" сөзінен шыққан, оның бір мағынасы - киімге зақым келтірмей өту қиын болатын тығыз бұталы жер. Ағылшын тілінде сөздің екі кең таралған айтылуы бар: және кем дегенде 19 ғасырдың соңынан бері АҚШ пен Канаданың батыс бөлігіндегі ағылшын тілді аттылар осы сөзді айтуға бейім. Осы айтылу Жаңа Зеландиядағы родео аттылары арасында да қолданылады. Ағылшын тілді аттылар АҚШ пен Канаданың шығыс бөлігінде, Австралияда және Ұлыбританияда сөзді айтуға бейім.

Жылқы киімі

Кейде "тозау құбырлары" деп аталатын мылтық шапшақтары, аяқтары тік және тар болғандықтан осылай аталды. Олар Техас каубойларының 1870-ші жылдардың соңында кеңінен қолданылған ең алғашқы дизайны болды. Әрбір аяқ киімнің жиегі әдетте жиектелген, ал төменгі жағы кейде қақпақ немесе кеңейтіммен кесіледі, бұл аяқ киімнің қақпағына тегіс жабысуын қамтамасыз етеді. Мылтық шапшақтары жарғанат қанатты (batwing) дизайн сияқты айналып тұрмайды, сонымен қатар дене жылуын сақтауда жақсы, бұл желді, қарлы немесе суық ауа райында тиімді, бірақ өте ыстық немесе ылғалды ауа райында қолайсыз. Мылтық шапшақтары солтүстік-батыс штаттарында, Таулы аймақта және солтүстік жазық штаттарында, сондай-ақ Канадада жиі кездеседі. "Чинк" шапшақтары көбінесе Оңтүстік-батыс және Тынық мұхиты штаттарындағы каубойлардың киімдерінде кездеседі, әсіресе Калифорния вакеро немесе "букару" дәстүрін ұстанатындарда. "Армита" – испандықтардың отарлық Мексикада жасаған шапшақтың ерте стилі, ол қазіргі АҚШ-тың Ұлы бассейні аймағындағы "букарулар" немесе вакеролармен байланысты болды. Олар толығымен жабық аяқтары бар қысқа шапшақтар, оларды шалбар сияқты кию керек. Олар кейде "чинк" шапшақтарынан сәл ұзын болады, бірақ әлі де аяқ киімнің үстінен тоқталады, бүйірлері мен төменгі жағы аяқ киімге дейін жиектелген және жиектелген белдікпен бекітіледі. Теміршінің алжапқышы – бұл жиектері жоқ, жылқы тырнағын қағу кезінде немесе жылқының қамытын күту кезінде темiршiнiң жоғарғы аяқтарын қорғайтын "чинк" шапшағының арнайы түрі. Кейбір үлгілерде жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік үшін алдыңғы бөлігі ажыратылады. "Заморро" шапшақтары жарғанат қанатты шапшақтарға ұқсас, себебі аяқ киімдері жамбасқа жақын орналасқан және тізеден төмен кеңейеді, бірақ жарғанат қанатты шапшақтардан айырмашылығы, аяқ киімдері ерекше үшбұрышты кеңейтіммен аяқ киімнен әлдеқайда төмен созылады. "Заморро" шапшақтары көбінесе сиыр терісінен жасалады, қарапайым теріден немесе түгі бар теріден. Олар Пасо-Фино әуесқойлары арасында танымал және Колумбияда кездесетін стильдерден алынған. Тарихи тұрғыдан алғанда, "заморро" сөзі колумбиялық салт аттылары киетін, тегіс немесе түкті мылтық шапшақтарының қарапайым стиліне қатысты.

Еуропалық өзгерістер

1950 жылдары Португалияда кампинолар киген шапандар қой терісінен не ешкі терісінен жасалған, жұны не шашы үстінде қалған және "тар құбыр" стилінде болған. Испанияда болса, шапандар шашсыз, және "покер өрнегі" деп аталатын күрделі өрнектермен безендірілген. Бүгінде Испанияда рехонеадорлар тізе артында бір баумен бекітілетін тегіс шапан киеді. Олар сондай-ақ монтерияларда, былғары не Grazalema нұсқаларында қолданылады.

Қолданылуы

Шапқыштар – ковбойлардың аяқтарын ірі қара, жылқы және басқа да малмен жұмыс істеу кезінде кездесетін күнделікті қоршаған ортаның қауіптерінен қорғауға арналған. Олар аттылардың аяқтарын бұталардан сырғып кетіп, кактустардың, шалфейдің, мескит және басқа да тікенді өсімдіктердің тікендерінен жарақаттанудан сақтайды. Шапқыштар басқа да атпен жүру түрлері үшін де пайдалы. Жылқы терісінен жасалған шапқыштар матадан жасалған шалбарларға қарағанда былғары немесе жалаңаш атқа жақсы жабысады, демек, аттыға құлаудан сақтап, мінезді ұстауға көмектеседі. Оларды родеоның "қиын аттар" жарыстарында, соның ішінде бұқа шабу, арқан тарту және жалаңаш ат шабу кезінде киеді. Ат спортының түрлі стильдері, соның ішінде ағылшын стиліндегі ат спортымен айналысатын аттылар кейде аттарды оқыту кезінде шапқыштарды киеді. Батыс стиліндегі аттылар көбінесе ат көрмелерінде шапқыштарды киеді, онда қатысушылар жұмыс үлгілерінде көрінетінге қарағанда сәндік элементтерімен бірге дәстүрлі киім талаптарын сақтауы керек. Қазіргі уақытта шапқыштар ат спорты жаттығулары мен семинарларында сәндегі таңдау ретінде де қолданылады. Шапқыштар контрастты тігістермен, жақсырақ жарасатын серпімді материалдармен және кристалл әшекейлерімен жасалуы мүмкін. Шапқыштарды көбінесе көрме ережелері талап етеді, тіпті ережелерде міндетті болмаған жағдайда да, киімге "дайын" көрініс беру үшін киіледі. Мода уақыт өте келе өзгереді және батыс стиліндегі ат спортының түрлі салаларында стильдер әртүрлі болады.

Жылқыға арналған емес шапан

Тізбекті араулар - тікұшақпен жұмыс істеу кезіндегі қауіпсіздік киімінің бір бөлігі. Олар кевлар сияқты берік материалдардан жасалады және аяқтарды жарақаттан қорғайды. Осыған ұқсас, бірақ басқа материалдардан жасалғандары аңшылар мен басқа да сыртқы спорт түрлерімен айналысатын адамдарға жылан шағуынан қорғану үшін сатылады. Жылан мекендейтін аймақтардан тыс жерлерде, құс аулаушылар көбінесе аяқтарын қырықұлақтар мен тікендерден қорғау үшін бау немесе нейлоннан жасалған "далалық шапшаңдарды" киеді. Далалық шапшаңдарды пайдалану кез келген сүйекшені далада киюге мүмкіндік береді және жаңбырлық костюмдерді де қорғау үшін қолданылады. Мотоцикл шапшаңдары – мотоциклмен жүру кезіндегі қауіпсіздік киімінің бір түрі және мылтық стилінің мысалы. Олар әдетте теріден жасалады, беті тегіс болып келеді, аяқты толық қорғайды және оларды оңай кию үшін бүйірлік молтықтары болады. Олар байкерлер арасында танымал, жел мен суықтан қорғайды, сондай-ақ жолға құлаған жағдайда кесулер мен сызаттардан қорғайды. Шапшаңдар фетиштік сән мен былғары субмәдениетінде де танымал, онда олар көбінесе тығыз киіліп, джинсы немесе басқа киімдердің астына киілмейді. Олар былғарыдан, лактан, резеңкеден немесе винилден жасалуы мүмкін және қорғау мақсатын қызмет етпейтін әшекей ретінде киіледі. Осылай киген кезде оларды "артқы жағы ашық" шапшаңдар деп атайды, терминнің қайталауына қарамастан (барлық шапшаңдардың артқы жағы ашық болады; орындығы бар шапшаңдар шалбар деп аталады). Көбінесе осы стильдегі шапшаңдар "бар шапшаңдары" деп аталады.

Материалдар мен құрылыс

Ат шапаншалары, жүннен басқа, дәстүрлі түрде сиыр терісінен жасалады. Австралияда шапаншалар былғарыдан емес, майлы былғарыдан жасалуы мүмкін. Көбінесе шапаншалар (Армиталардан басқа, оларда металл бөліктері жоқ) белдікке бекітілетін алдыңғы жағында кішкентай металл тоқасы және өлшемін реттеуге мүмкіндік беретін артқы жағында баулы болады. Кейбір үлгілер алдыңғы жағында баулы, артқы жағында тоқалы болады, бірақ олар сирек кездеседі. Кейбір конструкциялардың, әсіресе «құс қанаты» стилінің, бүйірлерінде баулар мен салыстырмалы түрде кішкентай металл тоқалар немесе қысқыштар болады, олар шапаншаны аттының аяғына бекітеді. Басқа стильдер, әсіресе «дробовиктер», әдетте толық ұзындықтағы берік металл сыдырғыштарды қолданады. Кейбір тарихи шапаншалардың стильдері алдыңғы тоқаның орнына бір-ақ сындырылатын былғары бау немесе баулы қолданған. Бұл бастапқыда аттының шапанша белдігінің қабылан мүйізіне ілігіп қалған жағдайда, шапаншаны жыртылып кетуі үшін жасалған. «Құс қанаты» дизайнынан басқа, көптеген шапаншалар аяқ жиегінде мақтаулы, әдетте шапаншаның өзінен жасалған мақтаулы болады, бірақ кейде контрастты түсті былғары да қосылады. Чинкилер мен Армиталардың аяқтарының төменгі жағында да мақтаулы болады. Шапаншаны ұстап тұратын белдік былғарыдан бір түсті немесе кері түсті болуы мүмкін, кейде көрініс үшін артқы жағында мақтаулы болады, бірақ жұмыс киімінде көбінесе болмайды. Аяқтың төменгі жиегі бойымен немесе белдікке әшекейлі былғары дизайн немесе әсем тігіс қосылуы мүмкін, тіпті тоқалар үшін стерлинг күмісінен жасалған бөлшектер, ал белдіктің артқы жағындағы бауды немесе кейде аяқ киімнің төменгі жағында, өкшеге жақын жерде жабатын дөңгелек әшекейлі металл кончолар қолданылуы мүмкін.

Жартылай шапшақтар

Жартылай шаппалар, сондай-ақ шаппеттер деп те аталады, – атпен жүретін адамдар арасында танымал, білезіктен тізеге дейін жететін гайтерлер. Оларды қысқа падок бут киген кезде, биік атты жүргізуші буттары сияқты қорғаныс пен сыртқы көрініс береді, бірақ олар арзан. Оларды балалар ат жарыстарында және жолмен жүретін аттылар жиі киеді. Жартылай шаппалар көбінесе былғарыдан жасалады және сыртында молния немесе таспа жабылады. Олар аттыға ұстауға көмектеседі, терден және қамшыдан қорғайды. Ағылшын стиліндегі аттылар көбінесе биік буттардың орнына падок буттарымен бірге қолданады. Бұл нағыз шаппалар болмаса да, кейбір батыс стиліндегі аттылар, әсіресе ыстық ауа райында жартылай шаппаларды қолданады, бірақ гайтер стиліндегі жартылай шаппалар дәстүрлі ковбой киімі емес.

Қосымша

Шаптарды әдетте джинс немесе басқа да ауыр материалдан жасалған шалбардың үстінен киеді. Олардың өздеріне арналған белбеуі бар, әдетте жамбасқа бекітіледі және шалбардың белбеу тілігінің астында орналасады. Ботинканың үстіне кию үшін арнайы жасалған шыналар мен армиталардан басқа, көптеген шаптар ұзын болып кесіледі, ботинканы жабады және ботинканың бетіне сәл түседі (қараңыз: аяқ киім). Кейбір үлгілер өкшеден бастап аяққа дейін созылып, ботинканың көбін, тек ең басын ғана қалдырып жабады. Батырма қанаттары, шыналар және мылтықша шаптар жамбастың айналасына тығыз, бірақ ыңғайлы жарасады, ал мылтықша шаптар тізе қозғалысын шектемей, буынға дейін жақын орналасады. Мылтықша шаптардың дизайны аяқ киімге орын беру үшін білезік тұсында сәл кеңейтілген. Батырма қанаттары мен шыналар тізеден төменгі жағынан аяққа бекітілмейді.