Кіріспе

Жануарларды дыбыс немесе физикалық ауырсыну арқылы жаттықтыруға арналған құрал немесе қару. Қамшы – адамдарды немесе жануарларды ауырсынуға немесе ауырсынудан қорқуға бағындыру үшін жасалған құрал немесе қару. Оларды ауырсыну тудырмастан, мысалы, ат спортындағыдай, дыбыс-көру сигналдары үшін де қолдануға болады. Олар әдетте тікелей соққы беруге арналған берік таяқ немесе ерекше қимылмен қолданылатын иілгіш сызық түрінде болады. Біріншісі қолдануға оңай және дәл, ал екіншісі ұзынрақ жетеді және күші зор. Аң аулау қамшысы берік таяқтан (сабы немесе тұтқасы) және иілгіш сызықтан (қамшы немесе бау) тұрады. "Тоғыз құйрықты мысық" және "кнут" сияқты қамшылар адамдарға дене жазасын беру немесе азаптау мақсатында әзірленген. Кейбір діни амалдар мен БДСМ іс-әрекеттерінде қамшыны өздігінен қолдану немесе келісіммен серіктестер арасында қолдану кездеседі. Жануарларға қатыгездікпен қару қолдану жануарға жасалған қатыгездік деп есептеліп, ал адамдарға қатыгездікпен қару қолдану зорлық-зомбылық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Қолдану

Бишіктер көбінесе жануарларға бағыт көрсету немесе қозғалысты жеделдету үшін қолданылады. Кейбір бишіктер жануарларды бақылау үшін жасалған, олар соққы арқылы ыңғайсыздық тудырып немесе күшті соққымен ауырсыну сезімдерін арқылы мойынсұнуға мәжбүрлейді. Ал кейбір бишіктер дыбыс арқылы басқаруға арналған, мысалы, биязы қамшының дыбысы. Бишіктің тағы бір мақсаты – адам қолының жеткен аумағын кеңейтіп, бағытты көрнекті ету. Қазіргі заманда ауырсынуды тудыру әлі де кейбір жануарларды оқытуда қолданылады және көптеген салаларда, оның ішінде ат спортының көптеген түрлерінде рұқсат етіледі, кейбіреулері бишік алып жүруді міндеттейді. Бишік дұрыс қолданылғанда, әсіресе бастапқы бұйрықтар орындалмағанда, жүргізушіге көмекші құрал ретінде пайдалы болуы мүмкін. Дегенмен, көптеген жарыс регламенттеуші органдар бишіктің қолданылуын шектейді және бишіктің шамадан тыс қолданылуы үшін қатаң жазалар қарастырылған, оның ішінде дисквалификация және айыппұлдар. Кейбір елдерде бишіктің шамадан тыс қолданылуы жануарға қатыгездік деп есептелуі мүмкін. Дыбыс арқылы қолданылатын бишік көбінесе немесе сирек жануарды тікелей соқпайды, керісінше, ұзын, иілгіш бишікпен күшті, өткір дыбыс шығарылады. Бұл тәсіл сондай-ақ оперативтік шарттанудың бір түрі болып табылады: көптеген жануарлар инстинктивті түрде дыбыстан қоршады, бұл оны құйрықты иттерді, малдарды және жұмыс малдары сияқты өгіздер мен есектерді басқару үшін тиімді етеді. Дыбыс бір мезгілде бірнеше жануарға әсер етуге жеткілікті, бұл кейбір жағдайларда бишіктің қолданылуын тиімдірек етеді. Бұл техника эскалациялық жауаптың бір бөлігі ретінде де қолданылуы мүмкін, алдымен дыбыс қолданылып, содан кейін ауырсыну сезімі тудырылады, бұл да оперативтік шарттанудың бір бөлігі. Қолды немесе қолды ұзарту ретінде, ауырсыну тудырмай қолданылатын бишік – бұл визуалды команда, жануарды шабу немесе қысым көрсету. Мұндай қолдану оперативтік шарттанумен байланысты болуы мүмкін, онда жануар бишікті тітіркену, ыңғайсыздық немесе ауырсынумен байланыстырады, бірақ басқа жағдайларда бишік жағымды күшейту арқылы мінез-құлқына байланысты белгі беру үшін қарапайым құрал ретінде қолданылуы мүмкін. Бишіктердегі қатыгездікке қатысты қазіргі заманғы көзқарас тұрғысынан, тәжірибешілер арасында басқа атаулар қолданысқа енді, мысалы, "сияқты" немесе "таяқ" деп аталатын бишіктер, ал қамшының өзі "жіп" немесе "поппер" деп аталады.

Жарылу

Қамшының материалындағы толқын ұшына қарай жылдамдықпен өтеді, ал қозғалыс жылдамдығы бастапқы қозғалыстан 30 есе артық болғанда дыбыс жылдамдығын басып өтеді, нәтижесінде қамшының қатты дыбысы пайда болады. Осылайша, жарылыс – кішкентай дыбыстық жарылыс. Қамшы – дыбыс кедергісін бұзатын адам жасаған алғашқы құрал. Көптеген таяқша тәрізді қамшылар өте ұзын жіпшесі (мысалы, жарыс қамшысы) болмаса немесе орташа ұзындықтағы жіпшесі бар және өте икемді болса ғана өздігінен дыбыс шығара алмайды. Бірақ кез келген қамшыны былғары етік сияқты басқа затқа соғып, қатты дыбыс тудыруға болады. Қысқа, қатаң қамшылардың ұшында көбінесе кең былғары "поппер" болады, ол жануарды, аяқ киімді немесе басқа да затты шапқанда ерекше қатты дыбыс шығарады.

Қарақша

Тақалдар (немесе тақалдар), оның ішінде бұқашақамшылар мен австралиялық тақалдар, бір құйрықты былғары қамшының бір түрі болып табылады, олардың өте ұзын шапақтары, бірақ қысқа тұтқасы бар. Тақалдар негізінен мал (сия мал, қой, жылқы және т.б.) дыбыстан қашықтату үшін, дыбыс барьерін бұзатын арнайы техникалар арқылы қатты жарылыс дыбысын шығару үшін қолданылады. Ол әдетте жануарды тікелей соғу үшін қолданылмайды, себебі бұл шамадан тыс ауырсыну тудырады және оны дәл қолдану қиын.

Австралиялық

Австралиялық камшының ағылшын аңшылық камшысынан шыққандығы жиі айтылады, бірақ ол содан бері ерекше бір түріне айналды. Бүгінде оны негізінен малшылар қолданады. Бұрыш камшысының қысқа, кіріктірілген тұтқасынан айырмашылығы, Австралиялық камшының тұтқасы шыбыққа бекітілмейді және әдетте ұзақ болады. Австралиялық камшының тұтқасы шыбықпен, әдетте, бірнеше қалың былғары жіптерден жасалған буын арқылы (оны "сақтағыш" деп атайды) жалғастырылады. Бұл камшыны қолданылмаған кезде малшының қолына іліп қоюға мүмкіндік береді. Тұтқалары әдетте бұрыш камшысынан ұзақ болады, шамамен 60-90 см аралығында. Шыбықтар көбінесе күнге күйген кенгуру терісінен жасалады. Австралиялық камшыны халықаралық аренада жалғыз шабандоз Стив Джеффрис өзінің Австралиялық атты жылқысын көрсетіп, 2000 жылғы Сидней Олимпиадасының ашылу рәсімін камшыны сыңдырып бастады.

Бұқаның қамшысы

Биге тұтқасы арасында ұзындығы бар, ал биге тұтқасы арасында ұзындығы бар өрілген жіптен тұрады. Кейбір қамшылардың ағаштан жасалған ұстауы ашық болады, ал басқаларының ұстауы күрделі өрілген былғарымен қапталған. Австралиялық дүбірлі қамшыдан айырмашылығы, жіп тұтқамен тікелей жалғанады (буынсыз) немесе тіпті тұтқаны толығымен жабады. Тұтқаның соңында "құлау" және крекер немесе поппер болады. Құлау – бұл арасында ұзындығы бар бір дана былғарыдан жасалған бөлік. Трюктер жасау немесе нысанаға тигізу кезінде, құлау әдетте нысананы кесу, соғу немесе орау үшін қолданылатын қамшының бөлігі болып табылады. Крекер – бұл қамшының қатты "дыбыстық жарылыс" дыбысын шығаратын бөлігі, бірақ крекерсіз қамшы да дыбыстық жарылыс жасай алады, бірақ ол бұрынғыдай қатты болмайды.

Басқа

Тауар қамшыларының басқа да түрлері мен ұзындығы бар. Аула қамшысы – мал қамшысының бір түрі. Аула қамшысы мал аулаларында және жылдамдық пен дәлдік қажет болатын басқа да шағын жерлерде қолданылады. Аула қамшысын үлкен қамшыны ұстауға жеткіліксіз күші бар жас балалар да қолданады. Мал айдау қамшысы (немесе айдау қамшысы) – қол тұтқасы, қосқышы және білегілік бауы бар таяқ немесе шыны талшықтан жасалған таяқ. Таяқтың ұзындығы шамамен … және қақпақтың ұзындығы шамамен … ұзын. Бұл қамшылар мал аулаларында, сондай-ақ шошқаларды жылжыту кезінде қолданылады. Бұқа қамшысын австралиялық бұқа шаруасы (булоки) қолданған. Шымшығы ұзын немесе одан да ұзын болған, көбінесе жасыл теріден жасалған. Ұзын тұтқасы бұқа шаруасының иығынан да биік болған. Бұқа шаруасы бұқалардың қасында жүріп, ұзын тұтқамен соққы беріп, қажет болған жағдайда тағанды қолданып, оларды қоздыратын. Роза қамшысы – 19-ғасырдың басында Канадада пайда болған қамшының тағы бір түрі, бірақ 1880 жылдары ол көптеп қолданылмай қалды. Роза қамшылары мал аулаларында және басқа да шағын жерлерде тиімді болды. Оны алғаш рет америкалық фермер Джек Ляо ойлап тапқан. Раман қамшысы – Роза қамшысына ұқсас, оған жақын нұсқа. Бұл түрдің алғашқы нұсқасы 20-ғасырдың басында Онтариодағы Хэмилтон қаласында пайда болды, бірақ 1920 жылдары көптеп қолданылмай қалды. Раман қамшылары жылқы фермаларында, ат жарыстарында және басқа да ауылдық жерлерде тиімді болды. Оны Оңтүстік Африкалық өнертапқыш Делавер Кумар ойлап тапқан.

Сиырдың қамшысы

Флоридалық ковбойлар қолданатын Флорида сиыр қамшысы – екі бөліктен тұрады, сияқты және тұтқаға екі жіптің ағаш тұтқаның ішінен өткізіп, байлап бекітіледі. Бұл қамшы австралиялық қамшыдан ауыр. Ертедегі сиыр қамшылары көбінесе сиыр терісінен немесе қаз терісінен жасалған. Қазіргі заманғы сиыр қамшылары жалпақ нейлон парашют арқанынан жасалады, ол былғарыдан жасалғандарынан айырмасы, суға ішкенде де тиімді болады. Көптеген сиыр қамшыларының тұтқасы орташа , ал жіптері орташа . Жақсы сиыр қамшысы тұтқаны күшпен итеру арқылы қатты дыбыс шығара алады. Бұл оны тығыз өсімдіктерде, аз қозғалыс кеңістігі бар жерде бұқа қамшысынан қолдануға ыңғайлырақ жасайды. Tampa Bay Whip Enthusiasts Флорида штатының Ларго қаласында жыл сайын мамыр айында өтетін Heritage Village Civil War Days фестивалінде костюм киіп, Флорида Крекер Ковбойының көрсетілімін ұйымдастырады.

Сигналдық қамшы

Сигналдық қамшы – бір құйрықты қамшы, бастапқыда иттер тобын басқару үшін ойлап табылған. Сигналдық қамшының ұзындығы әдетте белгілі бір шекте болады. Сигналдық және жыландық қамшылар өте ұқсас. Сигналдық қамшыны жыландық қамшыдан ерекшелейтін нәрсе – "төсудің" жоқтығы. Төсу – қамшының денесіне бекітілген шағын былғары бөлік. Жыландық қамшыда "крекер" осы төсуге бекітіледі, ал сигналдық қамшыда крекер тікелей қамшының денесіне жалғанады.

Жыландық қамшы

Жылан қамшы – бір құйрықты қамшы. Жылан қамшысы деген атау оның ішінде тұтқасы болмағандықтан, оны кішкентай шеңберге орап, орамдалған жыланға ұқсату мүмкіндігінен туындаған. Бұрын оларды ескі батыстағы ковбойлар аттың қалтасында алып жүретін. Толық өлшемді жылан қамшысының ұзындығы әдетте кемінде 4 фут (1 метр) (қамшы ұшындағы қарақша мен жарыққышты есептемегенде) және қамшының түбінде диаметрі шамамен бір дюйм болады. Кішкентай қалтаға сыйып қалу үшін жылан қамшысын кішкентай етіп бүктеуге болады, ал оның ұзындығы әртүрлі болады. Кішкентай жылан қамшысы көбінесе мал тиеу сияқты сирек қолданылатын қамшы болып табылады. Осы жылан қамшысының екі түрі де қамшы ұзындығының үштен екі бөлігін құрайтын былғарыдан жасалған салмақпен жасалады. Қара жыландар Монтана және Вайоминг штаттарында дәстүрлі түрде қолданылатын қамшылар. Қара жыланның түбінен басталып, қамшының өте басына дейін ауыр салмағы бар, соның арқасында қамшы түбіне дейін иілгіш болады. Олардың ұзындығы әртүрлі. Кейбір түрлері оны импровизацияланған блэкджек ретінде қолдануды жеңілдету үшін салмақты (көбінесе қорғасын шар немесе болат подшипник) түбіне шоғырландырады.

Ат спорты

Жылқы қамшысы немесе мінеу қамшысы – жабдықтардың бір түрі, атпен жүргенде, керуандап немесе атты жерде басқарғанда атты жүргізушілер қолданады. Олардың көптеген түрлері бар, бірақ олардың барлығында тұтқасы, ұзын, жартылай иілгіш мойыны және қолданылуына қарай ұшында қоңырау немесе сыдырғысы болады. Мінеу қамшыларының ұзындығы тұтқасынан қоңырауға дейін 48 дюймнан аспайды, ал жердегі жаттығулар мен керуанда жүргізуге қолданылатын жылқы қамшылары кейде ұзағырақ болады. "Қамшы" термині мінеу қамшыларына арналған жалпы атау, ал "өсімдік" термині көбінесе шоу секіру немесе аңшылық стиліндегі мінеу сияқты ағылшын мінеуінің түрлерінде қолданылатын қысқа, қатты қамшыны білдіреді. Жылқы қамшыларының ең көп таралған түрлері: Дрессировкалық қамшылар ұзындығы қоңырау немесе сыдырғысымен бірге шамамен 120 см-ге жетеді және жылқыны жарақаттау үшін емес, атты жүргізушінің көмегін жетілдіру үшін қолданылады. Олар көбінесе жылдамдықты арттыруға көмектеседі және жеткілікті ұзын болғандықтан, атты жүргізуші екі қолымен тежегішті ұстап тұрғанда, аттың аяғына тигізіп, оны ынталандыруға мүмкіндік береді. Мойыншасы сәл иілгіш және ұшына қарай жіңішке болады. Осыған ұқсас, бірақ сәл ұзын қамшыны атпен жүргенде қолданады. Лонже қамшысының мойыншасы шамамен 150 см, ал сыдырғысы одан ұзын немесе тең болады. Олар атты ортада тұрған адамның айналасында шеңбер бойымен қозғалтқанда бағыттау үшін қолданылады, бұл процеске "лонже" (айтылуы: /lʌndʒɪŋ/) деп аталады. Қамшы бағытты көрсетуге және жылдамдықты реттеуге арналған, ал атқа күш қолданылмайды. Атты жүргізушінің аяғының орнына, лонже қамшысының жылқыға қатысты орналасуы атқа сигнал береді. Кейде, ұзын сыдырғысының арқасында, команданы күшейту үшін онымен қамшылайды. Арба, керуен және кареталарды айдауға арналған қамшылардың мойыншасы лонже қамшысының ұзындығымен шамамен тең болады. Сыдырғысы жүргізушінің орнынан алдыңғы жылқының иығына жететіндей ұзын болуы керек. Өсімдік немесе "қамшы" шамалы қатты мойыншаға ие және ұзындығы шамамен 60 см, ал ұшында былғарыдан жасалған иілгіш жапсырмасы – "қоңырау" болады. Ол атты жүргізушінің аяғына жетпегендіктен, көбінесе тежегішті бір қолымен ұстап, екінші қолымен аттың аяғына соққы береді. Көбінесе, атты жүргізушіге еске түсіру үшін иығына тигізіледі. Бұл аяқ көмегін толықтырады, егер жылқы алға жылдамдамаса немесе жазалау шарасы ретінде (мысалы, жылқы бас тартса немесе секіруден қашса) қолданылады. Өсімдіктер немесе қамшылар көбінесе шоу секіру, аңшылық стиліндегі мінеу, ат жарысы және родео сияқты жылдамдық спортында қолданылады. Аңшылық қамшысы жылқы қамшысы емес, бірақ оны атпен жүретін адам алып жүреді. Оның мойыншасы өсімдік сияқты, бірақ оның мойыншасы иілгіш емес, қатты. Мойыншасының бір жағында шамамен 1 метрлік сыдырғысы бар, екінші жағында – жұлдызға түлкі аулау кезінде қақпаларды ашуға және жабуға көмектесетін ілгек бар. Аңшылық қамшысы жылқыға тигізуге арналмаған, сыдырғысы иттерді жылқының аяқтарынан алыс ұстау үшін және оларды байланыстыру құралы ретінде қолданылады. Квирт – қалың өрілген былғарыдан жасалған қысқа, иілгіш бөлік, екі кең былғары жапсырмасы бар, ол жануарға немесе затқа тигенде қатты дыбыс шығарады. Олар аурудан гөрі шу шығарады. Батыс мінеуінің түрлерінде қолданылатын жылқыларда кейде квирттерді көруге болады, бірақ оның әрекеті баяу болғандықтан, жылқыны түзету немесе бағыттау үшін пайдаланбайды, көбінесе жылқыдан айдалып келе жатқан малға соққы беру үшін қолданылады. Көрме таяғы – қысқа, қатты таяқ, оны жай, былғарымен немесе тоқылған былғарымен жабуға болады. Дәстүрлі таяқтар шырша, жарық немесе қайың ағашынан жасалған, киілген және жылтыратылған. Олар қазір ресми шоу-хакинг шараларынан басқа сирек қолданылады. Рудьярд Киплингтің "Гарм – кепіл" атты әңгімесінде Үндістандағы атты жүргізушінің жергілікті иттердің шабуылдау қаупінен үй жануары иттерді қорғау үшін қолданған ұзын қамшы туралы айтылған. Бұл аңшылық қамшысы болса керек. Викториялық әдебиетте жас әйелдерді азғырғаны немесе үйлену уәдесін бұзғаны үшін (үйленуге) атпен соққан немесе атпен соғумен қорқытқан, әдетте оның ағалары немесе әкесі. Мысалдар Бенджамин Дизраэли мен Энтони Троллоптың шығармаларында кездеседі, ол Доктор Торн романында мұндай көрініс суреттейді. Ол Эвелин Во және П. Г. Вудхаус романдарының комедиялық шығармаларында да айтылады, бірақ суреттелмейді. 1970 жылдардың соңына дейін тарихшы Десмонд Сьюардтің Ричард III-тің беделін жоғалтқаны үшін атпен соғумен қорқытқаны туралы Daily Telegraph газеті хабарлады.

Тоғыз құйрықты мысық

Тоғыз құйрықты мысық – көп құйрықты қамшының бір түрі, бастапқыда қатал дене жазалау құралы ретінде пайда болған, әсіресе Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері мен армиясында, сондай-ақ Ұлыбританияда және басқа да бірнеше елде сот жазасы ретінде қолданылған. Мысық шамамен бесқаптық (бір қарыс) ұзындықтағы тоғыз түйінді мақта арқаннан жасалады, оның мақсаты теріні жарып, қатты ауыру тудыру. Дәстүр бойынша, ол тоғыз арқаннан тұрады, себебі арқан өру әдісі осылай болған. Жұқа арқан үш жіптің өруінен, ал жуан арқан үш жұқа арқанның өруінен жасалады. Тоғыз құйрықты мысық жасау үшін арқан үш кішкентай арқанға жіктеледі, содан кейін әрқайсысы тағы да жіктеледі.

Қилинбян

Qilinbian (麒麟鞭, сөзбе-сөз "бұзақты қамшы" дегенді білдіреді) – 1900 жылдардың соңында Қытайда ойлап табылған металл қамшы. 15 см тұтқасы былғарыға оралған болат тізбекшенің өзінен жасалған. Шабуышы (лашы) кішірейе түсетін болат таяқшалардан және оларды біріктіретін, көлемі азая беретін болат сақиналардан құралған. Шабуышының ұзындығы 150 см-ден 180 см-ге дейін жетеді және ол бауға (fall) және дауыс шығару құрылғысына (cracker) бекітіледі. Жалпы салмағы 1–2 кг. Ол дене шынықтыру мен қойылымдарда қолданылады.

Танымал мәдениетте

Билеуші кеңінен – тек жағдайға қарай – мәдениеттің көптеген салаларында бейнеленеді. Бишіктер көптеген мультфильмдерде, телешоуларда, бейнеойындарда (Каслвания франшизасындағы басты рөлді қоса алғанда) және көптеген көркем фильмдерде пайда болды, бастапқы Зорродан (1919) бастап, Жоғалған сандықтың шабуылшыларына (1981) және Catwoman (2004) дейін. Бишіктерді қолдану көбінесе драматикалық және күшті асыра көрсетіледі, пайдаланушылардың ерекше жағдайларда қарсыластарын сенімді түрде құлаттыратыны, қаруын алып тастайтыны, қалыпты соққылармен маңызды заттарды сындыратыны және басқа да қолға алу құралы ретінде қолданылатыны көрсетіледі. Соңғысы ең көп кездесетін жағдай, ол бишікті жоғарыдағы бекітілген нысанға орап, ашық кеңістікте секіру үшін денеді пайдалануды қамтиды. Теориялық тұрғыдан бұл мүмкін болғанымен, орам пайдаланушының дене салмағын бүкіл секіру бойында ұстап тұра алатындай берік болуы керек, бірақ секіру аяқталғаннан кейін оңай ажыратылатындай материалдан жасалуы керек. Сондықтан, осындай әдіспен нақты қолдану өте қиын: ол пайдаланушыға қатысты дәл теңгерілген бишікті ғана емес, сонымен қатар жоғарыдағы нысанға қатысты талап етеді, бұл бишіктің басқа қолданулар үшін тиімділігін жоғалтады және ерекше жағдайлардың қажеттілігін тудырады. Тіпті мұның бәрі болған жағдайда да, мұндай секірудің күші көптеген былғары бишіктерді зақымдап немесе сындырады. Көркем фильмдерде визуалды эффектке қол жеткізу үшін бишік болат немесе кевлардан жасалған арқанға оралып, ұшы кран немесе мұрағат сияқты тіреуге бекітіледі. Көп жағдайда актердің қауіпсіздігі үшін бишік тұтқасы жасырын дене белбеуіне бекітіледі, бұл оған динамикалық қозғалыстар жасауға және секіруді әсерлірек етуге мүмкіндік береді. MythBusters бағдарламасы "The Busters of the Lost Myths" эпизодында Raiders of the Lost Ark фильмінде көрсетілген бишіктердің мүмкіндіктерін сынады. Олар ұзын бишікпен қарулы қарсыласты қарусыздандырудың мүмкін екенін көрсетті. Эпизодта ағаш бөлігінің жеткілікті үйкеліспен бишікпен секіруге және ашық кеңістікті қиып өтуге қолданылатыны көрсетілді. Сондай-ақ, жоғары жылдамдықты камераны қолданып, бишік ұшының дыбыс жылдамдығынан асып кетуі мүмкін екені расталды. Сэр Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс әңгімелерінде Холмс кейде сүйікті қару ретінде салмақталған аң аулау бишігін алып жүреді. (Мысалы, "Алты Наполеонның оқиғасы" қараңыз.) Мұндай бишіктер бір кезде сатылатын. Салмақтау – оқпан мен басты ауыр металлмен (мысалы, болат, қорғасын) толтыру арқылы салмақ беру практикасы.