Кіріспе

Бенко гамбиті (немесе Волга гамбиті) – Бенони қорғанысында 3…b5 жүруімен сипатталатын шахмат ашылысы:
1. d4 Nf6
2. c4 c5
3. d5 b5

Қара тұрақты қысым үшін піемен құрбандық етеді. Ақтар гамбит піесін қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Шахмат ашылыстары энциклопедиясында Бенко гамбиті үш кодпен белгіленген:
A57 3…b5
A58 3…b5 4. cxb5 a6 5. bxa6
A59 3…b5 4. cxb5 a6 5. bxa6 Bxa6 6. Nc3 d6 7. e4

Шығуы және алдыңғылары

b5 және a6 пішінін құрбан ету идеясы көне заманнан келеді. Карел Опоченский бұл идеяны, басқалармен қатар, Гидеон Стольбергке (Подебрады, 1936), Пол Кереске (Пярну, 1937), Эрих Элискаске (Прага, 1937) және Тео ван Шелтингаға (Буэнос-Айрес шахмат олимпиадасы, 1939) қарсы қолданды. Кейіннен, 1953 жылы Цюрихте өткен үміткерлер турниріндегі Марк Тайманов – Давид Бронштейн арасындағы ойын көптің назарына ілікті. Бұл ойындардың көпшілігі корольдік үнді қорғанысымен басталды, кейін қаралар c5 және b5 жүргізді. Қазіргі стандартты 1. d4 Nf6 2. c4 c5 3. d5 b5 комбинациясын алғаш рет қолданған ойын, мүмкін, Торвальдссон – Вайтионис (Мюнхен олимпиадасы, 1936) болды. Көптеген елдерде, әсіресе Шығыс Еуропада, бұл ашылу Волга гамбиті (Волжский гамбит) деп белгілі. Бұл атау 1946 жылы «Шахматы в СССР» журналының екінші санында жарияланған Б. Аргуновтың Куйбышевте (1991 жылдан бері Самара) жазған 3…b5 туралы мақаласынан шыққан. 1960 жылдардың соңынан бастап, бұл ашылу идеясын венгр-американдық гроссмейстер Пал Бенко да насихаттады, ол көптеген жаңа ұсыныстар жасады және 1974 жылы «Бенко гамбиті» атты кітабын шығарды. «Бенко гамбиті» атауы қалыптасып, әсіресе ағылшын тілді елдерде кеңінен қолданылады. 1974 жылғы кітабында Бенко «Бенко гамбиті» мен «Волга гамбиті» арасындағы айырмашылықты түсіндірді: «Волга гамбиті» 3…b5 жүргізуді білдіреді (кейде ерте e6-мен жалғасады), ал «Бенко гамбиті» 3…b5 4. cxb5 a6 комбинациясынан тұрады, қазіргі таңдағы негізгі бағыт деп есептеледі. Бүгінде бұл атаулар синоним ретінде қолданылады және бір-бірімен алмастырылады немесе «Волга-Бенко гамбиті» түрінде біріктіріледі.

Бенко гамбиті қабылданды

Негізгі жол жалғасады 4. cxb5 a6 5. bxa6 Bxa6, содан кейін қара f8 слонын фианкеттейді. (Қара ойыншылар екі жақты фианкетто жүйесінен сақтанады, онда ақ g3 және b3 ойнап, екі слонын да фианкеттейді, 5...g6 ойнауға бейім, 6. b3 Bg7 7. Bb2 Nxa6! мақсаты – аққа Nb4 қауіпін тойтаруды қиын ету, ол d5 және a2-ні шабады, ал Nc3 көбінесе Nfxd5-пен қарсы алынады, себебі төменнен тұрған пин бар. Тағы бір идея – 5...e6; 6. Nc3 exd5 7. Nxd5 Be7 8. Nxe7 Qxe7 9. e3 0-0 10. Nf3 соңында 10...Rxa6 – күшті материалдық құрбандық, қараға жеткілікті өтемақы береді.) Қараның пешка үшін алған өтемақысы бірнеше түрлі. Біріншіден, ақ, F1 слонының дамуында артта қалғандықтан, осы мәселені шешуі керек. 6. Nc3 d6 кейін, егер ақ 7. e4 ойнаса, қара 7...Bxf1 жауап береді, ал патшамен қайта басып алғаннан кейін ақ g3 және Kg2 арқылы мәжбүрлі түрде рокада жасауға уақыт жұмсауы керек, мысалы 7...Bxf1 8. Kxf1 g6 9. g3 Bg7 10. Kg2. Егер ақ мұнан аулақ болса және слонын фианкеттесе, ол өте пассивті позицияда болады, өйткені d5-тегі ақ пешкасымен шектеледі. Бұдан басқа, қара жылдам дамуға, a1–h8 диагоналіне жақсы бақылауға ие болады және ақ пешкалары осал болуы мүмкін жартылай ашық a және b қатарларына қысым көрсетуге болады. Бұл артықшылықтар партия соңына дейін сақталуы мүмкін, сондықтан, гамбит үшін ерекше жағдайларда, қара патшайымдар алмасылса ренжімейді; шындығында, патшайымдарды алмастыру ақ шабуылының күшін әлсірете алады. Партия соңында қара патша белсенді болып, h8–a1 диагоналі арқылы жетуі мүмкін.

Бенко гамбиті қабылданбады

Негізгі бағытпен байланысты кейбір мәселелерді шешіп алатын әртүрлі баламалар бар. Ең оңайы – 4. Nf3 жүрісімен ұсынылған құрбандылықтан бас тарту. Басқа мүмкін жүрістер – 4. Nd2, 4. a4, 4. e3 және 4. Qc2. 2004 жылдан бері гроссмейстерлер арасында танымал және қара үшін қауіпсіз деп есептелетін тағы бір мүмкіндік – 4. cxb5 пешкасын қабылдап, кейін 4...a6 5. b6 жүрістерімен оны дереу қайтару.

Сосонко нұсқасы

Сосонко вариациясы 4. а4 кейін қараның үш мүмкіндігі бар. Ең танымал желі – 4 bxc4, Сосонко қабылданады, ол көбінесе екі тарапқа да құрбандықтарға алып келеді. Мұндай желілерге "Улы ат" вариациясы жатады, онда 5. Nc3 e6 6. e4 exd5 және 7. e5 соңынан қара үлкен орталық пешка көпшілігіне және жақсы шабуыл мүмкіндіктерімен үлкен артықшылық алу үшін атты құрбан етеді; сондай-ақ, 5. Nc3 Ba6 6. e4 d6 7. f4 g6 8. e5 жалғасатын "Стайкс өзені" шабуылы бар. Бұл ақтардың өткір және күрделі пешка құрбандығына әкеледі, онда ақ көбінесе қараның рокировка жасауын кешіктіреді немесе тіпті тоқтатып, e6 пешкасы мен Nf7 бекінісінің комбинациясы арқылы патшалыққа берік бақылау орнатады. Бұл желі грек мифологиясындағы Жер мен Әлем астын байланыстыратын өзеннің атымен аталған. Бұл желілер әртүрлі және күрделі, олар толыққанды зерттелмеген. Басқа сирек кездесетін мүмкіндіктерге 4 b4, "Алға жылжу" вариациясы жатады, ол псевдо-Бенони құрылымдарымен ойындарға әкеледі; және өте сирек 4 Qa5+, ол көбінесе ақ 5. Bd2 ойнап, қара 5 b4 жауап беретін өзгертілген "Алға жылжу" вариациясына ауысады.

Қолдану

Гамбиттің ең белгілі қолданушысы – оның атымен аталушысы Пал Бенко болды. Әлемнің ең күшті ойыншыларының көптегені оны бір кездерде қолданды, олардың ішінде бұрынғы әлем чемпиондары Висванатан Ананд, Гарри Каспаров, Веселин Топалов және Михаил Тал; сондай-ақ гроссмейстерлер Василий Иванчук, Майкл Адамс, Алексей Широв, Борис Гельфанд және Евгений Бареев. Бұл ойынның бастапқы кезеңдерінде (ашылу) әуесқойлар арасында танымал, және қараларға жеңіске үміттене алуға жақсы мүмкіндік береді деп саналады.