Кіріспе

Шахмат ашылысы

Латвия гамбиті (немесе Греко контргамбиті) мына жүргендермен сипатталатын шахмат ашылысы:

1. e4 e5
2. Nf3 f5

Бұл ең көне шахмат ашылыстарының бірі, оны 16 ғасырда Джулио Чезаре Полерио, ал кейін 17 ғасырда Джоачино Греко талдаған, кейде оның атымен аталады. Ашылыс патша гамбитіне ұқсас көрінеді. Бұл қара үшін агрессивті, бірақ объективті түрде күмәнді ашылыс, ол көбінесе жабайы және қиын позицияларға алып келеді. ФИДЕ шебері Денис Монокрусс оны тіпті "шахматтағы ең нашар ашылыс" деп сипаттайды. Ал Пол ван дер Стеррен мынаны байқайды:
Латвия гамбитін қандай да бір деңгейде ойнау үшін тактикаға өткір көз және теория қандай айтса да, оны мүлдем қабылдамайтын ойлау қажет. Латвия гамбитінің ЭКО коды - C40 (King's Knight Opening).

Латвия гамбиті жоғары деңгейдегі ойындарда сирек кездеседі, бірақ кейбір корреспонденциялық ойыншылар оған адал.

Тарих

Бастапқыда бұл Греко Контргамбиті деп аталды, ал кейбір қазіргі жазушылар оны әлі де солай атайды. Бұл атау итальяндық шахматшы Джоахино Грекоға (1600–1634) құрмет көрсетілген, ол осы дебюттің алғашқы теориясын дамытуға үлес қосты. 19 ғасырдағы неміс шахмат әдебиетінде бұл дебютті көбінесе "Gambit in der Rückhand" ("қолмен ойналатын гамбит") деп атаған, яғни қараның ойнайтын гамбиті. ("Арғы қол" және "Артқы қол" терминдері ақ фигуралардың бірінші жүріс жасауы қағидасы 19 ғасырдың ортасында қабылданғанға дейін қолданылған). Латвия гамбиті атауы оны талдаған бірнеше латыш шахматшыларына арналған құрметті сыйлық, олардың ішіндегі ең белгілісі – Карлис Бетиņš. Австриялық шебер Альберт Беккер бір кезде Бетиņš-тің Латвия гамбитіне қатысты сынға толы мақаласын жариялаған. Жауап ретінде Бетиņš өзінің ойынының біреуін жариялап, талдады: Ильин Женевский – К. Бетиņš, 1921. Көптеген адамдардың пікірінше, дебюттің жалғыз артықшылығы – оның көзге түсетін жаңалықтығы, себебі сіздің ойын деңгейіңізге қарамастан, қарсыласыңыздың осы дебютті білуі, тіпті ақ фигуралар үшін ең жақсы нұсқауларды білуі де күмәнді. Дегенмен, Борис Спасский, Михаил Чигорин және тағы басқалар оны қолданған, бірақ көбінесе бейресми ойындарда. Сонымен қатар, тіпті Бобби Фишер мен Хосе Рауль Капабланка да осы дебютке жеңіліп қалған. Швециялық Джонни Гектор – бұл дебютті ресми жарыста ойнаған аз ғана гроссмейстерлердің бірі; ол оның репутациясынан нашар емес екенін және ақ фигуралар ең жақсы ойын көрсетсе де, үлкен артықшылыққа ие болмайтынын айтқан.

3.Nxe5 (негізгі желі)

Ақ түстің 3. Nxe5 латыш қорғанысына қарсы негізгі бағыт саналады. Көбінесе 3...Qf6 қозғалысынан кейін дәстүрлі негізгі сызық 4. d4 d6 5. Nc4 fxe4 болып келеді, алайда соңғы кезде 4. Nc4 (Леонхардт вариациясы) үлкен танымаллыққа ие болды.

3...Qf6 4.Nc4

4. Nc4-тің артықшылығы – аққа d3 арқылы, мысалы 4...fxe4 5. Nc3 Qg6?! 6. d3 exd3? 7. Bxd3 Qxg2? жағдайын жасап, қозғалыс ашуға мүмкіндік беруі. Енді ақ 8. Qh5+ Kd8 (немесе 8...g6 9. Qe5+ және 10. Be4) 9. Be4 соңында жеңіске жетеді. Егер 6...Bb4 болса, ақ сол бағытты сақтандырып жүруі керек, мысалы 7. Bd2 exd3 8. Bxd3 Qxg2 9. Qh5+ Kd8 10. Be4 Nf6! себебі егер ақ Bg5 ойнаса, бұл бұрынғы жолда патшаны жеңу үшін қажет болғандықтан, Bxc3+ қараға тиімді болады. Басты бағыт 5...Qf7 6. Ne3! қара әдетте 6...c6!? жауабын береді, онда ақ 7. Nxe4 d5 8. Ng5 Qf6 9. Nf3 арқылы піеке құрбандығын қабылдай алады немесе оны танымал 7. d3 exd3 8. Bxd3 d5 9. O-O арқылы қабылдамайды. Соңғы нұсқасы терең талданды; британдық гроссмейстер Энтони Костен бір бағытты 32-ші қадамға дейін талдады. IM Джереми Силман талқылаған бір бағыт 9...Bc5 10. Na4 Bd6 11. c4 d4 12. Nc2 c5 13. b4 Ne7 14. Nxc5 Bxc5 15. bxc5 Nbc6 16. Bb2 O-O 17. Nxd4 Nxd4 18. Bxd4 Bf5 19. Bxf5 Nxf5 20. Be3 Qxc4 21. Qb3 Nxe3!? 22. fxe3 Rxf1+ 23. Rxf1 Qxb3 24. axb3 Rc8 25. Rf5 және енді 25...Rd8 немесе 25...Rc6 қараға пешка соңын теңдетуге тамаша мүмкіндік береді. Кейін Силман 10. b4!! артықшылығын дәлелдеді, енді 10...Bxb4 11. Ncxd5 cxd5 12. Nxd5 немесе 10...Bd6 11. Re1! Ne7 12. Nexd5 cxd5 13. Nb5 аққа жеңіске жақын, ал "ескі, сенімсіз" 9...Bd6 (9...Bc5 емес) қараның ең жақсы әрекеті болуы мүмкін, бірақ бәрібір жеткіліксіз.

3...Qf6 4.d4

4. d4-тен кейінгі мүмкін жалғасуы 4...d6 5. Nc4 fxe4 6. Nc3 Qg6 7. f3 exf3 8. Qxf3 Nf6 9. Bd3 Qg4 10. Qe3+ Qe6 11. 0-0 Qxe3+ 12. Bxe3 Be7 13. Rae1 0-0. Ақ жақ мұнда жақсырақ, бірақ ақ патшаның дұрыс емес орналасуы және ақ алаңдардың әлсіздігіне байланысты қараның да мүмкіндіктері бар.

3...Nc6

Сондай-ақ эксцентрикалық 3...Nc6?! мүмкін, оған қарсы Джон Нанн 4.d4 ұсынады, 4.Qh5+ нэкенің түсініксіз тактикасына қарағанда принципті ашылу ойынын артық көреді. 4.d4-тен кейін, егер 4...Qh4? (Костеннің бастапқы ұсынысы) 5.Nf3! Qxe4+ 6.Be2 болса, қаралылардың жағдайы жоғалған болады. 4.d4-тен кейін Костен 4...Qf6!? 5.Nc3 Bb4 6.exf5! Nxe5 7.Qe2 талдайды. 4.d4 орнына Костен ақтардың ұсынылған лақтыны қабылдауға болатынын айтады, 4.Qh5+ g6 5.Nxg6 Nf6 6.Qh3 hxg6 7.Qxh8 Qe7 (7...fxe4? 8.d4! күшті) 8.d3! (Стефан Бюкер 8.Nc3! Nb4 9.d3 сонымен қатар ақтар үшін жеңіске апарады деген балама ұсыныс береді) 8...fxe4 9.Be3 d5 10.Bc5! Qxc5 11.Qxf6 Bf5 12.dxe4 Nd4 13.exf5! Nxc2+ 14.Kd1 Nxa1 15.Bd3 Qd6 16.Re1+ Kd7 17.Qf7+ Be7 18.Re6 жеңіс әкеледі.

3.Сс4

Ақ түстің 3. Bc4 жүргісі латыш гамбитінің ең танымал және көп талданған бағытына алып келуі мүмкін, ол 3...fxe4 4. Nxe5 Qg5 5. d4 Qxg2 6. Qh5+ g6 7. Bf7+ Kd8 8. Bxg6! Qxh1+ 9. Ke2 Qxc1 (9...c6 – басты балама) 10. Nf7+ Ke8 11. Nxh8+ hxg6 12. Qxg6+ Kd8 13. Nf7+ Ke7 14. Nc3! (сызба) басталады. Дегенмен, 4. Qg5 орнына, "қазіргі ойыншылар көбінесе 4. d5-ке" – Сведенборг немесе Польеро вариантына басымдық береді. Латвиялық гамбит сарапшылары Кон Гривайнис пен Джон Элбург пікірінше, осы бағытта қаралар ақтан көбірек жеңеді. 4. d5 кейін 5. Qh5+ g6 6. Nxg6, қаралар 6...Nf6 және 6...hxg6 арасында таңдайды. 6...Nf6 әдетте 7. Qe5+ Be7 8. Bb5+! (қараның атын c6 алаңынан айыруға арналған шағын аралық жүріс) 8...c6 9. Nxe7 Qxe7 10. Qxe7+ Kxe7 11. Be2 (немесе 11. Bf1) соңында, қара бір пішіктей кем болып, бірақ позициялық өтемақыға ие болатын ойын соңына жетеді. 6...hxg6 өткір, онда 7. Qxh8 Kf7 9. Qd4 Be6 аққа үлкен артықшылық береді, бірақ оның "позициясы үнемі құлайтын қабақтың шетінде" болады, сондықтан бұл бағыт сұраныстан шығып кетті. Көбінесе ақ 7. Qxg6+ Kd7 8. Bxd5 Nf6 ойнайды, бұл өткір және беймағлұм ойынға алып келеді. Қараның ең жақсы жауабы 3...fxe4. Мысалға, келесідей жалғасулар болуы мүмкін:
4. Nxe5 Qg5 5. Nxf7 Qxg2 6. Rf1 d5 7. Nxh8 (жиі жасалатын қателік – 7. Bxd5? Nc6! 8. Nxh8 Bg4 9. f3 Be7 10. Qe2 Bh4+ 11. Kd1 Qxe2+ 12. Kxe2 Nd4+) 7...Nf6
4. Nxe5 Qg5 5. d4 Qxg2 6. Qh5+ g6 7. Bf7+ Kd8 8. Bxg6 Qxh1+ 9. Ke2 Qxc1 10. Nf7+ Ke8 11. Nd6+ Kd8 12. Nf7+ Ke8 13. Nxh8+ hxg6 14. Qxg6+ Kd8 15. Nf7+ Ke7 16. Nc3 Qxc2+ 17. Ke1 d6 18. Nd5+ Kd7 19. Qxg8 e3 20. fxe3 Be7 21. Ng5 Na6
4. Bxg8 Rxg8 5. Nxe5 Qg5 6. Ng4 d5 7. h3 Qg6

Бағалау: Қара көбінесе материалдық кемшілікке тап болады, бірақ өте жақсы өтемақыға ие. Ақтың көптеген фигуралары әлі де артқы қатарда тұр. IM Мио қараның жақсырақ екенін айтады.

Ақ түсті басқа жауаптар

Ақ фигураға қатысты тағы бірнеше жауаптар талданды.

3.Nc3

Ақ түстің 3. Nc3 жүрегі алғаш рет америкалық шебер Сташ Млотковский (1881–1943) 1916 жылы британдық шахмат журналында талдаған. Костен қараның негізгі екі жауабын 3…Nf6 4. Bc4 (4. exf5 де мүмкін) fxe4 5. Nxe5 d5 6. Nxd5! Nxd5 7. Qh5+ g6 8. Nxg6! hxg6! 9. Qxg6+ Kd7 10. Bxd5 Qe7 11. Qxe4 Rh4 12. Qxe7+ Bxe7 деп көрсетеді, нәтижесінде ақтардың төрт піядасы бар, ал қараның бірі жоқ, және 4…fxe4 5. Nxe5 Qf6, онда ақ 6. Nc4! (3. Nxe5 Qf6 4. Nc4 fxe4 6. Nc3 негізгі жүрегіне көшеді), 6. d4 және 6. f4!? таңдаулары бар. Қара 3…d6 ойнауы мүмкін, бұл 4. d4 Филидордың қарсы ойынына (1. e4 e5 2. Nf3 d6 3. d4 f5!?) алып келеді, оны Пол Морфи 19 ғасырдың ортасында қолдаған және бүгінде де кейде кездеседі. Дегенмен, қазір қараның жауабы 3…fxe4 деп есептеледі. 4. Nxe4 d5 5. Nxe5 dxe4 6. Qh5+ g6 7. Nxg6 hxg6 8. Qxh8 Be6 9. Qe5 Kf7 10. Qxe4 Nf6 11. Qxb7 Nbd7. 4. Nxe4 d5 5. Ng3 e4 6. Nd4 Nf6 7. d3 c5 8. Ndf5 Nc6

Бағалау: Қара үшін ең жақсы жүрегінің бірі. Қараның мықты пілдері және күшті ортасы бар.

3.d4

Ақ түстің 3. d4 соққысынан кейін 3...fxe4 4. Nxe5 Nf6 5. Bg5 d6 жүрісі, әдеттегідей, өткір ойынға алып келеді. Ақ көбінесе 6. Nc3!? немесе 6. Nd2!? фигурасын құрбан етеді, бірақ Қара екеуіне де қарсы жеткілікті күш-қуатқа ие. Қараның ең жақсы жауабы 3...fxe4 болып есептеледі. Үлгілік жалғасу #1 4. Nxe5 Nf6 5. Be2 d6 6. Nc4 Be6 7. Ne3 d5 8. c4 c6 9. Nc3 Be7 10. 0-0-0

Жалпы қателік 8. 0-0? c5! Үлгілік жалғасу #2 4. Nxe5 Nf6 5. Be2 d6 6. Ng4 Be7 7. Nc3 d5 8. Ne5 0-0 9. Bg5 c6 10. 0-0 Bf5

Бағалау: Қараның піондық құрылымы жақсы, сондай-ақ епископтары да жақсы. Аз ғана дебюттер 10 жүрістен кейін мұндай жақсы позиция береді.

3.d3

Бұл пассивті қадам аққа ешқандай артықшылық бермейді. 3...Nc6 4. Nc3 Nf6 5. exf5 d5 соңында қара жақсы жағдайда болады. Балама ретінде, 3...d6 4. Nc3 Nf6 5. g3 Be7 6. Bg2 қараның да сақты қорғанысы болып саналады. Қараның ең жақсы жауабы 3...Nc6. Үлгі жалғасы #1 4. Nc3 Nc6 5. exf5 d5.

Үлгі жалғасы #2 4. Nc3 Nc6 5. Bg5 Bb4 6. exf5 d5 7. a3 Bxc3+ 8. bxc3 Bxf5.

Бағалау: Басқа бірнеше дебюттермен салыстыруға болатын қалыпты позиция. Ақ түсті пиондар әлсіз, бірақ екі пілге ие. Дегенмен, ақтардың жарық квадраттағы пілі шектелгендіктен, бұл артықшылықты дәлелдеу қиын.