Кіріспе
Шахматтағы құрбандық дебюті
Гамбит (итальян тілінен алынған gambetto сөзі, біреуді құлату үшін аяғымен ілкімдеу амалы) – ойыншы кейіннен артықшылыққа ие болу мақсатында материалдық құрбандыққа баратын шахмат дебюті. Гамбит сөзі кейде саясаткерлер немесе бизнесмендер өз салаларындағы қарсыластарымен күресте қолданатын ұқсас тактиканы сипаттау үшін де қолданылады, мысалы: "Терэза Мэйдің мерзімінен бұрын сайлауға баруы қауіпті гамбит болды".
Терминология
Испан тіліндегі "gambito" сөзін шахматтың дебюттеріне алғаш рет 1561 жылы Руй Лопес де Сегура қолданды, итальян тіліндегі "dare il gambetto" (біреуді құлатпақ үшін аяқты алға жылғастыру) тіркесінен. Ағылшын тілінде бұл сөз алғаш рет Фрэнсис Билдің 1656 жылғы Джоахино Греконың қолжазбасын аударғанда пайда болды, ол "Шахматтың патшалық ойыны" ("шамамен жүз Гамбетпен суреттелген") деп аталды. Испан гамбиті француз гамбитіне әкелді, ол сөздің ағылшын тіліндегі жазылуына әсер етті. Сөздің "артықшылық алу үшін жасалған бастапқы қадам" деген метафоралық мағынасы алғаш рет 1855 жылы ағылшын тілінде тіркелді. Гамбиттер көбінесе ақ фигуралармен ойналады. Гамбиттердің белгілі мысалдары: патша гамбиті (1. e4 e5 2. f4) және Эванс гамбиті (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. b4). Қара фигуралар қолданған гамбит те гамбит деп аталуы мүмкін, мысалы, латыш гамбиті (1. e4 e5 2. Nf3 f5) немесе Энглунд гамбиті (1. d4 e5); бірақ кейде "қарсы гамбит" деп аталады, мысалы, Альбин қарсы гамбиті (1. d4 d5 2. c4 e5) және Греко қарсы гамбиті (латыш гамбитінің бастапқы атауы). Материалдық құрбандыны қамтитын барлық дебюттер гамбит деп аталмайды, мысалы, екі жылқы қорғанысының негізгі нұсқасы (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ng5 d5 5. exd5 Na5), онда қара белсенді ойын үшін пешканы құрбан етеді, "Кнорре вариациясы" деп белгіленеді, бірақ оны "гамбит" деп сипаттауға болады. Екінші жағынан, ферзь гамбиті (1. d4 d5 2. c4) – нағыз гамбит емес, өйткені қаралар кемістікке ұшырамай пешканы ұстай алмайды. Шахмат дебюттеріндегідей, номенклатура да тұрақсыз болады.
Саулық
Гамбит, егер ол қарсыласынан жеткілікті жеңілдіктер алуға қабілетті болса, «дұрыс» деп есептеледі. Гамбит дұрыс деп санауға үш негізгі критерий бар:
Уақытты пайдалану: Гамбитті қабылдаған ойыншы құрбандыққа берілген материалды алуға уақыт жұмсауы керек, және материал алынғаннан кейін өзінің фигураларын қайта ұйымдастыруға одан да көп уақыт жұмсауы мүмкін. Ерекше белсенділік тудыру: көбінесе гамбит қабылдаған ойыншы өз фигураларын немесе пешкаларын орталықтан шығарады, ал олардың дұрыс емес орналасқан фигуралары гамбит жасаған ойыншыға өз фигураларын және пешкаларын басқа жағдайда қол жеткізе алмайтын алаңдарға орналастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, слондар мен ладьялар пешкалардың жоғалтылуы ашық позицияларға себеп болатындықтан, одан да белсендірек болуы мүмкін. Бұрынғы әлем чемпионы Михаил Тал бірде Михаил Ботвинникке пешканы оның кедергі келтіргендіктен құрбан еткенін айтқан екен. Позициялық нашарлықтар тудыру: соңында, гамбит қабылдау нашар пешка құрылымына, әлсіз ұяларға немесе басқа да позициялық кемшіліктерге әкелуі мүмкін. Дұрыс гамбит мысалы – Шотландия гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. Bc4. Мұнда қаралар 4. Bb4+ арқылы ақтарды пешканы тәуекелге салуға мәжбүрлей алады, бірақ ақтар 5. c3 dxc3 6. bxc3 немесе 6. O-O және 6. cxb2 7. Bxb2 шақыру арқылы бір пешка үшін өте жақсы өтемақы алады, бұл даму артықшылығы мен қара патшаға қарсы шабуыл мүмкіндіктеріне байланысты. Сондықтан қараға қосымша пешканы ұстап қалуға тырыспау кеңес беріледі. Күмәнді гамбит мысалы – «Хэллоуин» гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Nc3 Nf6 4. Nxe5 Nxe5 5. d4. Мұндағы инвестиция (бір пешка үшін ат) күшті орталықты алудың орташа артықшылығы үшін тым жоғары.
Time gain: the player accepting the gambit must take time to procure the sacrificed material and possibly must use more time to reorganize their pieces after the material is taken. Generation of differential activity: often a player accepting a gambit will decentralize their pieces or pawns and their poorly placed pieces will allow the gambiteer to place their own pieces and pawns on squares that might otherwise have been inaccessible. In addition, bishops and rooks can become more active simply because the loss of pawns often gives rise to open and Former world champion Mikhail Tal once reportedly told Mikhail Botvinnik that he had sacrificed a pawn because it was simply in the way. Generation of positional weaknesses: finally, accepting a gambit may lead to a compromised pawn structure, holes or other positional deficiencies. An example of a sound gambit is the Scotch Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. Bc4. Here Black can force White to sacrifice a pawn speculatively with 4 Bb4+, but White gets very good compensation for one pawn after 5. c3 dxc3 6. bxc3, or for two pawns after 6.0 0 inviting 6 cxb2 7. Bxb2, due to the development advantage and attacking chances against the black king. As a result, Black is often advised not to try to hold on to the extra pawn. A more dubious gambit is the so called Halloween Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Nc3 Nf6 4. Nxe5 Nxe5 5. d4. Here the investment (a knight for just one pawn) is too large for the moderate advantage of having a strong center.
Мысалдар
Патша гамбиті: 1. e4 e5 2. f4
Королева гамбиті: 1. d4 d5 2. c4
Эванс гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. b4
Руссо гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 f5
Смит-Морра гамбиті: 1. e4 c5 2. d4, ниетте 2...cxd4 3. c3 dxc3 4. Nxc3
Екі салт атты қорғанысы: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ng5 d5, 5. exd5 Na5 6. Bb5+ c6 7. dxc6 bxc6 одан әрі ойналуы мүмкін
Блэкмар-Даймер гамбиті (BDG): 1. d4 d5 2. e4 dxe4 3. Nc3, содан кейін 4. f3
Фром гамбиті: 1. f4 e5
Стаунтон гамбиті: 1. d4 f5 2. e4
Будапешт гамбиті: 1. d4 Nf6 2. c4 e5
Шотланд гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. Bc4
Латвия гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 f5
Даниялық гамбит: 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3
Блэкберн шиллинг гамбиті: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nd4
Бұл қараның нағыз гамбиті емес, себебі 4...Nxe5 Qg5 соңынан қара материалды ұтып алады. Ақтар 5. Bxf7+! Ke7 6. O-O! Qxe5 7. Bxg8 Rxg8 8. c3 Nc6 9. d4 өздері гамбит ойнауы мүмкін, онда ақтардың екі пішігі және жылдамдап жылжуға дайын орталық пішіктері, сонымен қатар қараның дұрыс емес орналасқан патшасы, ақтарға құрбандыққа шалынған пішкеге лайықты өтемақы береді. "Солпан гамбиті": 1. e4 e5 2. Nf3 d5!?
Энглунд гамбиті: 1. d4 e5?!
Италиялық гамбит: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. d4
Қуырылған бауыр шабуылы: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ng5 d5 5. exd5 Nxd5 6. Nxf7 Kxf7
Альбин қарсы гамбиті: 1. d4 d5 2. c4 e5
Бенко гамбиті: 1. d4 Nf6 2. c4 c5 3. d5 b5
Милнер Барри гамбиті: 1. e4 e6 2. d4 d5 3. e5 c5 4. c3 Nc6 5. Nf3 Qb6 6. Bd3 cxd4 7. cxd4 Bd7 8. Nc3 Nxd4 9. Nxd4 Qxd4
Вена гамбиті: 1. e4 e5 2. Nc3 Nf6 3. f4
Queen's Gambit: 1. d4 d5 2. c4
Evans Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. b4
Rousseau Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 f5
Smith–Morra Gambit: 1. e4 c5 2. d4 intending 2 cxd4 3. c3 dxc3 4. Nxc3
Two Knights Defense: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ng5 d5 with 5. exd5 Na5 6. Bb5+ c6 7. dxc6 bxc6 likely to follow
Blackmar–Diemer Gambit (BDG): 1. d4 d5 2. e4 dxe4 3. Nc3 followed by 4. f3
From's Gambit: 1. f4 e5
Staunton Gambit: 1. d4 f5 2. e4
Budapest Gambit: 1. d4 Nf6 2. c4 e5
Scotch Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. d4 exd4 4. Bc4
Latvian Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 f5
Danish Gambit: 1. e4 e5 2. d4 exd4 3. c3
Blackburne Shilling Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nd4
This is not a true gambit by Black, since after 4. Nxe5 Qg5 Black wins material. White can play a gambit themselves with 5. Bxf7+! Ke7 6.0 0! Qxe5 7. Bxg8 Rxg8 8. c3 Nc6 9. d4, when White's two pawns and rolling pawn center, combined with Black's misplaced king, give White strong compensation for the sacrificed bishop. Elephant Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 d5!? Englund Gambit: 1. d4 e5?! Italian Gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. d4
Fried Liver Attack: 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6 4. Ng5 d5 5. exd5 Nxd5 6. Nxf7 Kxf7
Albin Countergambit: 1. d4 d5 2. c4 e5
Benko Gambit: 1. d4 Nf6 2. c4 c5 3. d5 b5
Milner Barry Gambit: 1. e4 e6 2. d4 d5 3. e5 c5 4. c3 Nc6 5. Nf3 Qb6 6. Bd3 cxd4 7. cxd4 Bd7 8. Nc3 Nxd4 9. Nxd4 Qxd4
Vienna Gambit: 1. e4 e5 2. Nc3 Nf6 3. f4