Кіріспе
Chrysopogon zizanioides өсімдік түрі, көбінесе ветивер және хус деп аталады, Poaceae тұқымдасының көп жылдық шоқша шөбі. Ветивер соргомен ең жақын туыс, сондай-ақ лимон шөбі (Cymbopogon citratus), цитронелла (Cymbopogon nardus, C. winterianus) және пальмароза (Cymbopogon martinii) сияқты басқа хош иісті шөптермен көптеген морфологиялық ерекшеліктерді бөліседі.
Chrysopogon zizanioides, commonly known as vetiver and khus, is a perennial bunchgrass of the family Poaceae. Vetiver is most closely related to Sorghum while sharing many morphological characteristics with other fragrant grasses, such as lemongrass (Cymbopogon citratus), citronella (Cymbopogon nardus, C. winterianus), and palmarosa (Cymbopogon martinii).
Этимология
Ветивер тамиль тіліндегі வெட்டிவேர் (veṭṭivēr) сөзінен шыққан, мағынасы "қазылып алынған тамыр", француз тілі арқылы vétyver сөзіне ауысқан. Солтүстік Үндістанда оны хус ("шөп") деп те атайды, бірақ оны мак тұқымын білдіретін хус хуспен шатастырмау керек.
Тарих
Харшавардан билік құрған кезеңде Каннаудж хош иіс заттар саудасының ең ірі орталығына айналды және алғаш рет ветиверге салық қойылды.
Сипаттама
Ветивер биіктігіне дейін өсіп, еніне дейін шоғырлар түзеді. Қолайлы жағдайда тік сабақтары үш метрге дейін жетеді. Сабақтары биік, ал жапырақтары ұзын, жіңішке және біршама қатты. Гүлдері қоңыр-қызғылт түсті. Көптеген шөптерден айырмашылығы, көлденең жайылып, тамыр жүйесін құрайтындардың керісінше, ветивердің тамырлары тік төмен қарай, тереңге өседі. Ветивердің шоғырлы шөбі жиналмалы болып келеді және топтамалар түзеді. Жер астындағы тамырдан өсетін жаңа өрмелер өсімдікті аязға, өртке төзімді етеді және ауыр мал жаю қысымына қарсы тұруға мүмкіндік береді. Жапырақтары ұзындығына дейін және еніне дейін жетеді. Паниклдері ұзындығына жетеді және бұтақталған, ұзын бұтақтары бар. Ветиверді өндіретін негізгі елдер Гаити, Үндістан, Индонезия және Реюньон. Ветивердің ең көп қолданылатын коммерциялық генотиптері стерильді, және ветивер жер астындағы тамырсабақтардың орнына кішкентай бүршіктер арқылы көбейетіндіктен, бұл генотиптер инвазивті емес және тікұшақтың жиегіндегі топырақты өңдеу арқылы оңай бақыланады. Дегенмен, сақ болу керек, себебі ветивердің құнарлы генотиптері инвазивті болуы мүмкін. Әлемде өсірілетін барлық ветивер вегетативті жолмен көбейтіледі; биоинженерлік зерттеулер ДНК талдауы бойынша оларды бірдей, құнарсыз культиген ретінде көрсетті. АҚШ-та бұл сорт Луизиана штатының Саншайн қаласының атымен "Саншайн" деп аталады.
Қолданылуы
Ветивер шөбі көптеген мақсаттар үшін өсіріледі. Бұл өсімдік топырақты тұрақтандырып, эрозиядан сақтайды, сонымен қатар егістікті зиянкестер мен арамшөптерден қорғайды. Ветивер мал азығы ретінде қолдануға қолайлы қасиеттерге ие. Тамырларынан май алынып, ол косметика, ароматерапия, шөптік тері күтімі және аюрведалық сабын жасауға пайдаланылады. Оның талшықты құрылымы қолөнер бұйымдары, арқан және тағы да басқа заттар жасауға ыңғайлы.
Теріге күтім жасау
Ветивер парфюмерия, кремдер және сабын жасауға қолданылады. Оның антисептикалық қасиеттері акне мен жараларды емдеу үшін пайдаланылады.
Эрозияны бақылау
Ветивердің бірнеше ерекшеліктері оны жылы климатты аймақтарда топырақ эрозиясын тоқтатуға өте тиімді өсімдік етеді. Ветивердің тамырлары көбінесе тек төмен қарай өседі, бұл кейбір ағаштардың тамырларынан да тереңдей түседі. Ветивер жүйесі – топырақты сақтау және су сапасын басқару технологиясы, ол ветивер өсімдігін пайдалануға негізделген.
Судың ағып кетуін азайту және суды сақтау
Жақын аралас өсетін сабақтар жер бетіндегі судың ағып кетуін тоқтатуға көмектеседі. Ол су ағысын баяулатып, топыраққа сіңетін су мөлшерін арттырады (инфильтрация). Ол судың белгілі бір жылдамдығына төтеп бере алады. Филиппин мен Үндістанда тамырлары хош иісті желдеткіштер жасау үшін тоқылады, олар "сандал тамырлы желдеткіштер" деп аталады. Ветивердің эфир майы Rhizoctonia solani-ге қарсы саңырауқұлаққа қарсы қасиеттерге ие. Ветивер малч ретінде кофе, какао және шай плантацияларында арамшөптерді басу үшін қолданылады. Ол қалың төсеніш түрінде кедергі жасайды. Малч ыдырағанда топырақтағы органикалық заттар артып, қосымша өсімдіктерге қажетті қоректік заттар қолжетімді болады.
Термиттерден қорғайтын ветивер
Ветивер экстракттері термиттерді қорғай алады. Дегенмен, ветивер шөбінің өзі, экстракттерінен айырмасы, термиттерді қорғау үшін қолданылмайды. Тамырлары зақымдалмаса, нооткатон сияқты термиттерге қарсы химиялық заттар бөлінбейді.
Мал азығы
Ветивердің жапырақтары мал, ешкі, қой және жылқыға беруге арналған пайдалы қосалқы өнім болып табылады. Оның қоректік құрамы маусымға, өсу сатысына және топырақтың құнарлылығына байланысты өзгереді.
Парфюмерия және ароматерапия
Ветивер негізінен оның тамырларынан алынатын хош иісті эфир майы үшін өсіріледі. Куддалордағы шаруалар марудхамалаи топтарының көмегімен майды алу үшін ветивер өсіреді. Парфюмерияда француз тіліндегі ескі жазу, vetyver, көбінесе қолданылады. Әлемдік өндіріс көлемі жылына шамамен 250 тоннаға бағаланады. Ветивер өзінің тамаша бекітетін қасиеттері үшін парфюмерияда кеңінен қолданылады. Батыс парфюмериясының 90% құрамында осы май бар. Ветивер ерлерге арналған парфюмерия құрамында жиі кездеседі; мысалдарға Dior-дың Eau Sauvage, Guerlain Vétiver, Une Nuit à Bali компаниясының M. Vétiver, Ormonde Jayne компаниясының Zizan, L'Occitane en Provence компаниясының Vétiver, Lalique компаниясының Encre Noire немесе Korres компаниясының Vetiver Root кіреді. Индонезия, Қытай және Гаити – ірі өндірушілер. Ветиверді өңдеу технологиясы 1940 жылдары француз Люсьен Гано арқылы Гаитиге енгізілді. 1958 жылы Франк Легер әкесі Деметриус Легердің спирт зауытының аумағында өндіріс орнын құрды. 1984 жылы Франктің ұлы Пьер Легер осы зауытты басқаруға ие болды және оның көлемін 44 атмосфералық дистилляторға дейін кеңейтті, олардың әрқайсысы бір тонна ветивер тамырын өңдей алатын болды. Он жыл ішінде жалпы өндіріс көлемі жылына 20 тоннан 60 тоннаға дейін өсті, бұл оны әлемдегі ең ірі өндірушіге айналдырды. Зауытта ветивер майы бу арқылы дистилляциялау арқылы алынады. Бұл саладағы тағы бір маңызды кәсіпорын – Букардтар отбасының бизнесі. Реюньон аралында ең жоғары сапалы ветивер майы өндіріледі, ол "бурбон ветивері" деп аталады, ал Гаити мен Ява одан кейынғы орынды иеленеді. АҚШ, Еуропа, Үндістан және Жапония – негізгі тұтынушылар.
Медицина
Ветивер Оңтүстік Азияда (Үндістан, Пәкістан, Шри-Ланка), Оңтүстік-Шығыс Азияда (Малайзия, Индонезия, Таиланд) және Батыс Африкада дәстүрлі медицинада қолданылып келген. Көне тамил әдебиетінде ветивердің емдік мақсатта пайдаланылуы туралы мәліметтер бар.
Ішкі
Үндістан субконтинентінде хос (ветивер тамырлары) көбінесе буландыру салқындатқыштарындағы сабан немесе ағаш ұнтағының орнына қолданылады. Үндістандағы ыстық жаз айларында, кейде ветивер тамырларынан тігілген муслин қапшық үйдің ішетін суын салқындататын топырақ құмыраға салынады. Дәмдік шөптер шоғыры сияқты, бұл орам суға ерекше дәм мен хош иіс сыйлайды. Сондай-ақ, хос иісімен жасалған сироптар да сатылады.
Топырақты қалпына келтіру
Жақында жүргізілген зерттеу өсімдіктің жанармаймен ластанған топырақта өсуге қабілетті екенін көрсетті. Бұдан өзге, зерттеу өсімдіктің топырақты тазарта алатынын анықтады, нәтижесінде топырақ дерлік жанармайдан тазарады.
Басқа қолданыстар
Ветивер шөбі шатыр жабу үшін қолданылады (ол басқа материалдардан ұзаққа шыдайды) және тұрғын үйлер салуға арналған саз кірпіш жасауға қолданылады (мұндай кірпіштердің жылу өткізгіш қасиеті төмен). Одан сондай-ақ жіп және арқан дайындалады, ал сәндік өсімдік ретінде өсіріледі (ақшыл күлгін гүлдері үшін).