Қабаттардың бір бағыттағы еңісі мен топырақ пішілдері

Кіріспе

Диптік еңіс – бұл топографиялық (геоморфтық) бет, ол негізгі тау жыныстарының нақты немесе көрінетін еңісімен бірдей бағытта және көбінесе бірдей дәрежеде еңіске ие. Диптік еңіс көбінесе «каперрок» деп аталатын, эрозияға төзімді тау жынысы қабатының жоғарғы бетінен тұрады, ол эрозия нәтижесінде аздап төмендеп, тіктеп келеді. Диптік еңістер куэсталардың, гомоклиналды қырқалардың, шұңқырлардың және жалпақ таулардың артқы беткейлерін құрайды. Мұндай қырқалардың алдыңғы беткейлері жар, тік беткей немесе тіпті жартастардан тұруы мүмкін. Әдетте, куэсталар мен гомоклиналды қырқалар асимметриялы болады, олардың диптік еңістері жарлардан кем тік. Шұңқырлар мен жалпақ таулардың жағдайында тау жыныстарының еңісі соншалықты тік болады, олардың диптік еңісі тіктеп келуімен шамалас келеді. Диптік еңістер – бір бағытта біркелкі еңіске ие, эрозияға төзімділігі әртүрлі тау жыныстарының дифференциалды эрозиясының нәтижесі. Бұл жағдайда, эрозияға төзімділігі төмен тау жыныстары, яғни тақтатас, сазтас және мергель, эрозияға төзімділігі жоғары тау жыныстарына – құмтас, әктас және доломит – қарағанда эрозияға көбірек ұшырайды. Нәтижесінде, эрозияға төзімділігі төмен тау жыныстары эрозияланып, эрозияға төзімді тау жыныстары диптік еңіс (артқы беткей) құрайтын қырқаның «каперрогы» ретінде қалады. Бұл жағдай плато, мезо және буттас сияқты жер бедерін қалыптастырады. Еңіске ие тау жыныстарының эрозиясы куэста, гомоклиналды қырқа, шұңқыр және жалпақ тау сияқты жер бедерін қалыптастырады. Плато, мезо және буттастардың үстіңгі жағы жалпақ, ал куэсталар мен гомоклиналды қырқалар асимметриялық (~жалпақ) аумақтар болып табылады, олар қырқалармен сипатталады. Ең аз тік жағы (төменгі нүктеде) – олардың диптік еңісі (жер бетін кесіп, жер астына қарай жоғалады), ал тік жағы (қарсы және биік нүктеде) – олардың жартасы. Шұңқырлардың жағдайында диптік еңіс пен жардың тіктеп келуі шамалас болады. Диптік еңістер қабырғалар сияқты магмалық құрылымдардың нәтижесінде де пайда болуы мүмкін.

A dip slope is a topographic (geomorphic) surface which slopes in the same direction, and often by the same amount, as the true dip or apparent dip of the underlying strata. A dip slope consists of the upper surface of a resistant layer of rock, often called caprock, that is commonly only slightly lowered and reduced in steepness by erosion. Dip slopes form the backslopes of cuestas, homoclinal ridges, hogbacks, and flatirons. The frontslopes of such ridges consist of either an escarpment, a steep slope, or perhaps even a line of cliffs. Generally, cuestas and homoclinal ridges are asymmetrical in that their dip slopes are less steep than their escarpments. In the case of hogbacks and flatirons, the dip of the rocks is so steep that their dip slope approaches the escarpment in their steepness. Dip slopes are the result of the differential erosion of strata of varying resistance to erosion that are dipping uniformly in one direction. In this case, strata, i. e. shale, mudstone, and marl, that are less resistant to erosion are preferentially eroded relative to stronger strata, i. e. sandstone, limestone, and dolomite, that are more resistant to erosion. As a result, the less resistant strata will be eroded away leaving the more resistant strata as a caprock forming the dip slope (backslope) of a ridge that slopes in the direction of caprock. When this happens to flat lying beds, landforms such as plateaus, mesas, and buttes are formed. The erosion of tilted beds will form landforms called cuestas, homoclinal ridges, hogbacks, and flatirons. Plateaus, mesas, and buttes have flat tops, while cuestas and homoclinal ridges are asymmetrical (~flat) areas w/ridges. The less steep side (at the low point) is their dip slope (intersecting 'ground' surface, and disappearing underground) and the steeper other side (the opposite, and at the high point) is their escarpment. In case of hogbacks, the steepness of the dip slope and escarpment will be about the same. Dip slopes can also be formed by igneous structures such as sills.

Жер сілкінісі

Кейбір беткейлер қабаттардың көлбеулігіне байланысты көшкіндерге өте бейім. Үлкен тас жаластары көлбеу беткейлерден сығады.