Кіріспе
Ұлттар арасында қолданылатын әдет-ғұрып құқығы. Халықаралық әдет-ғұрып құқығы – әдет-ғұрып принципін қамтитын халықаралық құқықтың бір саласы. Халықаралық сот, юристтер, Біріккен Ұлттар Ұйымы және оның мүше мемлекеттері әдет-ғұрыпты, жалпы құқықтық принциптермен және шарттармен бірге халықаралық құқықтың басты көздерінің бірі деп санайды. Көптеген үкіметтер халықаралық әдет-ғұрып құқығының бар екенін қабылдаса да, оның құрамына кіретін ережелер туралы пікірлер әртүрлі. Ереже халықаралық әдет-ғұрыпқа айналуы үшін екі талап орындалуы керек: (1) "жеткілікті түрде кең таралған, өкілді және тұрақты" мемлекеттік тәжірибе болуы тиіс, яғни көптеген мемлекеттер аталған ережені қолданғандығын және оған сүйенгендігін көрсетуі керек, сондай-ақ, көптеген мемлекеттер бұл ұғымды жобамауы керек, (2) мемлекеттердің осы ереженің заңдылығын қабылдауға міндетті екендігіне сенуі керек, себебі халықаралық әдет-ғұрып құқығы оларды осыған міндеттейді ([[Opinio juris sive necessitatis]]). 2018 жылы Комиссия түсіндірмелермен бірге халықаралық әдет-ғұрып құқығын анықтау жөніндегі қорытындыларды қабылдады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы бұл қорытындыларды құптады және оларды ең кең ауқымда таратуға шақыруды ұсынды.
Customary international law is an aspect of international law involving the principle of custom. Along with general principles of law and treaties, custom is considered by the International Court of Justice, jurists, the United Nations, and its member states to be among the primary sources of international law. Many governments accept in principle the existence of customary international law, although there are differing opinions as to what rules are contained in it. A rule becomes customary international if two requirements are met: (1) There is a state practice that "appears to be sufficiently widespread, representative as well as consistent" showing that a significant number of states have used and relied on the rule in question and the concept has not been rejected by a significant number of states, (2) states were motivated by a belief that they were legally compelled to accept the legitimacy of the rule in question because customary international law obligated them to do so ([[Opinio juris sive necessitatis. In 2018, the Commission adopted Conclusions on Identification of Customary International Law with commentaries. The United Nations General Assembly welcomed the Conclusions and encouraged their widest possible dissemination.
Халықаралық әдет-ғұрып құқығын тану
Халықаралық сот Статуты 38-бапта әдет-ғұрыптық халықаралық құқықты «заң ретінде қабылданған жалпы тәжірибе» деп анықтайды. Бұл, әдетте, екі фактор арқылы анықталады: мемлекеттердің жалпы тәжірибесі және мемлекеттердің заң ретінде қабылдаған нәрсесі ([[Opinio juris sive necessitatis#Халықаралық құқық]). Бұл, көптеген мемлекеттердің (оның ішінде ірі державалардың) осы тәжірибеге қатысуы және мемлекеттердің заңдық міндеттеме сезімінен (тек әдет-ғұрып немесе дағдыдан емес) туындаған тәжірибе екенін білдіреді. Мемлекеттер мойындаған әдет-ғұрыптық халықаралық құқықтың бірнеше түрі бар. Кейбір әдет-ғұрыптық халықаралық құқықтар халықаралық қауымдастық тарапынан бұзылмайтын құқықтар ретінде қабылдану арқылы jus cogens деңгейіне жетеді, ал басқа әдет-ғұрыптық халықаралық құқықтарды тек шағын мемлекеттер тобы ғана сақтай алады. Мемлекеттер, әдетте, осы заңдарды ішкі құқыққа немесе шарттарға енгізген-енгізбегеніне қарамастан, әдет-ғұрыптық халықаралық құқықпен міндетті.
Жүсінділер
Қатаң норма (сонымен қатар jus cogens деп аталады, латын тілінде "міндетті заң" деген мағынаны білдіреді) – мемлекеттердің халықаралық қауымдастығы тарапынан бұзылмайтын норма ретінде қабылданатын халықаралық құқықтың негізгі қағидасы. Бұл нормалар табиғи құқық қағидаларына негізделген, ал оған қайшы келетін кез келген заңдар күшсіз деп есептеледі. Мысалға, түрлі халықаралық қылмыстарды келтіруге болады; мемлекет құлдыққа, азаптауға, геноцидке, агрессиялық соғысқа немесе адамзатқа қарсы қылмыстарға жол берсе немесе оларға қатысса, ол халықаралық әдет-ғұрып құқығын бұзады. Jus cogens және халықаралық әдет-ғұрып құқығы бір-бірімен алмастырылмайды. Барлық jus cogens мемлекеттердің қабылдауы арқылы халықаралық әдет-ғұрып құқығы болып табылады, бірақ барлық халықаралық әдет-ғұрып құқығы қатаң нормалар деңгейіне жете бермейді. Мемлекеттер келісімдер мен қайшы заңдарды қабылдау арқылы халықаралық әдет-ғұрып құқығынан ауытқуы мүмкін, бірақ jus cogens бұзылмайды.
Халықаралық әдет-ғұрып құқығының кодификациясы
Кейбір халықаралық әдет-ғұрып заңдары келісімдер мен ішкі заңдар арқылы кодификацияланды, ал басқалары тек әдет-ғұрып заңдары ретінде танылды. Соғыс заңдары, сондай-ақ jus in bello деп аталатын заңдар, 1899 және 1907 жылдардағы Гаага конвенцияларында, Женева конвенцияларында және басқа да келісімдерде жазылғанға дейін ұзақ уақыт бойы әдет-ғұрып заңдарының саласында болды. Дегенмен, бұл конвенциялар соғыс кезінде туындауы мүмкін барлық құқықтық мәселелерді реттеуді мақсат етпейді. Оның орнына, Қосымша хаттама I-нің 1(2)-тармағы басқа келісімдерде қамтылмаған қарулы қақтығыстарға қатысты мәселелерді халықаралық әдет-ғұрып заңдары реттейтінін айқындайды.
Құлақтандыру
Жалпы алғанда, егеменді мемлекеттер белгілі бір шартқа немесе құқықтық нормаға бағыну үшін келісім беруі керек. Дегенмен, халықаралық әдет-ғұрыптық құқық – халықаралық жағынан осыншалықты кең таралған нормалар, сондықтан елдердің оған бағынуы үшін келісім қажет емес. Мұндай жағдайларда мемлекеттің заңға наразылық білдірмеуі жеткілікті. Бірақ, халықаралық әдет-ғұрыпқа қарсылық білдіретін мемлекеттер, егер бұл заңдар jus cogens санамаса, олармен байланыстырылмауы мүмкін. Алайда, "тыныштық келісімді білдіреді" принципін растамаған кез келген елмен туындаған дау кезінде, осы принципті қолдану – әдет-ғұрыпқа сілтеме жасау болып табылады. Егер бұл ел халықаралық әдет-ғұрыптық құқықтың бар екенін мойындаудың жалпы тұжырымдамасын қабыланбаса, мұндай сілтеме дөңгелек пікірге (циклға) әкелуі мүмкін ("халықаралық әдет-ғұрыптық құқық міндетті, себебі тыныштық келісімді білдіреді, ал тыныштық келісімді білдіреді деген фактінің өзі халықаралық әдет-ғұрыптық құқықтың бір бөлігі").
Халықаралық Сот
Халықаралық соттың Статуты 38-бабының (b) тармағында халықаралық әдет-ғұрыптың бар екенін мойындайды, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына 92-бап арқылы енгізілген: «Соттың функциясы – оған ұсынылған дауларды халықаралық құқыққа сәйкес шешу болып табылады, сондықтан ол халықаралық әдет-ғұрыпты заң ретінде қабылданған жалпы практиканың дәлелі ретінде қолданады». Халықаралық соттың Статутының 38-бабының 1-тармағының b) тармақшасы халықаралық әдет-ғұрыпты заң ретінде қабылданған жалпы практиканың дәлелі ретінде мойындады. Осылайша, жалпы практика әдет-ғұрыпты көрсетеді, ал емес керісінше. Әдет-ғұрып ереженің бар екенін дәлелдеу үшін, ереженің сәйкес келетін және заң ретінде қабылданған «жалпы практика» бар екенін көрсету қажет. Халықаралық әдет-ғұрып құқығы «мемлекеттердің өздерін заңмен осылай әрекет етуге міндетті деп санап, осыған сәйкес іс-әрекет етуінен туындайтын құқықтық ережелерден тұрады». Осыдан халықаралық әдет-ғұрыпты уақыт өте келе мемлекеттердің ұқсас халықаралық актілерді кеңінен қайталауы (мемлекеттік практика); актілер міндеттілік сезімінен (opinio juris) туындауы керек; актілерді көптеген мемлекеттер қабылдауы керек және көптеген мемлекеттер оларды қабылдамауы керек арқылы анықтауға болады. Халықаралық әдет-ғұрып құқығының белгісі – мемлекеттер арасындағы консенсус, ол кең таралған мінез-құлық және міндеттілік сезімі арқылы көрінеді. Халықаралық әдет-ғұрып құқығының екі маңызды құралы – мемлекеттік практика және [[opinio juris sive necessitatis, бұл Ядролық қаруды пайдалану немесе қолданудың заңдылығы жөніндегі Халықаралық соттың шешімімен расталған. Психологиялық элементке қатысты, яғни opinio juris-қа, Халықаралық сот Солтүстік теңіздің континенттік шельфі жөніндегі істе былай деп мәлімдеді: «тек қана тиісті іс-әрекеттер қалыптасқан практиканы құрауы керек емес, сонымен қатар олар осылай болуы керек немесе осылай орындалуы керек, бұл практиканы заң ережесінің болуымен міндетті деп санайтындығын көрсетеді. Сондықтан, тиісті мемлекеттер олардың заңдық міндеттемеге сәйкес келетінін сезінуі керек». Сот «әдептілік, ыңғайлылық немесе дәстүрге негізделген әрекеттерден» ерекшеленетін «заңдық міндет сезімін» дәлелдеу қажеттігін атап өтті.
Екіжақты және көпжақты
Әдеттегі құқықтардың әртүрлі түрлерін мойындау, қарапайым екіжақты мойындаудан бастап, бүкіл әлемдік көпжақты мойындауға дейін жете алады. Аймақтық әдет-ғұрыптар өздерінің тиісті аймақтарында халықаралық әдеттегі құқыққа айналуы мүмкін, бірақ аймақтан тыс елдер үшін халықаралық әдеттегі құқыққа айналмайды. Халықаралық сот Португалия мен Үндістан арасындағы Үндістан аумағы арқылы өту құқығы жөніндегі істе екіжақты әдеттегі құқықтың бар екенін мойындады, онда сот "екі мемлекеттің қарым-қатынастарын реттейтін ұзақ мерзімді практика екі мемлекет арасындағы өзара құқықтар мен міндеттердің негізін құруға себеп болмауының еш себебі жоқ" деп мәлімдеді.
Басқа мысалдар
Басқа мысалдар, әдеттегі халықаралық құқық ретінде қабылданған немесе талап етілгендерге, келіп тұрған шетелдік мемлекет басшыларының иммунитеті және қайтаруға болмайтындық қағидасы кіреді. 1993 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі Женева конвенцияларын әдеттегі халықаралық құқық ретінде қабылдады. Егер қандай да бір шарт немесе заң әдеттегі халықаралық құқық ретінде танылса, онда осы шартты ратификацияламаған тараптар оның ережелерін жақсы ниетпен сақтауға міндетті болады.