Кіріспе

Ұлттар Лигасының атынан елдер басқаратын аумақтар Ұлттар Лигасының мандаты – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін белгілі бір аумақтар үшін халықаралық құқық бойынша заңдық мәртебе болды, ол бір елден екіншісіне басқару құқығын беруді қамтиды. Бұл мандаттар Ұлттар Лигасының атынан аумақты басқарудың халықаралық деңгейде келісілген шарттарын белгілейтін заңды құжаттар қызметін атқарды. Келісімшарт пен конституция элементтерін біріктіре отырып, бұл мандаттар азшылықтардың құқықтарын қамтамасыз ететін және Халықаралық соттың тұрақты сотындағы шағымдану және сот қарауы құқығын көздейтін ережелерді қамтиды. Мандат жүйесі 1919 жылғы 28 маусымда күшіне енген Ұлттар Лигасының келісімінің 22-бабына сәйкес құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлттар Лигасы таратылғаннан кейін, Ялта конференциясында қалған мандаттар болашақ талқылаулар мен ресми келісімдерге байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқорлығына берілуі тиіс деп шешілді. Ұлттар Лигасының қалған мандаттарының көпшілігі (Оңтүстік-Батыс Африканы қоспағанда) Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумақтарына айналды. Мандат жүйесінің негізін құрайтын екі басқару принципі – аумақты аннексияламау және оны жергілікті халықтың мүддесі үшін дамыту мақсатында «өркениеттің қасиетті сенімі» ретінде басқару болды. Тарихшы Сьюзан Педерсеннің сөзіне сәйкес, мандаттардағы отаршылдық әкімшілік басқа жерлердегі отаршылдық әкімшіліктен айтарлықтай ерекшеленбеді. Ұлттар Лигасының келісімі ірі державаларды мандаттарды басқаша басқаруға міндеттесе де, басты айырмашылық отаршылдық державалардың мандаттар туралы басқа отаршылдық иеліктерінен гөрі басқаша сөйлегендігінде болды.

Негізгі

Мандат жүйесі Бірінші дүниежүзілік соғыстың жеңімпаздары дайындаған Ұлттар Лигасының Келісімінің 22-бабымен құрылған. Бұл бапта соғыстан кейін бұрынғы үкіметтерінен айырылған, бірақ халқы "қазіргі әлемнің қиын жағдайларында өздерін-өздері ұстап тұруға қабілетсіз" деп есептелген аймақтар туралы сөз болған. Бапта мұндай халықтарға қамқорлықты "өз ресурстары, тәжірибесі немесе географиялық орналасуы арқасында бұл жауапкершілікті ең жақсы атқара алатын дамыған елдерге" тапсыру қажеттігі көрсетілген. Мандат жүйесі Сматстың (аумақтарды отарлауды қалаған) және Уилсонның (аумақтарға сенімді басқаруды қалаған) арасындағы компромисс болды.

Шарттар

Германияның теңіз артындағы отарларының, сондай-ақ оның Еуропалық жерінен бөлінген үш аймағының (Данциг еркін қаласы, Мемель аймағы және Саар) Версаль шартында (1919) берілуі жүзеге асырылды, ал аймақтар сол жылдың 7 мамырында одақтас елдер арасында бөлістірілді. Осман империясының аумақтық талаптары алғаш рет Севр келісімінде (1920) қарастырылып, Лозанна келісімінде (1923) бекітілді. Осман аймақтары 1920 жылы Сан-Ремо конференциясында одақтас державалар арасында бөлінді.

Мандаттардың түрлері

Ұлттар Лигасы әрбір мандат бойынша міндетті державаның бақылау деңгейін жеке-жеке шешті. Бірақ, барлық жағдайда міндетті державаға мандат аумағында бекініс салуға немесе әскер жинауға тыйым салынды, сондай-ақ Ұлттар Лигасының Тұрақты мандаттар комиссиясына аумақ туралы жылдық есеп тапсуға міндеттелді. Мандаттар сол кездегі халықтардың даму деңгейіне қарай үш түрлі топқа бөлінді.

А класының мандаттары

Бірінші топ немесе А класы мандаттары – бұрын Осман империясының билігінде болған, "өздері жеке тұруға қабілетті болғанға дейін мандаттық әкімшілік кеңес пен көмек көрсету шартымен тәуелсіз мемлекеттер ретінде уақытша мойындалуға жеткен даму сатысына" қол жеткізген аумақтар еді. Осы қауымдастықтардың тілектері мандатты таңдауда басты мәселе болып ескерілуі тиіс".

B класының мандаттары

Мандаттардың екінші тобы немесе B класының мандаттары – Германияның Батыс және Орталық Африкадағы бұрынғы отарлары болатын, Германия оларды Schutzgebiete (протектораттар немесе аумақтар) деп атаған. Олардың мандатты державаның күшті бақылауын қажет етуі керек деп саналды: "Мандатты держава, ар-ождан және дін бостандығын қамтамасыз ететін жағдайларда аумақты басқаруға жауапты болуы тиіс". Мандатты державаға мандаттар аумағында әскери немесе теңіз базаларын салуға тыйым салынды.

C класты мандаттар

C класындағы мандаттар, Оңтүстік-Батыс Африка және Оңтүстік Тынық мұхиты аралдары да оның ішінде, "мандат беруші мемлекеттің заңдарымен өз аумағының ажырамас бөлігі ретінде басқарылуға ең лайықты" деп есептелді.

Мандаттардың тізімі

Сынып Мандат Аумақ Мандат билігі Бұрынғы атауы Бұрынғы егемендік Пікірлер Қазіргі мемлекеттік құжат Сирия және Ливан үшін мандат Үлкен Ливан Франция Әртүрлі Османдық санджақтары 29 қыркүйек 1923 – 24 қазан 1945. 24 қазан 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына тәуелсіз мемлекет ретінде қосылды. Сирия Әртүрлі Османдық санджақтары 29 қыркүйек 1923 – 24 қазан 1945: Бұл мандатқа Хатай провинциясы (бұрынғы Османдық Александретта санджағы) кірді, ол 2 қыркүйек 1938 жылы мандаттан бөлініп, жеке француз протектораты болды, ол 29 маусым 1939 жылы Хатай провинциясы жаңа Түркия Республикасына берілгенге дейін сақталды. 24 қазан 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына тәуелсіз мемлекет ретінде қосылды. Палестинаға мандат Палестина Біріккен Корольдік Иерусалим, Наблус және Акра Османдық санджақтары 29 қыркүйек 1923 – 15 мамыр 1948. Палестинаны бейбіт түрде бөлу жоспары сәтсіз аяқталды. Мандат 14 мамыр мен 15 мамыр аралығындағы түнгі сағатта аяқталды. 14 мамыр күні кешке Палестинадағы еврей агенттігінің төрағасы Израиль мемлекетінің құрылуын жариялады. Соғыстан кейін аумақтың 75% Израиль мемлекетінің бақылауында болды. 1967 жылға дейін қалған бөліктері Иорданияның Хашимит Корольдігінің Батыс жағалауын және Египет бақылауындағы Газа секторындағы Бүкіл Палестина үкіметін құрады. Трансжордан әмірлігі 1921 жылғы сәуірде Трансжордан әмірлігі Уэльс-Кенжеге уақытша қосылды, ал 17 маусым 1946 жылы 1946 жылғы Лондон шартының бірлесіп ратификациялануынан кейін тәуелсіз Хашимит Трансжордан Корольдігі (кейін Иордания) болды. Иракқа мандат Әртүрлі Османдық санджақтары Месопотамияға арналған Британдық мандатының жобасы қабылданбады және 1922 жылғы қазан айындағы Англо-Ирак келісімімен ауыстырылды. Ұлыбритания 1924 жылы мандаттық державаның міндеттерін орындауға міндеттенді. Ирак 3 қазан 1932 жылы Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. B Бельгияның Шығыс Африкаға мандаты Руанда-Урунди Бельгия Германияның Шығыс Африкасы 20 шілде 1922 – 13 желтоқсан 1946. Бұрын екі бөлек неміс протектораты болған, олар 20 шілде 1922 жылы бір мандат ретінде біріктірілді. 1 наурыз 1926 – 30 маусым 1960 аралығында Руанда-Урунди көршілес Бельгия Конго колониясымен әкімшілік одақта болды. 13 желтоқсан 1946 жылдан кейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағына айналды, Бельгия басқаруында Руанда мен Бурунди жеке мемлекеттер болып 1 шілде 1962 жылы тәуелсіздік алғанға дейін сақталды. Шығыс Африкадағы Британдық мандат Танганьика Біріккен Корольдік 20 шілде 1922 – 11 желтоқсан 1946. 11 желтоқсан 1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағына айналды және 1 мамыр 1961 жылы ішкі басқару құқығын алды. 9 желтоқсан 1961 жылы ол британ монархын номиналды мемлекет басшысы ретінде сақтап, тәуелсіздікке қол жеткізді, келесі жылы сол күні республикаға айналды. 26 сәуір 1964 жылы Танганьика көршілес Занзибар аралымен бірігіп, қазіргі Танзания мемлекетін құрды. Руанда-Урундиге теңестірілген құжат, барлық баптары бірдей. Камерунға арналған британдық мандат Британдық Камерун Біріккен Корольдік Германияның Камеруны 13 желтоқсан 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумақтарының бөлігі болды. Француздық Камерунға теңестірілген құжат, барлық баптары бірдей. Камерунға арналған француздық мандат Француздық Камерун Франция 27 тамыз 1940 жылға дейін резидент және комиссардың басшылығымен, содан кейін губернатордың басшылығымен. 13 желтоқсан 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумақтарының бөлігі болды. Тоголандқа арналған британдық мандат Британдық Тоголанд Біріккен Корольдік Германияның Тоголанды Британдық әкімші лауазымы 30 қыркүйек 1920 жылдан бастап британдық Алтын жағалауының (қазіргі Гана) колониялық губернаторымен толтырылды (11 қазан 1923 жылға дейін Фрэнсис Уолтер Фийон Джексон). 13 желтоқсан 1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағына айналды; 13 желтоқсан 1956 жылы Гананың бөлігі болғандықтан өмір сүруін тоқтатты. Вольта аймағы, Француздық Тоголандқа теңестірілген құжат, барлық баптары бірдей. Француздық Тоголандқа арналған мандат Француздық Тоголанд Франция Француздық Тоголанд комиссардың басшылығымен 30 тамыз 1956 жылға дейін, содан кейін Жоғарғы комиссардың басшылығымен Того Автономиялық Республикасы ретінде. Тынық мұхитындағы Германия иеліктеріне арналған мандат Экватордың оңтүстігінде орналасқан...

Орналасу ережесі

Ұлттар Лигасы Кеңесінің 1920 жылғы тамызда өткен мәжілісінде: "Одақтас және қатысушы державалар қабылдаған мандаттар Лига қарастырып, бекіткенге дейін түпкілікті бола алмайды. Мандатты державаның құқықтық мәртебесі екі есе болуы керек: бірі – Басты державалар берген, екіншісі – Ұлттар Лигасы берген". Халықаралық құқық бойынша мандатты орнату үшін үш қадам қажет болды: (1) Басты одақтас және қатысушы державалар өздерінің біріне немесе үшінші мемлекетке мандат тапсырады; (2) Басты державалар Ұлттар Лигасы Кеңесіне белгілі бір державаның белгілі бір аумақ үшін мандатты держава ретінде тағайындалғаны туралы ресми хабарлайды; (3) Ұлттар Лигасы Кеңесі мандатты державаның тағайындалуын ресми мойындайды және оған мандат берілгенін хабарлайды, сонымен қатар мандат шарттары туралы хабарлайды, олардың келісімшарт ережелеріне сәйкес келетінін анықтағаннан кейін". АҚШ Мемлекеттік департаментінің Халықаралық құқық жөніндегі жинағында Лозанна шартының шарттары "А" мандаттарына мемлекеттік мұрагерлік принциптерін қолдануды көздейді. Версаль келісімшартымен бұрынғы Османдық қауымдастықтары тәуелсіз елдер ретінде алдын ала мойындалды. Сондай-ақ Германия бұрынғы Османдық аумақтардың тағдырын және олардың шекараларында құрылған жаңа мемлекеттерді мойынуға міндеттелді. Лозанна шартының шарттары Османдық империядан бөлінген аумақты алған жаңа құрылған мемлекеттерден Осман мемлекеттік қарызы бойынша жылдық төлемдер жасауды және Османдықтар берген жеңілдіктерді басқаруға жауапкершілікті қабылдауды талап етті. Келісім сонымен қатар мемлекеттерге Османдық империяның өз аумағында орналасқан барлық мүлігі мен иеліктерін төлемсіз алуға мүмкіндік берді. Келісімде Ұлттар Лигасы туындауы мүмкін дауларды шешу үшін төрелік сотты құруға жауапты екендігі және оның шешімдерінің соңғы екендігі айтылған.

Кейінгі тарих

1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылып, Ұлттар Лигасы таратылғаннан кейін, мандатталған аумақтардың барлығы, біреуін қоспағанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумақтарына айналды, бұл шамамен бірдей мәртебе болды. Әрбір жағдайда, әрбір аумақтың мандатын ұстаған отаршылдық билік, сол аумақтың қамқоршылық билігіне айналды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілген Жапония империясы оңтүстік Тынық мұхиты аралдарына қатысты мандатын жоғалтты. Бұл аралдар АҚШ басқаруымен «стратегиялық сенімгерлік аумақ» – Тынық мұхиты аралдарының сенімгерлік аумағы болып белгіленді. Ұлттар Лигасының мандаттарын БҰҰ-ның сенімгерлік аумақтарына айналдырудың жалғыз ерекшелігі – Оңтүстік Африка және оның мандатындағы Оңтүстік-Батыс Африка болды. Оңтүстік-Батыс Африканы басқа бұрынғы мандаттар сияқты сенімгерлікке берудің орнына, Оңтүстік Африка аннексия жасауды ұсынды, бірақ БҰҰ Бас Ассамблеясы бұл ұсынысты қабылдамады. Оңтүстік Африканың қарсылығына қарамастан, Халықаралық сот Оңтүстік Африканың Оңтүстік-Батыс Африка мандатына қатысты халықаралық міндеттемелері сақталғанын растады. Соңында, 1990 жылы мандатталған аумақ, қазіргі Намибия, үш жақты келісімдер мен Оңтүстік Африка шекаралық соғысының шешілуі нәтижесінде тәуелсіздік алды – бұл 1966 жылдан 1990 жылға дейін жалғанған апартеид режиміне қарсы партизандық соғыс еді. 1990 жылға қарай, бұрынғы Ұлттар Лигасының барлық мандаттары егемен мемлекеттерге айналды, соның ішінде БҰҰ-ның барлық бұрынғы сенімгерлік аумақтары, біртіндеп таратылған Тынық мұхиты аралдарының сенімгерлік аумағының кейбір мұрагерлік субъектілерін қоспағанда (бұрынғы Жапонияның Оңтүстік Тынық мұхиты мандаты). Бұл ерекшеліктерге АҚШ-пен саяси одақтағы, мемлекеттік құрамына кірмеген, ұйымдастырылған аумақ мәртебесіне ие Солтүстік Мариан аралдары кіреді. Солтүстік Мариан аралдары өз губернаторын аумақтық үкімет басшысы ретінде сайлайды, бірақ ол АҚШ-тың аумағы болып қала береді, оның мемлекет басшысы – АҚШ Президенті, ал одақтық қаражаттар АҚШ Ішкі істер министрлігінің Аралдық істер жөніндегі бюросы арқылы басқарылады. Микронезия мен Маршалл аралдары, сенімгерлік аумақтың соңғы аумақтарының мұрагерлері, 22 желтоқсан 1990 жылы толық тәуелсіздік алды. (БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 10 шілде 1987 жылы сенімгерлік мәртебесін тоқтатуды бекітті.) Микронезия Федеративтік Штаттарынан бөлінген Палау Республикасы 1 қазан 1994 жылы тәуелсіздік алған соңғы мемлекет болды.