Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Заңдық органға немесе саяси басшыға заңдық мәселелерді қарау үшін берілген өкілеттік, мемлекеттік азаматтық юрисдикция.
Authority granted to a legal body or political leader to deal with legal matters
civil jurisdiction in a state
Юрисдикция (лат. *ius* – «заң» және *dictio* – «сөз немесе жариялау» сөздерінен) – заңдық тұлғаға әділет орнатуға берілген заңдық өкілеттіктердің атауы. АҚШ сияқты федерацияларда юрисдикция ұғымы бірнеше деңгейде қолданылады (мысалы, жергілікті, штаттық және федералдық). Юрисдикцияның мазмұны халықаралық құқықтан, заңдар қақтығысынан, конституциялық құқықтан және атқарушы және заң шығарушы билік тармақтарының қоғамның қажеттіліктерін ең жақсы қамтамасыз ету үшін ресурстарды бөлу өкілеттігінен туындайды.
Jurisdiction (from Latin [[Wikt:ius#Latin 'law' + [[Wikt:dictio 'speech' or 'declaration') is the legal term for the legal authority granted to a legal entity to enact justice. In federations like the United States, the concept of jurisdiction applies at multiple levels (e. g., local, state, and federal). Jurisdiction draws its substance from international law, conflict of laws, constitutional law, and the powers of the executive and legislative branches of government to allocate resources to best serve the needs of society.
Халықаралық өлшем
Жалпы алғанда, халықаралық заңдар мен шарттар мемлекеттердің оларға бағынуға келісетін келісімдерді қамтамасыз етеді. Мұндай келісімдер әрқашан жасалмай немесе сақталмай қалуы мүмкін. Экстерриториялық юрисдикция БҰҰ Хартасында белгіленген үш принцип бойынша іске асырылады: мемлекеттердің теңдігі, аумақтық егемендік және араласпаушылық. Бұл көптеген мемлекеттердің юрисдикцияны қашан тағайындауға немесе күшіне енгізуге болатыны туралы сұрақтар тудырады. "Lotus" ісі юрисдикцияны шектеу және күшіне енгізу ережелерінің екі маңызды қағидасын белгілейді. Іс бойынша юрисдикция аумақтық сипатта болады және мемлекет, егер рұқсат беруші ереже болмаса, басқа мемлекеттің аумағында юрисдикциясын жүзеге асыра алмайды. Сонымен қатар, мемлекеттер өз аумағындағы адамдарға, мүлікке және әрекеттерге қатысты юрисдикцияны белгілеуде кең дискрециялық өкілеттіктерге ие, егер оған тыйым салатын ереже болмаса. Сотқа қаралатын істерде тек мемлекеттер ғана тарап бола алады және 36-бапқа сәйкес, юрисдикция тараптар оған жүгінген барлық істерді және Біріккен Ұлттар Ұйымы Хартасында немесе күшіндегі шарттар мен конвенцияларда арнайы көзделген барлық мәселелерді қамтиды. Бірақ, кез келген істе юрисдикцияны қолдану үшін барлық тараптар болашақ шешімді міндетті деп қабылдауы керек. Бұл соттың уақытын ысырап ету тәуекелін азайтады. Осы ұйымдардың, соттардың және трибуналдардың конституцияларына енгізілген сақшылдық шараларға қарамастан, әмбебап юрисдикция тұжырымы атқарушы немесе әскери билікті пайдалану арқылы көпжақты шешімдерге қарағанда біржақты шешімдерді бағалайтын мемлекеттер арасында даулы болып табылады, бұл кейде "реальполитикалық" дипломатия деп сипатталады. Басқа халықаралық контексттерде Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты үкіметаралық ұйымдар әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан маңызды дауларды шешу функцияларын атқарады, бірақ олардың юрисдикциясы істерді қарау үшін шақырылса да, олардың шешімдерін күшіне енгізу билігі әсер еткен мемлекеттердің еркіне байланысты, тек ДСҰ халықаралық сауда заңын бұзған мемлекеттерге қарсы жазалау шараларын қолдануға рұқсат береді. Аймақтық деңгейде мемлекеттер тобы мүше мемлекеттер арасындағы юрисдикциялық қатынастарды анықтайтын және олардың ұлттық заңнамалық және сот функцияларын белгілі бір деңгейде үйлестіретін кейде күрделі ережелер жиынтығымен саяси және құқықтық органдарды құруы мүмкін, мысалы, Еуропалық Одақ және Африка Одағы екеуі де федеративтік мемлекеттерге айналу әлеуетіне ие, бірақ мұндай бірігуге кедергі келтіретін саяси бөгеттерді жеңу өте қиын болады. Әрбір топ заң шығару немесе сот өкілеттіктері бар трансулттық институттарды құруы мүмкін. Мысалы, Еуропада Еуропалық сот мүше мемлекеттердің еуропалық құқық мәселелері бойынша соңғы апелляциялық сот ретінде юрисдикциямен қамтамасыз етілді. Бұл юрисдикция бекітілген және мүше мемлекет оның билігін тек өзінің егемендігін жариялап, одақтан шыққан жағдайда ғана жоққа шығара алады.
Generally, international laws and treaties provide agreements which nations agree to be bound to. Such agreements are not always established or maintained. Extraterritorial jurisdiction is exercised through three principles outlined in the UN charter. These are equality of states, territorial sovereignty and non intervention. This raises questions of when can many states prescribe or enforce jurisdiction. The Lotus case establishes two key rules to the prescription and enforcement of jurisdiction. The case outlines that jurisdiction is territorial and that a state may not exercise its jurisdiction in the territory of another state unless there is a rule that permits this. On that same note, states enjoy a wide measure of discretion to prescribe jurisdiction over persons, property and acts within their own territory unless there was a rule that prohibits this. only nations may be parties in cases before the Court and, under Article 36, the jurisdiction comprises all cases which the parties refer to it and all matters specially provided for in the Charter of the United Nations or in treaties and conventions in force. But, to invoke the jurisdiction in any given case, all the parties have to accept the prospective judgment as binding. This reduces the risk of wasting the Court's time. Despite the safeguards built into the constitutions of most of these organizations, courts and tribunals, the concept of universal jurisdiction is controversial among those nations which prefer unilateral to multilateral solutions through the use of executive or military authority, sometimes described as realpolitik based diplomacy. Within other international contexts, there are intergovernmental organizations such as the World Trade Organization (WTO) that have socially and economically significant dispute resolution functions but, again, even though their jurisdiction may be invoked to hear the cases, the power to enforce their decisions is at the will of the nations affected, save that the WTO is permitted to allow retaliatory action by successful nations against those nations found to be in breach of international trade law. At a regional level, groups of nations can create political and legal bodies with sometimes complicated patchworks of overlapping provisions detailing the jurisdictional relationships between the member states and providing for some degree of harmonization between their national legislative and judicial functions, for example, the European Union and African Union both have the potential to become federated nations although the political barriers to such unification in the face of entrenched nationalism will be very difficult to overcome. Each such group may form transnational institutions with declared legislative or judicial powers. For example, in Europe, the European Court of Justice has been given jurisdiction as the ultimate appellate court to the member states on issues of European law. This jurisdiction is entrenched, and its authority could only be denied by a member nation if that member nation asserts its sovereignty and withdraws from the union.
Халықаралық
Бұл әртүрлі юрисдикциядағы соттар арасындағы және бір юрисдикция ішіндегі соттар арасындағы қарым-қатынастарға қатысты. Құзыреттілік мәселелерін шешу үшін қолданылатын негізгі заңдық қағида forum non conveniens деп аталады. Сот таңдауын (forum shopping) болдырмау үшін елдерге заңдар қақтығысы туралы белсенді ережелерді қабылдау ұсынылады. Гаага конференциясы және басқа да халықаралық ұйымдар құзыреттілік мәселелері бойынша ұсынымдар жасады, бірақ іс тілшілері адвокаттардың ынталандыруымен, табысқа байланысты гонорар есебінен форумдарды іздеуді жалғастыруда.
This concerns the relationships both between courts in different jurisdictions, and between courts within the same jurisdiction. The usual legal doctrine under which questions of jurisdiction are decided is termed forum non conveniens. To deal with the issue of forum shopping, nations are urged to adopt more positive rules on conflict of laws. The Hague Conference and other international bodies have made recommendations on jurisdictional matters, but litigants with the encouragement of lawyers on a contingent fee continue to shop for forums.
Құзыреттілік қағидаттары
Халықаралық құқық бойынша, мемлекеттің адамға қатысты қылмыстық юрисдикцияны жүзеге асыру мүмкіндігін белгілейтін әртүрлі принциптер бар. Бұл принциптердің ешқайсысы иерархиялық емес. Сондықтан мемлекеттер бірнеше принциптерге рұқсат етілген жағдайларда, юрисдикцияны кім жүзеге асыратыны туралы мәселелерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек. Осы принциптер: аумақтық принцип, азаматтық принцип, пассивті тұлғалық принцип, қорғау принципі, әмбебап принцип.
Under international law there are different principles that are recognized to establish a state's ability to exercise criminal jurisdiction when it comes to a person. There is no hierarchy when it comes to any of the principles. States must therefore work together to solve issues of who may exercise their jurisdiction when it comes to issues of multiple principles being allowed. The principles are Territorial Principle, Nationality Principle, Passive Personality Principle, Protective Principle, Universality Principle
Аумақтық принцип: Бұл принцип қылмыс жасалған мемлекет юрисдикцияны жүзеге асыруға құқылы екенін көрсетеді. Бұл принциптердің ең қарапайымы және ең аз даулысы болып табылады. Бұл сонымен қатар табиғаты жағынан аумақтық болып табылатын жалғыз принцип; қалғандарының барлығы – аумақтық емес. Азаматтық принцип (активті тұлғалық принцип деп те аталады): Бұл принцип адамның азаматтығына негізделген және мемлекеттерге өз азаматтарына қатысты мемлекет аумағында да, одан тыс жерлерде де юрисдикцияны жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Аумақтық принцип мемлекетке юрисдикцияны жүзеге асыру құқығын бергендіктен, бұл принцип негізінен мемлекеттің азаматтары шетелде жасаған қылмыстарды қудалау үшін қолданылады. Соңғы жылдары бұл принципті тұрақты түрде шетелде тұратын адамдарға да қолдану тенденциясы күшейіп келеді (мысалы: Данияның Қылмыстық кодексі (2005), 7-бап; Финляндияның Қылмыстық кодексі (2015), 6-бап; Исландияның Қылмыстық кодексі (2014), 5-бап; Латвияның Қылмыстық кодексі (2013), 4-бап; Нидерландының Қылмыстық кодексі (2019), 7-бап; Норвегияның Қылмыстық кодексі (2005), 12-бап; Швецияның Қылмыстық кодексі (1999), 2-бап; Литваның Қылмыстық кодексі (2015), 5-бап). Пассивті тұлғалық принцип: Бұл принцип азаматтық принципке ұқсас, бірақ сіз өз азаматына қарсы қылмыстық әрекет жасаған шетелдік азаматқа қатысты юрисдикцияны жүзеге асырасыз. Мемлекеттің өз азаматтарын қорғау міндеті бар және егер біреу оларға зиян келтірсе, онда мемлекеттің айыпталушыны соттауға құқығы бар. Қорғау принципі: Бұл принцип мемлекеттерге шетелдік азаматтарға қатысты, мемлекетке зиян келтірген немесе келтіруі мүмкін әрекеттер үшін юрисдикцияны жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл әрекеттер мемлекет аумағынан тыс жерде жасалған. Бұл принцип әсіресе ұлттық қауіпсіздік мәселелерінде қолданылады. Әмбебап принцип: Бұл принциптердің ең кеңі. Оның негізінде мемлекет халықаралық қылмыстық құқықтың ең ауыр бұзушылықтарына қатысты юрисдикцияны жүзеге асыруға құқылы, кейде тіпті міндетті. Мысалдар: геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар, соттан тыс жазалау, соғыс қылмыстары, азаптау және мәжбүрлі түрде жоғалу. Бұл принцип басқа принциптерге қарағанда кеңірек, себебі ол айыпталушыны соттау немесе оны соттауға міндетті мемлекетке экстрадициялау міндетімен бірге келеді ("aut dedere aut judicare" принципі).
Territorial principle: This principle states that the State where the crime has been committed may exercise jurisdiction. This is one of the most straightforward and least controversial of the principles. This is also the only principle that is territorial in nature; all other forms are extraterritorial. Nationality principle (also known as the Active Personality Principle): This principle is based around a person's nationality and allows States to exercise jurisdiction when it comes to their nationality, both within and outside the State's territory. Seeing as the territoriality principle already gives the State the right to exercise jurisdiction, this principle is primarily used as a justification for prosecuting crimes committed abroad by a States nationals. There is a growing trend to allow States to also apply this principle to permanent residents abroad as well (for example: Denmark Criminal Code (2005), sec 7; Finland Criminal Code (2015), sec 6; Iceland Criminal Code (2014), art 5; Latvia Criminal Code (2013), sec 4; Netherlands Criminal Code (2019), art 7; Norway Criminal Code (2005), sec 12; Swedish Criminal Code (1999), sec 2; Lithuania Criminal Code (2015), art 5). Passive Personality Principle: This principle is similar to the Nationality Principle, except you are exercising jurisdiction against a foreign national that has committed a criminal act against its own national. The idea is that a State has a duty to protect its nationals and therefore if someone harms their nationals that State has the right to prosecute the accused. Protective principle: This principle allows States to exercise jurisdiction when it comes to foreign nationals for acts committed outside their territory that have or are intended to have a prejudicial impact upon the State. It is especially used when it comes to matters of national security. Universality principle: This is the broadest of all the principles. The basis is that a State has the right, sometimes even the obligation, to exercise jurisdiction when it comes to the most serious violations of international criminal law; for example genocide, crimes against humanity, extrajudicial executions, war crimes, torture, and forced disappearances. This principle also goes further than the other principles as there is attached to it the obligation to either prosecute the accused or extradite them to a State that will, known as aut dedere aut judicare.
Ұлтаралық
Ұлттық деңгейде елдер жеке дауласушы тараптардың ұлттық соттардың құзырына жүгіну және алынған үкімдерді орындау құқығын реттейтін келісімдер мен конвенциялар қабылдады. Мысалы, ЕЭК мүше елдері 1968 жылы Брюссель конвенциясына қол қойды, және жаңа елдер қосылған сайын түзетулер енгізілген жағдайда, ол қазір Еуропалық Одақ деп аталатын жиырма жеті мүше мемлекеттің әртүрлі елдердегі соттар арасындағы қатынастарды анықтайтын негізгі заң болып табылады. Сонымен қатар, 1988 жылғы Лугано конвенциясы Еуропалық Одақ пен Еуропалық еркін сауда қауымдастығын міндеттейді. 2002 жылдың 1 наурызынан бастап Данияны қоспағанда, Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері Брюссель конвенциясына маңызды өзгерістер енгізген және мүше елдерде тікелей қолданылатын 44/2001 жылғы (ЕО) Кеңес регламентін қабылдады. Еуропалық қауымдастық пен Дания арасындағы келісімге сәйкес, 44/2001 жылғы (ЕО) регламент енді Еуропалық Одақтың қалған мүше мемлекеттері мен Дания арасында да қолданылады. Дегенмен, кейбір құқықтық салаларда шетелдік үкімдерді өзара орындау процесі жеңілдеді. Ұлттық деңгейде, дәстүрлі ережелер әлі де Еуропалық Одақта немесе Лугано аймағында тұрақты мекені немесе әдеттегі тұрғын жері жоқ адамдарға қатысты сот құзырына қатысты мәселелерді шешеді.
At a supranational level, countries have adopted a range of treaty and convention obligations to relate the right of individual litigants to invoke the jurisdiction of national courts and to enforce the judgments obtained. For example, the member nations of the EEC signed the Brussels Convention in 1968 and, subject to amendments as new nations joined, it represents the default law for all twenty seven Member States of what is now termed the European Union on the relationships between the courts in the different countries. In addition, the Lugano Convention (1988) binds the European Union and the European Free Trade Association. In effect from 1 March 2002, all the European Union member states except Denmark accepted Council Regulation (EC) 44/2001, which makes major changes to the Brussels Convention and is directly effective in the member nations. Council Regulation (EC) 44/2001 now also applies as between the rest of the EU Member States and Denmark due to an agreement reached between the European Community and Denmark. In some legal areas, at least, the reciprocal enforcement of foreign judgments is now more straightforward. At a national level, the traditional rules still determine jurisdiction over persons who are not domiciled or habitually resident in the European Union or the Lugano area.
Ұлттық
Көптеген ұлттар штаттар немесе провинцияларға (яғни, ұлттық деңгейдегі "мемлекетке") бөлінеді. Федерацияда – Австралия, Бразилия, Үндістан, Мексика және АҚШ сияқты – мұндай бөлімшелер атқарушы және заң шығарушы органдар белгілеген сот жүйелері арқылы құзыретті жүзеге асырады. Мемлекеттік органдардың құзыреті бір-бірімен қабаттасқан жағдайда – мысалы, штат пен оған кіретін федерация арасында – олардың құзыреті ортақ немесе бірдей болып табылады. Әйтпесе, бір мемлекеттік орган ортақ аумаққа қатысты толық құзыретті иеленеді. Құзырет ортақ болған жағдайда, егер олардың заңдары қайшы келсе, бір мемлекеттік орган екіншісінен жоғары құқыққа ие болуы мүмкін. Егер құзырет аясындағы атқарушы немесе заңнамалық өкілеттіктер шектелмесе немесе тек шектеулі болса, бұл мемлекеттік органдар ұлттық полиция билігі сияқты толық өкілеттіктерге ие болады. Әйтпесе, рұқсат беру актісі тек шектеулі немесе тізімделген өкілеттіктерді ғана береді. АҚШ-тағы балаларды тәрбиелеу істері – федералдық құрылымдағы әртүрлі штаттардың тудырған құзыреттік қайшылықтардың басты мысалы. Ата-аналар мен балалар әртүрлі штаттарда болған кезде, бір-бірін жоққа шығаратын әртүрлі штаттық сот шешімдері шығуы мүмкін. АҚШ бұл мәселені Бірыңғай балаларды тәрбиелеу құқығы және оның іске асырылуы туралы заңды қабылдау арқылы шешті. Заңда бірінші кезектегі құзыретті штатты анықтау критерийлері белгіленген, бұл сотқа тиісті әкімшілік органның шешімі бойынша істі қарауды кейінге жылдыруға мүмкіндік береді.
Many nations are subdivided into states or provinces (i. e. a subnational "state"). In a federation—as can be found in Australia, Brazil, India, Mexico, and the United States—such subunits will exercise jurisdiction through the court systems as defined by the executives and legislatures. When the jurisdictions of government entities overlap one another—for example between a state and the federation to which it belongs—their jurisdiction is a shared or concurrent jurisdiction. Otherwise, one government entity will have exclusive jurisdiction over the shared area. When jurisdiction is concurrent, one government entity may have supreme jurisdiction over the other entity if their laws conflict. If the executive or legislative powers within the jurisdiction are not restricted, or have only limited restrictions, these government branches have plenary power such as a national policing power. Otherwise, an enabling act grants only limited or enumerated powers. Child custody cases in the U. S. are a prime example of jurisdictional dilemmas caused by different states under a federal alignment. When parents and children are in different states, there is the possibility of different state court orders over ruling each other. The U. S. solved this problem by adopting the Uniform Child Custody Jurisdiction and Enforcement Act. The act established criteria for determining which state has primary jurisdiction, which allows courts to defer the hearing of a case if an appropriate administrative agency determines so.
Америка Құрама Штаттары
Құқық салалары арасындағы негізгі айырмашылықтар федералдық деңгейде заңмен реттелген. АҚШ-тың прецеденттік құқық жүйесінде құзырет істің тақырыбы бойынша құзырет және іс тараптарына қатысты жеке құзырет деп тұжырымдамалық тұрғыдан бөлінеді. Белгілі бір дауларға ғана құзыреті бар сот (мысалы, теңіз құқығы бойынша даулар немесе талап етілетін сома белгілі бір шектен төмен болған жағдайда) кейде арнайы құзыретті сот немесе шектеулі құзыретті сот деп аталады. АҚШ федералдық соттарында соттар өздерінен бастап істің құзыретін қарастыруға міндетті және егер екі тарап та бұл мәселені көтермесе де, өздерінің құзыретсіздігін мойындауы керек.
The primary distinctions between areas of jurisdiction are codified at the federal level. In the United States' common law system, jurisdiction is conceptually divided between jurisdiction over the subject matter of a case and personal jurisdiction over the parties to the case. A court whose subject matter jurisdiction is limited to certain types of controversies (for example, suits in admiralty or suits where the monetary amount sought is less than a specified sum) is sometimes referred to as a court of special jurisdiction or court of limited jurisdiction. In U. S. federal courts, courts must consider subject matter jurisdiction sua sponte and therefore recognize their own lack of jurisdiction even if neither party has raised the matter.
Жалпы және шектеулі төрелік
Тақырыбы белгілі бір дау түрлерімен ғана шектелмейтін сот жалпы құзыретті сот деп аталады. АҚШ штаттарында әр штаттың жалпы юрисдикциясы бар соттары бар; көптеген штаттарда сондай-ақ шектеулі юрисдикциясы бар соттар да бар. Федералдық соттар (федералды үкімет тарапынан басқарылатын соттар) – барлығы шектеулі юрисдикциясы бар соттар. Федералдық юрисдикция федералдық мәселелер бойынша юрисдикцияға және түрлі юрисдикцияға бөлінеді. АҚШ округтік соттары тек федералдық заңдар мен шарттарға сәйкес туындаған істерді, елшілерге қатысты істерді, теңіз құқығы істерін, штаттар арасындағы немесе бір штат пен басқа штаттың азаматтары арасындағы дауларды, әртүрлі штаттардың азаматтарына қатысты және шетелдік мемлекеттер мен азаматтарға қарсы сот ісін қарауға құқылы. Кейбір соттар, әсіресе АҚШ Жоғарғы Соты және көптеген штаттардың жоғарғы соттары, дискрециялық юрисдикцияға ие, яғни олар апелляциялық сапармен ұсынылған істердің қайсысын қарауды өздері таңдай алады. Мұндай соттар көбінесе маңызды және даулы құқықтық мәселелерді шешуге мүмкіндік беретін істерді ғана қарауды жөн көреді. Бұл соттар өз қарауына алынбаған істерді қабылдамауға құқылы болғанымен, ешбір сот өзінің юрисдикциясына жатпайтын істерді қарауға құқылы емес.
A court whose subject matter is not limited to certain types of controversy is referred to as a court of general jurisdiction. In the U. S. states, each state has courts of general jurisdiction; most states also have some courts of limited jurisdiction. Federal courts (those operated by the federal government) are all courts of limited jurisdiction. Federal jurisdiction is divided into federal question jurisdiction and diversity jurisdiction. The United States district courts may hear only cases arising under federal law and treaties, cases involving ambassadors, admiralty cases, controversies between states or between a state and citizens of another state, lawsuits involving citizens of different states, and against foreign states and citizens. Certain courts, particularly the United States Supreme Court and most state supreme courts, have discretionary jurisdiction, meaning that they can choose which cases to hear from among all the cases presented on appeal. Such courts generally only choose to hear cases that would settle important and controversial points of law. Though these courts have discretion to deny cases they otherwise could adjudicate, no court has the discretion to hear a case that falls outside of its subject matter jurisdiction.
Бастапқы және апелляциялық төрелік
Сондай-ақ, бастапқы және апелляциялық юрисдикция арасында айырмашылық жасау қажет. Бастапқы юрисдикцияға ие сот істі талапкер бірінші рет қозғаған кезде қарауға құқылы, ал апелляциялық юрисдикцияға ие сот істі бастапқы юрисдикцияға ие сот (немесе төменгі апелляциялық сот) қарағаннан кейін ғана қарауы мүмкін. Мысалы, АҚШ федералдық соттарында АҚШ аудандық соттары бірқатар мәселелер бойынша бастапқы юрисдикцияға ие (жоғарыда айтылғандай), ал АҚШ апелляциялық соты аудандық соттардан шағым түскен мәселелер бойынша апелляциялық юрисдикцияға ие. АҚШ Жоғарғы Соты, өз кезегінде, Апелляциялық соттарға (дискрециялық сипаттағы) және штаттардың Жоғарғы соттарына сертификат арқылы апелляциялық юрисдикцияны жүзеге асырады. Дегенмен, ерекше жағдайларда АҚШ Жоғарғы Соты бастапқы юрисдикцияны жүзеге асыру құқығына ие. Конституция бойынша, Жоғарғы Сот екі немесе одан көп штат арасындағы даулар бойынша бастапқы және айрықша юрисдикцияға ие, сондай-ақ шетелдік мемлекеттердің лауазымды тұлғаларына қатысты істер, федералдық үкімет пен штат арасындағы даулар, басқа штаттың немесе шетелдің азаматтарына қарсы штаттың әрекеттері бойынша бастапқы (бірақ айрықша емес) юрисдикцияға ие.
It is also necessary to distinguish between original jurisdiction and appellate jurisdiction. A court of original jurisdiction has the power to hear cases as they are first initiated by a plaintiff, while a court of appellate jurisdiction may only hear an action after the court of original jurisdiction (or a lower appellate court) has heard the matter. For example, in United States federal courts, the United States district courts have original jurisdiction over a number of different matters (as mentioned above), and the United States court of appeals have appellate jurisdiction over matters appealed from the district courts. The U. S. Supreme Court, in turn, has appellate jurisdiction (of a discretionary nature) over the Courts of Appeals, as well as the state supreme courts, by means of writ of certiorari. However, in a special class of cases, the U. S. Supreme Court has the power to exercise original jurisdiction. Under , the Supreme court has original and exclusive jurisdiction over controversies between two or more states, and original (but non exclusive) jurisdiction over cases involving officials of foreign states, controversies between the federal government and a state, actions by a state against the citizens of another state or foreign country.
Құзыреттіліктің мысалы
Сот төрелігінің практикалық мысалы ретінде, 2013 жылғы мәліметтер бойынша Юта штатында бес түрлі сот бар, олардың әрқайсысы әртүрлі құқықтық мәселелерді және әртүрлі физикалық аумақтарды қарастырады. Жүз сексен судья Әділет соттарын басқарады, олар жол қозғалысы және тұрақ ережелерін бұзу туралы айыппұлдарды, жеңіл қылмыстарды және көптеген шағын талаптарды қарастырады. Жетпіс бір судья Аудандық соттарда жұмыс істейді, олар шағын талаптар шегінен асатын азаматтық істерді, мұрагерлік құқығын, ауыр қылмыстық істерді, ажырасу және балаларға қатысты істерді, сондай-ақ Әділет соттарынан келіп түскен шағымдарды қарастырады. Жиырма сегіз судья Кәмелетке толмағандар сотын басқарады, ол 18 жасқа дейінгі қылмыс жасады деп айыпталған адамдардың көпшілігінің ісін, сондай-ақ балаларды зорлық-зомбылыққа немесе қараусыз қалдыруға қатысты істерді қарастырады. 16 немесе 17 жастағы адамдар жасаған ауыр қылмыстар Аудандық соттарға жіберуге болады. Апелляциялық соттың жеті судьясы Аудандық соттардан келіп түскен қылмыстық шағымдардың көпшілігін, Кәмелетке толмағандар сотынан келіп түскен барлық шағымдарды, Аудандық соттың азаматтық және ажырасу істерін, сондай-ақ Жоғарғы Сотқа берілген кейбір істерді қарастырады. Жоғарғы Сотта бес судья жұмыс істейді, олар ең ауыр қылмыстар, оның ішінде өлім жазасын көздейтін қылмыстар бойынша, сондай-ақ Аудандық соттан келіп түскен барлық азаматтық істер (ажырасу және отбасылық дауларды қоспағанда) бойынша шағымдарды тыңдайды. Жоғарғы Сот штат Конституциясын түсіндіруге, сайлау мәселелеріне, судьялардың қызметіне және адвокаттардың бұзушылықтарына қатысты істерді де қарастырады. Бұл мысал бір физикалық аумақта туындаған мәселелер әртүрлі соттарда қаралуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, Юта штатының Орем қаласында жасалған жеңіл жол қозғалысы ережесін бұзу ісі Оремдегі Әділет сотында қаралады. Алайда, Оремде екінші дәрежелі қылмыс жасағаны үшін тұтқындалған адамның ісі Прово қаласындағы (Юта штаты) Аудандық соттың қарауына жатады. Егер жол қозғалысы ережесін бұзу және қылмыстық іс бойынша кінәлі деп табылса, жол қозғалысы ережесін бұзу туралы үкім Прово қаласындағы Аудандық сотқа шағымдану арқылы қайта қаралуы мүмкін, ал екінші дәрежелі қылмыс бойынша шағым Солтүстік Лейк-Ситидегі Апелляциялық сотта, ал бірінші дәрежелі қылмыс бойынша шағым Жоғарғы Сотта қаралады. Азаматтық істерде Оремде туындаған шағын талаптарды Оремдегі Әділет соты қараса, ал Орем тұрғыны берген ажырасу ісі Прово қаласындағы Аудандық сотта қаралады. Жоғарыда келтірілген мысалдар Юта штатының заңнамасына ғана қатысты; Федералдық юрисдикцияға жататын кез келген іс басқа сот жүйесінде қаралады. Юта штатында туындайтын барлық федералдық істер АҚШ округтік сотының Юта округінің қарауына жатады, ол Солтүстік Лейк-Ситиде орналасқан және үш федералдық сот ғимаратының бірінде қаралады.
As a practical example of court jurisdiction, as of 2013 Utah has five types of courts, each for different legal matters and different physical territories. One hundred and eight judges oversee Justice Courts, which handle traffic and parking citations, misdemeanor crimes, and most small claims cases. Seventy one judges preside over District Courts, which deal with civil cases exceeding small claims limits, probate law, felony criminal cases, divorce and child custody cases, some small claims, and appeals from Justice Courts. Twenty eight judges handle Juvenile Court, which oversees most people under 18 years old who are accused of a crime, as well as cases of alleged child abuse or neglect; serious crimes committed by 16 or 17 year old persons may be referred to the District Courts. Seven judges in the Appeals Court hear most criminal appeals from District Courts, all appeals from juvenile court and all domestic/divorce cases from District Court, as well as some cases transferred to them by the Supreme Court. The Supreme Court seats five judges who hear appeals on first degree felonies (the most serious) including capital crimes, as well as all civil cases from District Court (excepting divorce/domestic cases). The Supreme Court also oversees cases involving interpretation of the state Constitution, election matters, judicial conduct, and alleged misconduct by lawyers. This example shows how matters arising in the same physical territory might be seen in different courts. A minor traffic infraction originating in Orem, Utah is handled by the Orem Justice Court. However, a second degree felony arrest and a first degree felony arrest in Orem would be under the jurisdiction of the District Court in Provo, Utah. If both the minor traffic offense and the felony arrests resulted in guilty verdicts, the traffic conviction could be appealed to the District Court in Provo, while the second degree felony appeal would be heard by the Appeals Court in Salt Lake City and the first degree felony appeal would be heard by the Supreme Court. Similarly for civil matters, a small claims case arising in Orem would probably be heard in the Orem Justice Court, while a divorce filed by an Orem resident would be heard by the District Court in Provo. The above examples apply only to cases of Utah state law; any case under Federal jurisdiction would be handled by a different court system. All Federal cases arising in Utah are under the jurisdiction of the United States District Court for the District of Utah, headquartered in Salt Lake City, Utah, and would be heard in one of three Federal courthouses.
Аумақтық мағынасы
"Юрисдикция" деген сөз, әсіресе бейресми жазуда, заңдық құқықтан гөрі, жалпы мемлекетке немесе әкімшілік бөлімшеге, не оның үкіметіне сілтеме жасау үшін де қолданылады.
The word "jurisdiction" is also used, especially in informal writing, to refer to a state or political subdivision generally, or to its government, rather than to its legal authority.
Франчайзингтің юрисдикциясы
Ағылшын ортақ құқығы тарихында, юрисдикция мүлік түрі ретінде (немесе дәлірек айтқанда, материалдық емес мұра) франшиза деп танылуы мүмкін. Әртүрлі өкілеттіктерге ие дәстүрлі франшизалық юрисдикцияларды муниципалитеттер, діни мекемелер, гильдиялар, алғашқы университеттер, Уэльс шебі және графтық палатинаттар иеленді. Франшизалық соттардың түрлеріне баррондық соттар, лейт соттары, саудагерлік соттар және Корнуолл қалайы кеншілерінің дауларын қараған станариялық соттар кірді. Америка колонияларының бастапқы патшалық жарғылары корпорацияларға немесе жеке тұлғаларға, басқа да үкіметтік өкілеттіктермен қатар, франшизалық юрисдикцияның кең ауқымды берілуін қамтыды, сондай-ақ Британдық Шығыс Үндістан компаниясы және Британдық Оңтүстік Африка компаниясы сияқты көптеген басқа колониялық компаниялардың жарғылары да осыған қатысты. Орта ғасырларда Еуропа құрлығында да ұқсас юрисдикция болған. 19 және 20 ғасырлар аралығында франшизалық юрисдикциялар көбінесе жойылды. Көптеген бұрынғы маңызды франшизалық соттар 1971 жылғы Соттар туралы заңға дейін ресми түрде таратылмады.
In the history of English common law, a jurisdiction could be held as a form of property (or more precisely an incorporeal hereditament) called a franchise. Traditional franchise jurisdictions of various powers were held by municipal corporations, religious houses, guilds, early universities, the Welsh Marches, and counties palatine. Types of franchise courts included courts baron, courts leet, merchant courts, and the stannary courts that dealt with disputes involving the tin miners of Cornwall. The original royal charters of the American colonies included broad grants of franchise jurisdiction along with other governmental powers to corporations or individuals, as did the charters for many other colonial companies such as the British East India Company and British South Africa Company. Analogous jurisdiction existed in medieval times on the European Continent. Over the course of the 19th and 20th centuries, franchise jurisdictions were largely eliminated. Several formerly important franchise courts were not officially abolished until Courts Act of 1971.