Кіріспе

Халықаралық құқық бойынша мемлекеттер арасындағы келісім – халықаралық құқық саласындағы елдер жасасқан, халықаралық құқық аясында қолданылатын жарамды келісім. Келісім – халықаралық құқық субъектілері арасындағы ресми, заңды күші бар жазбаша шарт. Ол көбінесе егемен мемлекеттер арасында жасалады, бірақ халықаралық ұйымдар, жеке тұлғалар, кәсіпкерлік субъектілері және басқа да заңды тұлғаларды қамтуы мүмкін. Келісім халықаралық келісім, хаттама, міндеттеме, конвенция, пакт немесе хат алмасу түрінде де болуы мүмкін. Дегенмен, халықаралық құқық бойынша келісім болып саналатыны – тараптар үшін заңды міндеттеме тудыратын құжаттар ғана. Келісімдер міндеттемелерінің ауқымы (мемлекеттердің ережелерге қаншалықты бағынуы), нақтылығы (ережелердің қаншалықты түсінікті болуы) және үшінші тараптарға ережелерді түсіндіру, қолдану және жасау құқығын беру деңгейі бойынша әртүрлі болуы мүмкін. Келісімдер – халықаралық қатынастардың ең ерте кездегі көріністерінің бірі. Алғашқы мәлімделген мысалы – б.з.д. 3100 жыл шамасындағы Лагаш және Умма сумер қалалары арасындағы шекаралық келісім. Халықаралық келісімдер түрлі формада көптеген ірі цивилизациялар тарапынан қолданылған, ал жаңа заманда олар жиірек және күрделірек бола бастады. 19 ғасырдың басында дипломатия, сыртқы саясат және халықаралық құқықтағы дамулар келісімдердің кеңінен қолданылуында көрінді. 1969 жылғы Келісімдер туралы Вена конвенциясы осы тәжірибелерді кодификациялады және келісімдерді жасау, өзгерту, түсіндіру және тоқтату, сондай-ақ дауларды және олардың бұзылуын реттеу үшін қағидалар мен ережелерді белгіледі. Келісімдер шарттарға ұқсас, олар тараптардың құқықтары мен міндеттемелерін анықтайды. Олар формасы, мазмұны және күрделілігі жағынан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін және қауіпсіздік, сауда, қоршаған орта және адам құқықтары сияқты кең ауқымды мәселелерді реттейді. Келісімдер екіжақты (екі ел арасында) немесе көпжақты (екіден астам ел қатысатын) болуы мүмкін. Олар халықаралық қылмыстық сот және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты халықаралық институттарды құру үшін де қолданылуы мүмкін, олар көбінесе басқарушылық құрылымды қамтамасыз етеді. Келісімдер халықаралық құқықтың негізгі көзі болып табылады және 20 ғасырдың басынан бері көптеген халықаралық құқықтық принциптерді кодификациялады немесе бекітті. Келісімдер туралы заңға және халықаралық әдет-ғұрып құқығына қарамастан, келісімдердің стандартты формасы болуы міндетті емес.

Қазіргі қолданысы мен формасы

Келісім – мемлекеттердің заңды түрде өзара міндеттемелерге басуы үшін қолданылатын ресми, жазбаша келісім. Бұл сонымен қатар тараптарды және олардың белгіленген қарым-қатынастарын мойындайтын салтанатты шараның объективті нәтижесі болып табылады. Келісімді жариялау үшін академиялық аккредитация немесе кәсіби-контекстуалдық білім талап етілмейді. Алайда, 19 ғасырдың соңынан бері көптеген келісімдер тұрақты форматты ұстанады. Келісім әдетте "Жоғары Келісуші Тараптар" мен олардың келісімді орындаудағы ортақ мақсаттарын сипаттайтын, сондай-ақ кез келген негізгі оқиғаларды (мысалы, бейбіт келісім жағдайындағы соғыс салдары) қорытындылайтын преамбуламен басталады. Қазіргі заманғы преамбулалар көбінесе оқуға ыңғайлы болу үшін бірнеше абзацқа бөлінген бір ұзақ сөйлем түрінде құрылады, онда абзацтардың әрқайсысы герундпен басталады (қалау, мойындау, иелену және т.б.). Жоғары Келісуші Тараптар (мемлекет басшысының ресми атағымен аталады, бірақ жеке есімі көрсетілмейді), мысалы, X патшасының Мажарлығы немесе Y президенті немесе "Z үкіметі" түрінде, олардың өкілетті өкілдерінің толық есімдері мен лауазымдарымен бірге тізіледі; стандартты ереже әр тараптың өкілдері "толық өкілеттіктерді" (яғни оларды тиісті Жоғары Келісуші Тараптың атынан әрекет етуге тағайындайтын ресми құжаттарды) қалай ұсынғанын (немесе алмастырғанын) сипаттайды және олардың жақсы немесе дұрыс екенін анықтайды. Алайда, Вена конвенциясына сәйкес, егер өкіл мемлекет басшысы, үкімет басшысы немесе сыртқы істер министрі болса, арнайы құжат қажет емес, себебі осындай жоғары лауазымға ие болу жеткілікті. Преамбуланың соңы мен нақты келісімнің басталуы көбінесе "келесідей келісті" деген сөздермен белгіленеді. Преамбуладан кейін тараптардың нақты келісімінің мазмұнын қамтитын нөмірленген баптар келеді. Әр баптың тақырыбы әдетте бір абзацтан тұрады. Ұзақ келісімдер баптарды тараулар бойынша топтастыруы мүмкін. Қазіргі заманғы келісімдер, мазмұнына қарамастан, әдетте келісімнің түпкілікті түпнұсқа көшірмелері қайда сақталады және олардың түсіндірілуіне қатысты болатын кез келген даулар қалай бейбіт жолмен шешіледі дегенді регламенттейтін баптарды қамтиды. Келісімнің соңы, эсхатокол (немесе жабылу хаттамасы), көбінесе "осының куәсі болып" немесе "осыған сенім білдіреміз" деген сөздермен, содан кейін "ҚАБЫЛДАНДЫ" деген сөздермен, содан кейін келісімнің орындалған орны мен күнімен белгіленеді. Күн әдетте ең ресми, сандық емес түрде жазылады; мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясында "Сан-Франциско қаласында, мың тоғыз жүз қырық бес жылдың жиырма алтыншы күнінде" деп жазылған. Егер қажет болса, келісім әртүрлі тілдерде бірнеше данада жасалғанын және әртүрлі тілдердегі нұсқалардың теңдей аутентикалық екенін көрсетеді. Соңында тараптардың өкілдерінің қолдары қойылады. Егер келісім мәтіні кейін қайта басылса, мысалы, қазіргі уақытта қолданыстағы келісімдер жинағында, редактор көбінесе тиісті тараптар келісімді ратификациялаған және әр тарап үшін күшіне енген күндерді қоса береді.

Екіжақты және көпжақты шарттар

Екіжақты келісімдер екі мемлекет немесе ұйым арасында жасалады. Екіжақты келісімшарттың екіден астам тарапы болуы мүмкін; мысалы, Швейцария мен Еуропалық Одақ (ЕО) арасындағы екіжақты келісімшарттардың әрқайсысында он жеті тарап бар: тараптар екі топқа бөлінеді, швейцариялықтар ("бір жағынан") және ЕО және оның мүше мемлекеттері ("екінші жағынан"). Келісімшарт швейцариялықтар мен ЕО және мүше мемлекеттердің арасындағы құқықтар мен міндеттерді белгілейді, бірақ ЕО мен оның мүше мемлекеттері арасындағы құқықтар мен міндеттерді белгілемейді. Көпжақты келісімшарт бірнеше ел арасында жасалады, онда әр тарап пен басқа барлық тараптар арасындағы құқықтар мен міндеттер белгіленеді. "Өзара кепілдік беру" келісімдері – халықаралық келісімдер, мысалы, Локарно шарты, ол әр қол қоюшыға басқасының шабуылына қарсы кепілдік береді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысына сәйкес, ол өзі келісімшарт болып табылады, келісімдер БҰҰ-да тіркелуі керек, осы Ұйымның алдында қолданылуы немесе оның сот органы – Халықаралық сотта орындалуы тиіс. Бұл құпия келісімдерді болдырмау үшін жасалды, олар 19 және 20 ғасырларда кеңінен таралды және көбінесе қақтығыстарды тудырды немесе оларды ушықтырды. Жарғының 103-бабында сондай-ақ, оның мүшелерінің Жарғы бойынша міндеттемелері басқа келісімдердегі кез келген қарсы міндеттемелерден басым екендігі көрсетілген. Келісімдер мен оларға енгізілген өзгерістер қабылданғаннан кейін, Біріккен Ұлттар Ұйымының Құқықтық істер жөніндегі басқармасы қолданатын ресми құқықтық рәсімдерді, соның ішінде қол қою, ратификациялау және күшіне енуді орындауы керек. Функционалдық және тиімділік тұрғысынан БҰҰ Конфедерация мақалалары бойынша АҚШ-тың федералды үкіметімен салыстырылды.

Қорытындылар

Ескертулер – мемлекеттің шартты қабылдауына жасалатын шарттылықтар. Ескертулер – заңдық міндеттемені және оның ескерту жасайтын мемлекетке тигізетін әсерін жоюға немесе өзгертуге бағытталған бір жақты мәлімдемелер. Олар қол қою немесе ратификациялау кезінде ұсынылуы керек, яғни «бір тарап шартқа қосылғаннан кейін ескертулер қоса алмайды». 1969 жылғы Шарттар құқығы жөніндегі Вена конвенциясының 19-бабы. Алғашқыда халықаралық құқық шарттарға қатысты ескертулерді қабылдамайтын, барлық шартқа қатысушы тараптар бірдей ескертулерді қабылдамаса, оларды мойындамайтын. Алайда, көптеген мемлекеттерді шарттарға қосылуға ынталандыру үшін ескертулерге қатысты көбірек кешірімділікпен қаралатын ереже пайда болды. Кейбір шарттар әлі де кез келген ескертулерге тыйым салады, бірақ олар шарттың мақсаттары мен міндеттеріне қайшы келмесе, әдетте рұқсат етіледі. Егер мемлекет ескертулер арқылы шарттағы міндеттемелерін шектейтін болса, онда осы шартқа қатысушы басқа мемлекеттер осы ескертулерді қабылдауға, оларға қарсылық білдіруге немесе қарсылық білдіріп, оларды қабылдамауға құқылы. Егер мемлекет оларды қабылдаса (немесе ешқандай әрекет жасамайтын болса), ескерту жасайтын және қабылдайтын мемлекеттердің бір-біріне қатысты заңдық міндеттемелері жойылады (ескертуді қабылдау қабылдайтын мемлекеттің шарттың басқа тараптарына қатысты заңдық міндеттемелерін өзгертпейді). Егер мемлекет қарсылық білдірсе, ескертуге байланысты шарттың бөліктері толығымен күшін жойып, ескерту жасайтын және қабылдайтын мемлекеттерге ешқандай заңдық міндеттемелер тудырмайды, бұл тек олардың бір-біріне қатысты ғана. Соңында, егер мемлекет қарсылық білдіріп, одан әрі қарсылық білдірсе, онда осы екі мемлекет арасында шарт бойынша ешқандай заңдық міндеттемелер болмайды. Осыған қарсылық білдірген мемлекет ескерту жасайтын мемлекеттің шартқа қатысушы екенін мойындаудан бас тартады.

Түзетулер

Қолданыстағы келісімшартқа үш тәсілмен өзгеріс енгізуге болады. Біріншіден, ресми түзету үшін келісімшарттың қатысушы мемлекеттері ратификациялау процесін қайтадан өтуі қажет. Келісімшарт ережелерін қайтадан келісу ұзақ және қиынға соғуы мүмкін, сондай-ақ бастапқы келісімшарттың кейбір тараптары түзетілген келісімшартқа қатыспауы да мүмкін. Егер бір мемлекет бастапқы келісімшарттың, ал екіншісі түзетілген келісімшарттың тарапы болса, мемлекеттердің құқықтық міндеттемелерін анықтағанда, олар тек екеуі де келіскен шарттармен ғана байланысты болады. Келісімшарттарды атқарушы кеңес тек процедуралық өзгерістер болған жағдайда ғана бейресми түрде өзгерте алады. Сонымен қатар, халықаралық әдеттегі құқықтағы техникалық өзгерістер де келісімшартқа өзгеріс енгізе алады, егер мемлекеттердің мінез-құлқы келісімшарт бойынша заңдық міндеттемелерді жаңаша түсіндіретін болса. Келісімшартқа ұсақ түзетулер протокол арқылы бекітілуі мүмкін, бірақ протокол көбінесе қабылданған мәтіндегі айқын қателерді түзету үшін, яғни қабылданған мәтін оны қабылдаған тараптардың ниетін дұрыс бейнелемеген жағдайларда қолданылады.

Хаттамалар

Халықаралық құқық және халықаралық қатынастар саласында хаттама – бұрынғы шарт немесе халықаралық келісімді толықтыратын шарт немесе халықаралық келісім болып табылады. Хаттама бұрынғы шартқа өзгерістер енгізе немесе қосымша қағидаларды қоса алады. Бұрынғы келісімге қатысушы тараптар хаттаманы қабылдауға міндетті емес, және бұл кейде нақты айтылады, әсіресе егер бірінші келісімге қатысушы көптеген тараптар хаттаманы қолдамаса. Көрінетін мысал – Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі негізгі конвенциясы (БҰҰКК), ол байланысты парниктік газдар эмиссиясының міндетті лимиттерін әзірлеу үшін жалпы аясты құрды, ал Киото хаттамасы кейінірек келісілген нақты ережелер мен нормаларды қамтыды.

Орындау және іске асыру

Келісімшарттар "өзін-өзі орындаушы" деп қарастырылуы мүмкін, яғни оған қатысушы болған жай ғана келісімшартты және оның барлық міндеттемелерін күшке енгізеді. Басқа келісімшарттар өзін-өзі орындамайтын болуы мүмкін және "іске асыру заңнамасын" қажет етуі мүмкін – бұл қатысушы мемлекеттің ішкі заңнамасына шарттық міндеттемелерді орындауға бағыттап немесе оған мүмкіндік беретін өзгерістер енгізу. Егер келісімшарт іске асыру заңнамасын талап етсе, мемлекеттің заң шығару органы қажетті ішкі заңдарды қабылдамауы салдарынан міндеттемелерін орындамау қаупі туындайды.

Интерпретация

Кез келген заң немесе келісімшарт сияқты, шарттардың тілі де, мәтіні нақты көрінбегенде немесе оны қалай қолдануға болатыны бірден түсініксіз болған жағдайда түсіндірілуі керек. Вена конвенциясында келісімшарттар "жақсы ниетпен", "келісімшарт шарттарына олардың контекстінде және оның мақсаты мен міндеттеріне сәйкес берілген жалпы мағынада" түсіндірілуі тиіс делінген. Шарттың бір тарапы өзге тараптарға өз түсіндірмесін таңуға құқығы жоқ. Дегенмен, егер өзге тараптар бастапқыда бір жақты түсіндірмеден ашық бас тартпаса, әсіресе егер бұл мемлекет шартты өз көзқарасы бойынша шағымсыз іске асырса, келісім білдірілуі мүмкін. Шарттың барлық тараптарының белгілі бір түсіндірмеге келісімі шартқа қосымша тармақ қосудың заңдық салдарына ие болады – бұл көбінесе "расми түсіндірме" деп аталады. Халықаралық трибуналдар мен төрешілер жиі келісімшарттарды түсіндіруге байланысты маңызды дауларды шешуге тартылады. Контекстте мағынаны анықтау үшін бұл сот органдары келісімді келіссөздер мен дайындау жұмыстарының, сондай-ақ қол қойылған түпкілікті келісімнің өзін қарастыруы мүмкін.

Терминологияның салдары

Келісім жасаудың маңызды бір бөлігі – келісімге қол қою екінші тараптың тәуелсіз мемлекет екенін және қарастырылып отырған келісімнің халықаралық құқық бойынша күшіне енуі мүмкін екенін мойындауды білдіреді. Сондықтан мемлекеттер келісімді «келісім» деп атауға өте мұқият қарайды. Мысалы, АҚШ-та штаттар арасындағы келісімдер «шарттар» деп аталады, ал штаттар мен федералды үкімет арасындағы немесе үкімет органдары арасындағы келісімдер – түсіністік туралы меморандумдар болып табылады. Егер бір тарап халықаралық құқық бойынша міндеттемелерді қабылдағысы келсе, ал екінші тарап қабылдамайтын жағдайлар да болуы мүмкін. Бұл фактор Солтүстік Корея мен АҚШ арасындағы қауіпсіздік кепілдіктері және ядролық қару тарату мәселелері бойынша келіссөздерде көрініс тапты. «Келісім» сөзінің ағылшын тіліндегі анықтамасы құқықтық және саяси контекстке байланысты өзгереді; мысалы, АҚШ сияқты кейбір елдерде «келісім» – бұл ратификацияланған, яғни ішкі заңда белгіленген тәртіппен күшіне енген халықаралық келісім. Іс жүзінде мемлекеттер кейде өздерінің тәуелсіздігін пайдаланып, келісімнің шарттарын бұзса да, оның талаптарын орындаудан бас тартуға болады. Басқа тараптар бұл жағдайды қабылдауы, мемлекетке болашақта сенімсіздікпен қарауы немесе санкциялармен немесе әскери шаралармен жауап беруі мүмкін. Екіжақты келісімнен бір тараптың шығуы, әдетте, келісімнің тоқтатылуына әкеледі. Көпжақты келісімдер бір мүше елдің шығуынан кейін де жалғаса береді, егер келісімнің өзінде немесе тараптардың арасындағы келісімде оны тоқтату туралы ереже болмаса.

Тоқтату және тоқтату

Егер тарап өзінің шарттық міндеттемелерін маңызды түрде бұзса немесе орындамаса, басқа тараптар осы бұзуды осы шартта көрсетілген тарапқа қатысты міндеттемелерін уақытша тоқтата тұруға негіз ретінде пайдалана алады. Маңызды бұзушылықтар сондай-ақ шарттың өзін толығымен тоқтатуға негіз ретінде де қолданылуы мүмкін. Дегенмен, шартты бұзу автоматты түрде шарттық қатынастарды тоқтатпайды немесе күшін жоймайды. Бұл басқа тараптардың бұзушылыққа қалай қарастыратынына және оған қандай жауап беруге бел буғанына байланысты. Кейде шарттарда бұзушылықтың ауырлығын сот немесе басқа тәуелсіз арбитр анықтайды. Мұндай арбитрдің артықшылығы – ол бір тараптың ертерек және мүмкін, басқа тараптың маңызды бұзушылығына байланысты өз міндеттемелерін тоқтата тұруына немесе күшін жоюына жол бермейді. Кейде шарттарда өзінен-өзі тоқтату туралы ережелер болады, яғни белгілі бір шарттар орындалса, шарт автоматты түрде тоқтатылады. Кейбір шарттар тараптар үшін уақытша ғана міндетті болып табылады және белгілі бір күні күшін жояды. Егер шарт белгілі бір жағдайларда ғана қолданылатын болса, басқа шарттар өзінен-өзі тоқтатылуы мүмкін. Егер жағдайлар түбірінен өзгеретін болса, тарап шартты күшін жоюды талап ете алады, тіпті нақты ереже болмаса да. Мұндай өзгеріс егер ол күтпеген болса, егер ол тараптың келісім берудің "негізгі себебін" жойса, егер ол тараптар арасындағы міндеттемелердің ауқымын түбірінен өзгертсе және егер міндеттемелер орындалуға тиіс болса, жеткілікті болады. Тарап бұл талапты өзінің шартты бұзуының нәтижесінде болған өзгеріске негіздемеуі мүмкін. Бұл талап саяси шекараларды белгілеген немесе қайта белгілеген шарттарды күшін жою үшін қолданылмайды. Олардың мақсаты – басқа салаларда бәсекелестікке түспейтін, келісім жасасқан мемлекеттердің ортақ мүдделерін қамтамасыз ететін белгілі бір іс-әрекеттерді реттеу болды. Олар әдетте әкімшілік деңгейде іске асырылды. Картельдер мен турнирлер сияқты, бұл үкіметаралық келісімдер әділдік туралы келісімдерді немесе мемлекеттер арасындағы джентльмендік келісімдерді білдірді. АҚШ-та картельдер басқаратын гуманитарлық іс-қимылдар көбінесе картельдік кемелермен жүзеге асырылатын, мысалы, соғысушылар арасында хабарламалар немесе тұтқындарды тасымалдау үшін миссияларға жіберілетін. Еуропа тарихынан мақсаттардың кең ауқымы белгілі. Бұл "картельдер" көбінесе авторитарлық билеуші таптардың өздерінің тәртіпсіз азаматтарына қарсы бірігуін көрсететін. Жалпы, Еуропа үкіметтері өзара бәсекелестікті ішінара шектесе, жалпы немесе тек соғыс жағдайында ғана қолданылатын ынтымақтастық туралы келісімдер жасады: Дезертирлер, қашқан құлдар мен қылмыскерлер өзара ұстап берілуі керек еді. Әскери тұтқындарды әртүрлі алмасу қатынастары бойынша дәрежелеріне қарай бөлу керек. Байланыс және көлік салаларында пошталық және коммерциялық қатынасты, оның ішінде курьерлердің кіруі мен шығуын қамтамасыз етуді қамтамасыз ету керек. "Кедендік картельдер" ("Zollkartelle") және "монеталық картельдер" ("Münzkartelle") – 19 ғасырда Еуропалық континенттік мемлекеттер арасындағы "реттеуші" келісімдер. Халықаралық сауда туралы келісімдерге қол қойған үкіметтер контрабандистерге және жалған ақша жасаушыларға қарсы бірлескен әрекет ету тәсілін қабылдады. Соңғылары көбінесе тиісті "картель" ережелерін қосымшаларында қамтыды. Қылмыскерлерге және тәртіпсіздікке ұшыраған азаматтарға қарсы шаралар тиісті адамдардың ұлттығы мен шығу тегіне қарамастан жүргізілуі керек. Қажет болған жағдайда, ұлттық шекараларды көршілес елдің полиция күштері тұтқындау және қамау үшін кесіп өтуі мүмкін. 19 ғасырдың барысында "картель" (немесе "Cartell") термині халықаралық құқық бойынша үкіметаралық келісімдер үшін біртіндеп қолданыстан шықты. Оның орнына "конвенция" термині қолданылды.

Күші жоқ шарттар

Басқаша жарамды және келісілген шарт бірнеше негізде міндетті халықаралық келісім ретінде мойындалмауы мүмкін. Мысалы, 1905, 1907 және 1910 жылдардағы Жапония-Корея шарттарына бірнеше үкімет тарапынан Жапонияның Кореяны мәжбүрлеп келісімге келгені үшін қарсылық білдірілді; олар 1965 жылғы Жапония мен Корея Республикасы арасындағы Негізгі қатынастар туралы шартта "бұрыннан жарамсыз" деп бекітілді.

Ultra vires келісімдер

Егер қандай да бір әрекет немесе оның болмауы халықаралық құқық бойынша айыпталып жатса, онда ол әрекет, тіпті ішкі заңмен бекітілген жағдайда да, халықаралық заңдылыққа ие болмайды. Яғни, егер ішкі заңмен қайшылық туындаса, халықаралық құқық әрқашан басымдық танытады. Егер тараптың келісімі сол мемлекеттің ішкі заңдарына сәйкес өкілеттіксіз агент немесе орган берсе, онда ол келісім жарамсыз болып есептеледі. Мемлекеттер басқа мемлекеттердің ішкі істері мен процестерін тексеруге құлшынбайды, сондықтан "көзге көрінетін бұзушылық" болуы керек, ол "бұл мәселені қарастыратын кез келген мемлекет үшін объективті түрде анық болуы тиіс". Халықаралық деңгейде мемлекет басшысының өкілеттігі шегінде әрекет еткеніне қатысты күшті презумпция бар. Осы ереже бойынша ешбір шарт жарамсыз деп табылған жоқ. Келісім сондай-ақ, егер келіссөздер кезінде өкіл өзінің шектеулі өкілеттіктерінен тыс әрекет етсе және келісімге қол қойылғанға дейін басқа тараптарға осы шектеулер туралы хабарланса, жарамсыз болып табылады.

Түсінбеушілік, алаяқтық, сыбайлас жемқорлық, мәжбүрлеу

Келісімдер құқығы туралы Вена конвенциясының 46–53 баптары келісімдердің халықаралық құқықта күшін жойған, орындалмайтын және жарамсыз деп танылуының жалғыз жолдарын белгілейді. Келісім мемлекет тарапының келісімге қосылу жағдайларына немесе келісімнің өзінің мазмұнына байланысты жарамсыз деп танылуы мүмкін. Жарамсыздық – бұрынғы жарамды келісімге қатысушы тараптардың келісімін өзгертуді білдіретін кері қайтарып алу, тоқтату немесе бұзудан (жоғарыда қарастырылғандай) өзгеше. Егер мемлекеттік басшының келісімі жасалған кезде факт немесе жағдай туралы жаңылыс түсінік болса, және ол мемлекеттің келісімінің "маңызды негізін" құраса, онда басшының келісімі жарамсыз деп танылуы мүмкін. Егер түсініспеушілік мемлекеттің өзінің іс-әрекетінен туындаса немесе шындық осылай болуы тиіс болса, келісім жарамсыз деп танылмайды. Егер келісім басқа тараптың алаяқтық әрекеттерімен немесе оның өкіліне басқа тараптың тікелей немесе жанама "әсерімен" қол жеткізілсе, онда келісім жарамсыз болады. Күш қолдану немесе күш қолдану туралы қорқыту арқылы өкілді немесе мемлекеттің өзін мәжбүрлеу, егер бұл мемлекеттің келісімін алу мақсатымен жасалса, онда ол келісімді жарамсыз етеді.

Қатаң нормаларға қайшы

Егер шарт мұндай қатаң норманы бұзса, ол күшін жояды. Бұл нормалар, әдет-ғұрып құқығының өзге принциптерінен өзгеше, ешқандай бұзушылыққа жол бермейтіндей деп танылады, сондықтан оларды шарт арқылы өзгертуге болмайды. Оларға күш қолданудың агрессивті түрде пайдаланылуына, геноцидке және адамзатқа қарсы басқа да қылмыстарға, қарақшылыққа, бейбіт тұрғындарға бағытталған жауынгерлік әрекеттерге, нәсілдік дискриминация мен апартеидке, құлдыққа және азаптауға қарсы жалпыға мойындалған тыйымдар ғана кіреді, яғни ешбір мемлекет мұндай әрекеттерді жасауға немесе рұқсат етуге заңды міндеттеме алмайды.

Австралия

Австралияның Конституциясы атқарушы үкіметке келісімдер жасауға мүмкіндік береді, бірақ практика бойынша келісімдерге қол қоюға дейін кемінде 15 күн бұрын парламенттің екі палатасында ұсынылады. Келісімдер Австралия заңның көзі саналады, бірақ кейде олардың мәніне байланысты парламент актісін қабылдау қажет болуы мүмкін. Келісімдер Сыртқы істер және сауда министрлігімен басқарылады және сақталады, ол "Австралия заңнамасы бойынша жалпы қағида – Австралия қосылған келісімдер, соғыс аяқталуын бекітетін келісімдерден басқа, тікелей және автоматты түрде Австралия заңнамасына енгізілмейді. Қол қою және ратификациялау келісімдерді ішкі құқықта өздігінен қолданысқа енгізбейді. Заң болмаған жағдайда, келісімдер жеке тұлғаларға міндеттемелер жүктемейді және ішкі құқықта құқықтар құрамайды. Дегенмен, халықаралық құқық, оның ішінде келісімдер құқығы, ортақ құқықтың дамуына заңды және маңызды әсер етеді және заңдарды түсіндіруде пайдаланылуы мүмкін". Келісімдер атқарушы билік арқылы іске асырылуы мүмкін, және көбінесе, келісімнің орындалуын қамтамасыз ету үшін қолданыстағы заңдар жеткілікті. Австралия келісімдері әдетте мынадай санаттарға жатады: экстрадиция, почталық келісімдер және ақша жөнелтулер, сауда және халықаралық конвенциялар.

Бразилия

Бразилияның федералды конституциясында келісімшарттар жасау өкілеттігі Бразилия Президентіне берілгені және мұндай келісімшарттар Бразилия Конгресінің мақұлдауынан өтуі тиіс екені көрсетілген (84-бап, VIII тармақ және 49-бап, I тармақ). Іс жүзінде, бұл атқарушы билікке келісімшарттарды келісу және қол қою еркіндігі берілгенімен, оларды Президенттің ратификациялауы үшін Конгрестің алдын ала мақұлдауы қажет деп түсіндіріледі. Сонымен қатар, Жоғарғы Федералды Сот ратификацияланғаннан және күшіне енгеннен кейін, келісімшарттың Бразилияда жарамды болуы және Бразилия билігі тарапынан қолданылуы үшін, федералды тіркелімде жарияланған Президенттік жарлық арқылы ішкі құқыққа енгізілуі керек деп шешті. Сот келісімшарттар конституциялық тексеруге жататынын және олардың кәдімгі заңдармен (португал тілінде "leis ordinárias" немесе "қарапайым заңдар") бірдей иерархиялық деңгейде екенін белгіледі. Бірақ, 2008 жылғы Бразилия Жоғарғы Сотының соңғы шешімі, адам құқықтарын қамтитын келісімшарттардың қарапайым заңнамадан жоғары мәртебеге ие екенін, тек конституцияға ғана бағынышты екенін мәлімдеп, бұл жағдайды өзгертті. Сонымен қатар, конституцияға енгізілген 45-ші түзету, Конгресс арнайы тәртіппен бекіткен адам құқықтары туралы келісімшарттарға конституциялық түзетумен тең иерархиялық деңгей береді. Келісімшарттардың ішкі заңнамаға қатысты иерархиялық орны, соңғысы бұрынғысын жоюға бола ма және керісінше, қалай болатыны туралы талқылауда маңызды. Конституцияда АҚШ Конституциясындағы басымдық туралы қағидаға баламасы жоқ, бұл Бразилия штаттарының келісімшарттары мен заңнамалары арасындағы қарым-қатынас туралы талқылауға қызығушылық тудырады.

Үндістан

Үндістанда тақырыптар үш тізімге бөлінеді: одақтық, штаттық және бірлескен. Әдеттегі заң шығару процесінде одақтық тізімдегі тақырыптарды Үндістан Парламенті заңмен реттеуі керек. Штаттық тізімдегі тақырыптар бойынша заң шығару құқығы тек тиісті штаттың заң шығару органына ғана берілген. Бірлескен тізімдегі тақырыптар бойынша екі үкімет те заңдар қабылдай алады. Дегенмен, халықаралық шарттарды іске асыру үшін Парламент кез келген тақырып бойынша заң шығаруға және тізімдердің жалпы бөлінуін жоққа шығаруға құқылы.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та "келісім" термині халықаралық құқыққа қарағанда ерекше және тар құқықтық анықтамаға ие. АҚШ заңдары "Конституцияда" белгіленген "келісімдер" мен "атқарушы келісімдер" арасында ажырату жасайды, олар "конгресс атқарушы келісімдері" немесе "жеке атқарушы келісімдер" болып бөлінеді; барлық үш санат халықаралық құқық бойынша келісімдер саналса да, АҚШ-та оларға әртүрлі саяси және құқықтық талаптар мен салдарлар қолданылады. Айырмашылықтар көбінесе бекіту тәсіліне байланысты: келісімдер Сенаттың қатысқан мүшелерінің үштен екісінің "кеңесі мен келісіміне" мұқтаж, ал жеке атқарушы келісімдер Президенттің жеке әрекетімен жасалады, ал конгресс атқарушы келісімдері екі палатаның көпшілігінің мақұлдауын қажет етеді. Бұл үш жіктеме өзара байланысты емес: келісімге Президент қол қойғанға дейін немесе кейін Конгресте қарапайым көпшілік дауыс беру қажет болуы мүмкін, немесе Президентке қосымша келісімдер немесе хаттамалар емес, атқарушы келісімдермен бос орындарды толтыруға уәкілеттік беруі мүмкін. Қазіргі уақытта халықаралық келісімдер олардың салыстырмалы оңайлығына байланысты атқарушы келісімдер арқылы жасалуы он есе жиі. Дегенмен, Президент жиі жағдайларда Конгрестің қолдауын алу үшін, Конгреске заңнамалық актілерді немесе тиісті қаражатты қабылдауды талап ететін мәселелерде немесе АҚШ-қа ұзақ мерзімді, күрделі құқықтық міндеттемелерді жүктейтін келісімдерде ресми келісім жасауды жөн көреді. Мысалы, АҚШ, Иран және басқа елдер арасындағы келісім АҚШ заңдары бойынша келісім емес, керісінше, тараптарды заңмен байланыстырмайтын "саяси міндеттеме". Халықаралық келісімдердің АҚШ заңдарында қалай күшіне енетіні немесе іске асырылуы туралы нюанстар мен түсініксіздіктер көптеген сот ісіне түсті. АҚШ Жоғарғы Соты 1884 жылғы "Ақша төлеу ісінде" "келісімдердің" Конгресс актілерінен артықшылығы жоқ екенін және олар кез келген басқа заң сияқты заң шығару арқылы жойылуы немесе өзгертілуі мүмкін деген шешім шығарды. 1957 жылғы Рейдке қарсы Коверт ісіндегі сот шешімінде АҚШ Конституциясына қайшы келетін келісімдердің ережелері АҚШ заңдары бойынша күшсіз деп танылды. Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ Конституциясындағы келісімдердің "жоғарылығын" да мойындады, мысалы, Уэрге қарсы Хилтон (1796) және Миссуриге қарсы Голландия (1920) істерінде. Президенттің белгілі бір халықаралық келісімдерге оңай қол қою мүмкіндігі жиі Конгрестің наразылығын тудырды, ең айқын мысалы – АҚШ Конституциясына ұсынылған Брикер түзетуі, ол атқарушы келісімдер жасау билігін шектеуге бағытталған.

Шарттар мен жергілікті халықтар

Келісімдер еуропалық отарлаудың маңызды бөлігін құрады; әлемнің көптеген аймақтарында еуропалықтар жергілікті халықтармен келісімдерге қол қою арқылы өз билігін заңдастыруға тырысты. Көбінесе, мұндай келісімдер жергілікті халықтар үшін өте бір жақты және олар қол қойып жатқан нәрсенің салдарына толыққанды түсінбеді. Азды-көпті сирек жағдайларда, мысалы, Эфиопия мен Цин Қытайында, жергілікті үкіметтер келісімдерді пайдаланып, еуропалық отарлаудың әсерін азайта алды. Бұл еуропалық дипломатиялық қағидаларды үйренуді және содан кейін келісімдерді олардың шарттарын бұзудан немесе әртүрлі державаларды бір-біріне қарсы қоюдан қорғау үшін пайдалануды білдірді. Жаңа Зеландияда маорилермен және Канададағы бірінші ұлттармен жасалған келісімдер жергілікті халықтарға белгілі бір деңгейде автономияны сақтап қалуға мүмкіндік берді. Отарлаушылар мен жергілікті халықтар арасындағы мұндай келісімдер ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басындағы саяси әңгімелердің маңызды бөлігі болып табылады, және БҰҰ-ның келісімдерді зерттеуінде айтылғандай, талқыланатын келісімдер халықаралық құқықтық мәртебеге ие.

Австралия

Аустралияның түпкілікті тұрғындарына келгенде, еуропалықтарға жер иелену құқығын беретін жергілікті халықтармен ешқандай шарт жасалмаған, көбінесе терра нуллиус доктринасы қолданылған (Оңтүстік Австралиядан басқа). Бұл концепция кейіннен «Мабо v Квинсленд» ісі арқылы күшін жойды және отарлау фактісі болғаннан кейін Австралияда түпкілікті құқық институтын орнатып берді.

Виктория

2019 жылдың 10 желтоқсанында Викторияның алғашқы халықтарының ассамблеясы Мельбурндағы Виктория Парламентінің Жоғарғы палатасында алғашқы рет өтті. Ассамблеяның негізгі мақсаты – Виктория үкіметі мен жекелеген Виктория аборигендері арасындағы жеке келісімдерді жүргізу қағидаларын анықтау. Сонымен қатар, ол абориген топтары мен Виктория үкіметі арасындағы келіссөздерді қадағалап, әділдікті қамтамасыз ететін тәуелсіз Келісім органы құрады.

Америка Құрама Штаттары

1871 жылға дейін АҚШ үкіметі үндістермен тұрақты түрде келісімдер жасап келген, бірақ 1871 жылғы 3 наурыздағы Үндістерге қаржы бөлу туралы заңға қосылған шарт, АҚШ-тың келісім арқылы шарт жасасуға болатын тәуелсіз ұлт, тайпа немесе күш ретінде ешбір үнді ұлтын немесе тайпасын мойындамауды қамтамасыз ету арқылы президенттің келісім жасау құқығын тоқтатты. Федералдық үкімет 1871 жылдан кейін де келісімдер, заңдар және президенттік жарлықтар арқылы үнді тайпаларымен ұқсас шарттық қатынастарды сақтап келді.