Кіріспе

Австралияның федералды үкіметі – Австралия одақтастығының ұлттық үкіметі, федералды парламенттік конституциялық монархия. Үкіметтің атқарушы органы премьер-министрден және қазіргі уақытта Өкілдер палатасының (төменгі палата) көпшілігінің қолдауына ие басқа да министрлерден тұрады, сондай-ақ кейбір жағдайларда министрлер бақылайтын ведомстволар мен басқа да атқарушы органдарды қамтиды. Қазіргі атқарушы үкімет – Антони Албанес және Австралияның Лейбористік партиясының басқа да министрлері, олар 2022 жылғы федералды сайлаудан бері қызмет етеді. Премьер-министр – үкімет басшысы, оны генерал-губернатор (Патшаның өкілі) тағайындайды. Дәстүр бойынша премьер-министр төменгі палатаның мүшесі болып табылады. Премьер-министр мен министрлер кабинеті – үкіметтің саясатын қалыптастыратын және үкіметтің күн тәртібін анықтайтын негізгі шешім қабылдау органы. Алайда, жауапты үкімет принципіне сәйкес, үкіметтің атқарушылық өкілеттігіндегі іс-әрекеттері парламенттің бақылауында болуы керек. Үкімет Австралияның астанасы Канберрада, Австралия астанасының аумағында орналасқан. Барлық он алты федералды ведомствоның бас кеңселері Канберрада, сондай-ақ Парламент үйі мен Жоғары сот та орналасқан. Үкімет заңға және Австралия Конституциясына сәйкес әрекет етуі тиіс.

Атауы

Австралия Конституциясындағы үкімет атауы "Коммунельстік үкіметі" болып табылады. Бұл атау көптеген ерте федералды үкіметтік басылымдарда қолданылған. Уитлэм үкіметі 1973 жылы ұлттық мақсаттар мен ұмтылыстарды ілгерілету саясатына сәйкес "Австралия үкіметі" терминін қолдануды заңдастырды. Дегенмен, академик Энн Твомэй үкіметтің федералдық билікті күшейту үшін, Коммунельстік пен штаттар арасындағы ерекшеліктерді жоюға ұмтылғандығын да айтады. Австралия Парламентінің сайтында "Австралия үкіметі" атауы, Австралияның үкімет жүйесімен таныс емес адамдардың оны Ұлттар Достастығымен және АҚШ-тың федералды үкіметімен шатастырмауы үшін қолайлы деп көрсетілген. Бұл терминология үкімет тарапынан басымдыққа ие. Алайда, "Коммунельстік үкіметі" және "федералды үкімет" терминдері де жиі қолданылады. Кейбір контекстерде "үкімет" термині заң шығару, атқару немесе сот билігін жүзеге асыратын барлық мемлекеттік органдарды білдіреді.

Атқарушы билік

Үкіметтің басты міндеті – Парламент қабылдаған заңдарды іске асыру болып табылады. Дегенмен, заңдар жиі атқарушы биліктің мүдделеріне сәйкес жазылады, себебі үкімет көбінесе заң шығару билігін де бақылайды. Алайда, үкіметтің басқа екі тармағынан өзгешелігі, атқарушы биліктің құрамы нақты белгіленбеген. Бір анықтама бойынша, атқарушы билік үш деңгейден тұратын пирамида тәрізді болып кескенделеді. Пирамиданың жоғарғы басында – Патша, ол атқарушы биліктің символдық шыңы және ресми сақтаушысы. Оның төменгі жағында екінші деңгей орналасқан, оған премьер-министр, кабинет және басқа да министрлер кіреді, олар іс жүзінде атқарушы билікті басқарады. Соңында, төменгі деңгейге мемлекеттік қызметкерлер, полиция, үкіметтік ведомстволар және саясат пен заңдарды тікелей іске асыратын тәуелсіз мемлекеттік органдар кіреді. Атқарушы билікті нақты анықтау да қиын. Британдық контексте Джон Локк оны заң шығарушы немесе сот билігі емес, барлық үкіметтік билік деп анықтаған. Басты айырмашылық – заң шығару билігі жалпы қолданылатын ережелерді белгілесе, атқарушы билік осы ережелерді нақты жағдайларға қолданады. Бірақ практикада бұл анықтаманы қолдану қиын, өйткені атқарушы органдардың көптеген әрекеттері кең ауқымды, міндетті және Парламенттен тәуелсіз жүзеге асырылады. Заң шығару өкілеттігі атқарушы билікке заң актілері мен Генри VIII баптары арқылы берілуі мүмкін. Қорытындысы, билік атқарушы ма, заң шығарушы ма, әрбір жағдай бойынша жеке анықталады және қатаң сынаққа сүйенудің орнына түрлі факторларды салыстыруды қажет етеді. Көптеген атқарушы биліктер заңмен берілгендіктен, үкіметтің атқарушы билігі де Конституцияда (негізінен 51-бапта) заң шығаруға берілген салалармен шектеледі. Олар сонымен қатар соғыс жариялау және келісімдер жасау сияқты дәстүрлі түрде патшалық құқықтарының бір бөлігі болып табылатын белгілі бір биліктерді сақтайды. Сонымен қатар, Конституцияның 61-бабынан туындайтын «ұлттық биліктер» де бар. Бұл биліктерді Жоғарғы сот судьясы Энтони Мейсон «ұлттың үкіметіне ерекше бейімделген және ұлттың игілігі үшін басқаша іске асырылмауы мүмкін» биліктер деп анықтады. Оларға қаржылық дағдарыс кезінде үй шаруашылықтарына қаржылық көмек төлемдерін беру және «заңсыз шетелдіктердің» елге кіруіне кедергі келтіру құқығы кіреді. Үкімет кейде уақытша өкілеттіктермен әрекет етеді, әсіресе жалпы сайлаудан бұрын және одан кейін.

Патша мен генерал-губернатордың рөлі

Патша үкіметтің күнделікті жұмыстарына қатыспайды, ол (Багехот формуласына сәйкес) үкіметтің "қадірлі" бөлігіне жатады, "тиімді" бөлігіне емес. Ұлт Достастығының атқарушы билігі формальды түрде монархқа жүктелгенімен, Конституция осы билікті монархтың өкілі ретінде тағайындалған генерал-губернатор жүзеге асыруын талап етеді (бірақ 1931 жылы сэр Исаакс Исаакстың тағайындалғаннан бері, британ министрлерінің емес, федералды министрлердің кеңесі бойынша тағайындалады). Үкімет мүшелері өз бетінше атқарушы билікті жүзеге асырмайды, олар генерал-губернатормен министрлер ретінде тағайындалады, формальды түрде "Патшаның [немесе Корольдің] Мемлекеттік министрлері". Осылайша, үкімет министрлері кабинетте көптеген маңызды шешімдер қабылдаса да, бұл шешімдер генерал-губернатор төрағалық ететін Федералды атқарушы кеңес бекіткенге дейін заңды күшке енбейді. Сол сияқты, парламенттің екі палатасы қабылдаған заңдар да монарх Парламенттің құрамдас бөлігі болғандықтан, күшіне ену үшін монархтың келісімін алуы керек. Дегенмен, барлық жағдайларда, кейбір резервтік өкілеттіктерді қоспағанда, король және генерал-губернатор премьер-министрдің немесе басқа министрлердің кеңесіне сәйкес әрекет етуге міндетті. Резервтік өкілеттіктер сирек қолданылады, олардың қолданылуының ең айқын мысалы 1975 жылғы қызметтен шеттету оқиғасы. Сол кезде генерал-губернатор сэр Джон Керр үкіметтің қаржыландыруды қамтамасыз ете алмағанына байланысты премьер-министрді және үкіметті қызметтен босатып жіберді. Бұл оқиғадағы өкілеттіктерді пайдаланудың заңдылығы күмәнді болып қалуда.

Федералды атқарушы кеңес

Федералды атқарушы кеңес – атқарушы билікті жүзеге асыру кезінде генерал-губернаторға ресми кеңес беретін орган. Кеңестің шешімдері кабинетте талқыланған шешімдерге заңдық күш береді. Барлық қазіргі және бұрынғы министрлер кеңес мүшелері болып табылады, алайда отырыстарға тек қазіргі министрлер шақырылады. Әдетте генерал-губернатор кеңес отырысына төрағалық етеді, бірақ оның қатысуы мүмкін болмаған жағдайда, Атқарушы кеңестің вице-президенті ретінде тағайындалған басқа министр кеңес отырысына төрағалық етеді. 2022 жылдың 1 маусымынан бастап вице-президент – сенатор Кэти Галлахер.

Кабинет

Австралия кабинеті – үкіметтің де-факто ең жоғары атқарушы органы. Ол премьер-министр мен жоғары лауазымды министрлерден тұрады және үкіметтің маңызды саяси шешімдерінің көп бөлігін қабылдайды. Кабинет мүшелерін премьер-министр таңдайды және оларды кез келген уақытта, әдетте кабинет қайта құру арқылы қосуға немесе алып тастауға болады. Кабинет отырыстары қатаң түрде құпия болып табылады және аптасына бір рет өтеді, онда маңызды мәселелер талқыланып, саясат қалыптастырылады. Кабинет құрамына кірмейтін министрлер сыртқы министрлікке жатады. Бұдан өзге, белгілі бір саяси бағытқа жауапты және тікелей кабинет министрлеріне есеп беретін көмекші министрлер (ресми түрде парламенттік хатшылар) да бар. Австралия Конституциясы кабинетті заңды тұлға ретінде танымайды; ол тек конвенция негізінде ғана өмірге келеді. Оның шешімдері өздігінен заңдық күшке ие емес. Алайда, ол Австралияның ең жоғары ресми үкіметтік органы – Федералдық Атқару кеңесінің іс жүзіндегі көрінісі болып табылады. Іс жүзінде Федералдық Атқару кеңесі кабинет қабылдаған шешімдерді бекіту және заңдық күш беру үшін ғана жиналады. Кабинеттің барлық мүшелері Атқару кеңесінің де мүшелері болып табылады. Кабинеттің жоғары лауазымды мүшесі Атқару кеңесінің вице-президенті лауазымын атқарады және генерал-губернатор болмаған жағдайда Атқару кеңесінің төрағасы ретінде әрекет етеді. 1956 жылға дейін министрліктің барлық мүшелері кабинет мүшелері болды. 1940-1950 жылдардағы министрліктің өсуі бұл шараны іс жүзінде орындауды қиындатты, ал 1956 жылы Роберт Мензис екі деңгейлі министрлік құрды, онда тек жоғары лауазымды министрлер ғана кабинеттік мәртебеге ие болды, бұл парламентте «алдыңғы қатар» деп те белгілі. Бұл тәжірибе Уитлэм үкіметінен басқа барлық үкіметтер тарапынан жалғастырылды. 2007 жылғы жалпы сайлау алдындағы кезеңде оппозицияның сол кездегі жетекшісі Кевин Радд премьер-министр болған жағдайда министрлікті өзі таңдайтынын мәлімдеді. Оның партиясы сайлауда жеңіске жетті және ол уәдесін орындап, министрлікті өзі таңдады. Кабинет Канберрада ғана емес, сонымен қатар штат астаналарында, көбінесе Сидней мен Мельбурнда жиналады. Кевин Радд кабинеттің басқа да ірі аймақтық қалаларда отырыс өткізуін қолдады. Әр штаттың астанасында, Сиднейдегі Блай көшесіндегі 1-ші үйde орналасқан, Ұлттық Парламент кеңселері бар.