Кіріспе

Текстильдік өнер – өсімдік, жануар немесе синтетикалық талшықтарды қолдана отырып, тұрмыстық немесе сәндік заттар жасауға арналған өнер мен қолөнердің бір түрі. Текстиль адамзат цивилизациясының басынан бері өмірдің маңызды бөлігі болып келген. Оларды жасау әдістері мен материалдары зор өркендеді, бірақ текстильдің қызметтері өзгеріссіз қалды – текстильдің көптеген мақсаттары бар. Олар киім болуы мүмкін, немесе үйді/жайды әсемдеуге арналған заттар. Текстильдік өнердің тарихы – халықаралық сауданың тарихы. Тир қызыл бояуы ежелгі Жерорта теңізі аймағында маңызды сауда тауары болған. Жібек жолы арқылы Қытай жібегі Үндістанға, Африкаға және Еуропаға, ал Соғдия жібегі Қытайға жеткен. Импортталған сәнді маталарға деген сұраныс орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде салтанатты заңдар қабылдануына себеп болды. Өнеркәсіптік революцияның дамуына тоқыма технологиясындағы жаңалықтар үлкен үлес қосты: мақта тазартатын машина, иіру тігісі және механикалық тоқыма станогы өндірісті механикаландырып, Луддиттер көтерілісіне әкелді.

Тұжырымдамалар

Текстиль сөзі латын тіліндегі "texere" сөзінен шыққан, ол "тоқу", "өру" немесе "құрылыс салу" деген мағынаны білдіреді. Ең қарапайым текстиль өнері – малдың түктерін жылу мен ылғалдың көмегімен біріктіретін тоқу. Көптеген текстиль өнерлері талшықтарды бұрау немесе иіруден және жіп жасау үшін оларды жиектеуден басталады (өте жіңішке жіпке "жіп", ал өте ауыр жіпке "сегіз" дейді). Содан кейін жіп түйіледі, иіріледі, өріледі немесе тоқылады, нәтижесінде иілгіш мата немесе кездеме пайда болады, ал кездеме киім және үй жиһаздарын жасау үшін қолданылады. Осы барлық заттар – тоқылған мата, жіп, кездеме және дайын өнімдер – жиынтығында текстиль деп аталады. Текстиль өнеріне сондай-ақ текстильді әшекейлеу немесе безендіру үшін қолданылатын техникалар да кіреді – түс және ою-өрнек қосу үшін бояу және басу; кестелеу және басқа да инемен тігу түрлері; тақта тоқу; және кружево тоқу. Тігіс, тоқу, қармақ тоқу және киім тігу сияқты құрылыс әдістері, сондай-ақ қолданылатын құралдар (тоқыма станоктары мен тігін инелері), қолданылатын техникалар (жұмсақ тігу және плиссе жасау) және жасалған заттар (кілемдер, кілімдер, иілген кілемдер және жамылғылар) – бәрі текстиль өнерінің саласына жатады.

Функциялар

Ерте заманнан бері маталар адам денесін жабуға және оны ауа-райынан қорғауға, басқа адамдарға әлеуметтік сигналдар жіберуге, мүліктерді сақтауға, қауіпсіздендіруге және қорғауға, сондай-ақ тұрғын үйлерді және беткейлерді жұмсартуға, жылуды сақтауға және әшекейлеуге пайдаланылып келген. Ежелгі тоқыма өнері мен оның қызметтерінің сақталуы және олардың сәндік эффект үшін дамытылуы Роберт Пик ескінің (жоғарыда) Генри Фредерик, Уэльс принцінің суретінде көрінеді. Принцтің капотені қалың матадан жасалған, ең қарапайым тоқыма техникасы қолданылған. Оның киімдері тоқымадан тігілген, жібекпен байыпты кестеленген, ал шұлықтары тоқымадан жасалған. Ол еденді жұмсақ және жылытатын, шығыс кілемінде тұр, ал ауыр перделер бөлмені әшекейлеп, терезенің суық желдерін тосып тұрады. Үстел мен перделердегі алтынмен кестеленген өрнек үй иесінің мәртебесін көрсетеді, дәл сол сияқты, принцтің қалыңдан жасалған бас киімі, жіңішке зығыр жеңі, ретичелламен әшекейленген және оның киімдеріндегі бай кесте оның әлеуметтік жағдайын көрсетеді.

Өнер ретінде тоқыма

Дәстүрлі түрде өнер термині кез келген дағдыны немесе шеберлікті білдіру үшін қолданылған, бірақ бұл ұғым 19 ғасырдың романтизм дәуірінде өзгерді, сол кезде өнер "адам санасының ерекше қабілеті ретінде қарастырылып, дін мен ғылыммен бірге жіктеле бастады". Осы қолөнер мен бейнелеу өнері арасындағы айырмашылық тоқыма өнеріне де қатысты, сондықтан қазір тоқыма өнері немесе талшықты өнер терминдері практикалық мақсатта қолданылмаған, тоқыма негізінде жасалған сәндік бұйымдарды сипаттау үшін пайдаланылады.