Кіріспе

Деним – берік мақтадан жасалған, жіптерінің бетіне қарай тоқылған мата, онда көлденең жіп екі немесе одан көп бойлық жіптің астынан өтеді. Бұл диагональды өрнек мақтадан жасалған құрақтан ерекшеленеді. Деним алғаш рет Францияның Ним қаласында өндірілген. Деним әртүрлі түстерде кездеседі, бірақ ең көп таралғаны – индиго деним, онда бойлық жіп боялады, ал көлденең жіп ақ қалдырылады. Жіптері бетіне қарай тоқылуының нәтижесінде матаның бір жағы көк бойлық жіптермен, ал екінші жағы ақ көлденең жіптермен басым болады. Осы матадан тігілген джинсының ішкі жағы ақ түсті болады. Денимнен әртүрлі киім, аксессуарлар және жиһаз жасалады.

Этимология

Деним француз тіліндегі "serge de Nîmes" ("Ним қаласынан келген серж") фразасының қысқартылған түрі ретінде пайда болды. 1873 жылы Невада штатындағы тігінші Джейкоб В. Дэвис алғашқы металл түйреуіштермен күшейтілген джинс шалбарын жасағанда деним танымал бола бастады. Джинс-шалбарлардың танымалдылығы Дэвистің шағын шеберханасының мүмкіндігінен асып кетті, сондықтан ол өндірісін құрғақ тауарлар сатушы Леви Стросс & Co. мекемесіне көшірді, ол Дэвисті деним матасымен қамтамасыз еткен болатын. 20-шы ғасыр бойы деним француз ұлттық теміржолдарының қызметкерлеріне берілгендей, берік униформалар үшін қолданылды. Соғыстан кейінгі жылдары Корольдік әуе күштері лас жұмыстар үшін зәйтүнді түсті деним комбинезондарын (көбінесе "денимдер" деп аталды) шығарды. 1970-ші жылдарға қарай деним джинс жастар мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды, сондықтан автомобиль өндірушілер, American Motors Corporation-нан бастап, деним сияқты интерьерлік безендіруді ұсына бастады. (Деним өртке төзімділік қауіпсіздік стандарттарын өте алмайтындықтан, индиго түсті кезендік нейлон немесе винил қолданылды, контрастты тігістер мен мыс түйреуіштер осы эффектті сатуға көмектесті.) Levi's таңбалы жинақ AMC-нің 1973 жылғы моделінде дебют жасады. 1973 жылдан 1975 жылға дейін Volkswagen-тен ("Jeans Beetle") және 1975 жылдан 1977 жылға дейін Jeep-тен де ұқсас жинақтар қол жетімді болды.

Жігіт өндірісі

Дәстүрлі джинс жібі толығымен мақтадан тұрады. Мақта талшықтары тазартылып, ұзын, біркелкі талшықтарға жіптелгеннен кейін, арнайы машинада жіпке айналдырылады. Джинс жасау процесінде жуу, бояу немесе өңдеу арқылы джинс өнімдерінің сыртқы түрі өзгертіледі. Кейбір жіптерде мақтаның 3%-ға дейін спандекс сияқты серіппелі материал қолданылуы мүмкін, оның тоқыма түрі ("стретч джинс" деп аталады) 15%-ға дейін серіппелі болуы мүмкін.

Бояу

Денимді бастапқыда өсімдіктерден, көбінесе Indigofera тұқымдасынан алынған индиго бояуымен бояған. Оңтүстік Азияда индиго бояуы Indigofera tinctoria құрғатылған және ашытылған жапырақтарынан алынды; бұл өсімдік қазір «нағыз индиго» немесе «табиғи индиго» деп аталады. Еуропада Isatis tinctoria, яғни woad қолданылуы б.з.д. 8 ғасырға дейін жетеді, бірақ ол ақырында Indigofera tinctoria арқылы сапалырақ бояу ретінде ығыстырылды. Дегенмен, бүгінде денимнің көп бөлігі синтетикалық индиго бояуымен боялады. Барлық жағдайда, жіпті қайта-қайта суға батырып, тотықтыру процесінен өткізеді – батыру саны неғұрлым көп болса, индиго түсі соғұрлым терең болады. 1915 жылға дейін мақта жіптері жіп түйінді бояу арқылы боялған, онда жіптің жеке түйіндері бояу ваннасына батырылатын. 1915 жылы арқанды бояу машиналары, ал 1970 жылдары кескіш немесе жамылғы бояу машиналары ойлап табылды. Бұл әдістерде бояу ыдыстарына үздіксіз жіпті кіргізіп, шығаратын роликтер жүйесі қолданылады. Арқанды бояуда үздіксіз жіптер ұзын арқандарға немесе жіптер тобына біріктіріледі – мұндай шоғырлар боялғаннан кейін тоқу үшін қайтадан жинақталуы керек. Жамылғы бояуда параллель жіптер тоқылатын ретпен бір қабатқа жайылады; осы себепті бояу ваннасындағы тегіс емес айналым тоқылған матаның түсінде айырмашылықтарға алып келуі мүмкін. Арқанды бояу мұндай мүмкіндікті жояды, себебі түс өзгерістері сәулелену кезінде жіпке біркелкі таратылады. Деним матасын бояу екі категорияға бөлінеді: индиго бояу (Индиго бояуы – көк түстің ерекше реңі) және күкірт бояу (Күкірт бояуы – синтетикалық органикалық бояу, ол органикалық аралық заттарды күкірттеу арқылы жасалады, оның құрамында нитро немесе амино тобы бар). Индиго бояуы дәстүрлі көк түсті немесе оған ұқсас түстерді береді. Күкірт бояуы арнайы қара және басқа да түстерді, мысалы, қызыл, қызғылт, күлгін, сұр, тозған, горчица және жасыл түстерді шығаруға мүмкіндік береді.

Тоқу

Қазіргі кезде жасалатын джинс көбінесе матаның немесе одан да кең рулондары шығаратын қысқышсыз тоқыма станогында жасалады, бірақ кейбір джинс әлі де дәстүрлі қысқышты тоқыма станогында тоқылады, ол әдетте тар рулонды шығарады. Қысқышты тоқыма станогында тоқылған джинс әдетте оның өзіндік шетінен (немесе сельведжінен) танылады, матаның шеті үздіксіз көлденең жіптің (түсімдік жіптің) бағытын шетке қарай өзгерту арқылы жасалады. Өзіндік шеті дәстүрлі түрде бір немесе бірнеше контрастты түстердің тік жіптерімен безендіріледі, олар анықтамалық белгі ретінде қызмет ете алады. Сапалы джинс кез келген станокта жасалса да, өзіндік шеті бар джинс премиум өнімдермен байланыстырылады, себебі өзіндік шетін көрсететін соңғы өндіріс жинауға көбірек күтімді қажет етеді. Джинс матасының қалыңдығы әртүрлі болуы мүмкін, бір ярд матасының салмағы кез келген жерде, әдетте, 11-ден 22 унцияға дейін болады.

Өнер

Деним көптеген суретшілер үшін құрал болды. Кем дегенде бір суретші, Иан Берри, ескі немесе қайта өңделген денимді ғана пайдаланып, портреттері мен басқа да сахналарды жасайды.

Дүниежүзілік нарық

2020 жылы әлемдік джинс нарығы 57,3 миллиард АҚШ долларына тең болды, сұраныс 5,8%-ға, ал ұсыныс жыл сайын 8%-ға өсті. Джинстің 50%-дан астамы Азияда, оның көп бөлігі Қытайда, Үндістанда, Түркияда, Пәкістанда және Бангладеште өндіріледі. Әлемдік джинс индустриясы 2022-2026 жылдар аралығында жылына 4,8%-дан астам өсімді күтеді, нарық құны 57,3 миллиард доллардан 76,1 миллиард долларға дейін ұлғаюы болжанып отыр.