Кіріспе
Солтүстік Америка экономикасы 596 миллионнан астам адамды (әлем халқының 8%) 24 тәуелсіз мемлекетке және 15 тәуелді аумаққа қамтиды. Онда негізгі тілі ағылшын тілі болып табылатын Канада мен АҚШ арасындағы және Орталық Америка мен Кариб аймағындағы бұрынғы Латын Америкасының салыстырмалы түрде аз дамыған елдері арасындағы айқын бөлініс байқалады. Мексика мен Кариб елдері Солтүстік Американың экономикалық дамуының екі шеткі полюсінің арасында орналасқан. Мексика осы екі шет арасында жаңа индустрияланған ел (ЖИЕ) ретінде орналасқан, Солтүстік Америка еркін сауда аймағының (NAFTA) және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) мүшесі болып табылады. Бұл ұйымдағы жалғыз екі Латын Америкалық елдің бірі (Чилимен бірге). АҚШ Солтүстік Америкадағы ең ірі экономика және әлемдегі ең ірі ұлттық экономика болып табылады. АҚШ, Канада және Мексиканың маңызды және көп қырлы экономикалық жүйелері бар. 2011 жылы АҚШ-тың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 47 200 долларды құрады және Солтүстік Америкадағы ең технологиялық түрде дамыған экономика болып табылады. Канаданың ЖІӨ 2010 жылы 39 400 долларға бағаланды. Елде заманауи және ескірген өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы объектілері мен операциялары бар. Канада мен АҚШ ерекше үлкен құлдырауды бастан өткерді, АҚШ-та жалпы ішкі өнім 1929 жылдан 1933 жылға дейін 37%-ға, ал Канадада сол кезеңде 43%-ға төмендеді. Экономика 1933 жылы ең төменгі шегіне жетті, бірақ қалпына келтіру процесі баяу болды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы соғыс материалдарына деген сұранысты тудырып, осы депрессияның аяқталуына себеп болды. Ұлы депрессия Солтүстік Америкадағы экономикаға үкіметтің араласуын күшейтті. АҚШ «Жаңа мәміле» аясында жұмыссыздыққа қарсы сақтандыру, ең төменгі жалақы және жұмыс уақытын стандарттауды енгізді. Канада да ұқсас шараларды қабылдады. Мексика Ұлы депрессия кезінде кейбір маңызды салаларды мемлекеттік меншікке алды, 1937 жылы теміржолдарды, ал 1938 жылы мұнай өнеркәсібін мемлекеттендірді.
The economy of North America comprises more than 596 million people (8% of the world population) in its 24 sovereign states and 15 dependent territories. It is marked by a sharp division between the predominantly English speaking countries of Canada and the United States, which are among the wealthiest and most developed nations in the world, and countries of Central America and the Caribbean in the former Latin America that are less developed. Mexico and Caribbean nations of the Commonwealth of Nations are between the economic extremes of the development of North America. Mexico lies in between these two extremes as a newly industrialized country (NIC), and is a part of the North American Free Trade Agreement (NAFTA) and a member of the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD), being one of the only two Latin American members of this organisation (together with Chile). The United States is by far the largest economy in North America and the largest national economy in the world. The US, Canada and Mexico have significant and multifaceted economic systems. In 2011, the US has an estimated per capita gross domestic product (PPP) of $47,200, and is the most technologically developed economy in North America. Canada's GDP (PPP) was estimated at $39,400 in 2010. The country has both modern and outdated industrial and agricultural facilities and operations, Canada and the United States experienced especially large declines, with the gross domestic product falling 37% from 1929 to 1933 in the United States, and 43% in Canada over the same period. The economy reached its lowest point in 1933, however recovery was slow. The outbreak of World War II in 1939 created demand for war materials that brought about the end of the depression. The Great Depression spurred increased government intervention in the economy in North America. The United States introduced unemployment insurance, a minimum wage and standardised working hours under the New Deal. Canada introduced similar measures. Mexico nationalised some key industries during the Great Depression, with the railroads nationalised by 1937 and the oil industry nationalised in 1938.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ер адамдардың қарулы күштерге жаппай шақырылуына байланысты, әйелдер жұмыс күшіне кеңінен енді, бұрын әйелдерге тыйым салынған өндіріс және техникалық салалардағы көптеген вакансияларды толтырды. Осының нәтижесінде "Біз бұны істей аламыз!" кампаниясы пайда болды. Солтүстік Америкада экономикалық өнім айтарлықтай артты, ал АҚШ-та жұмыссыздық дерлік жойылды. Рациондау тұтыну тауарларының қолжетімділігін күрт шектеді, ал өнеркәсіптік өндірістің өсуі соғысқа қажетті материалдарға деген сұраныспен байланысты болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың ең қарқынды кезеңінде АҚШ-тың ЖІӨ-сінің шамамен 40 пайызы соғыс өндірісіне бағышталды.
Қырғи қабақ соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ және Ресей әлемдік супердержавалар болып қалыптасты, екі елдің де экономикасы мықты болғандықтан, әрқайсысы өздерін супердержава ретінде мойындауды қалады. Екі ел арасындағы қарым-қатынас ғарышқа қатысты жарыспен одан бетер нашарлады.
АҚШ пен Канада арасындағы еркін сауда келісімі және NAFTA - экономикалық интеграцияның жаңа дәуірі
1989 жылғы Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімі және одан кейін Солтүстік Америка еркін сауда аймағына (НАФТА) кеңейту осы үш елдің арасындағы сауданың күрт өсуіне себеп болды, нәтижесінде Мексиканың АҚШ және Канадамен саудасы үш есеге артты. 2006 жылы Канада экспорттаған тауардың 85% астамы АҚШ-қа бағытталды.
Өңірлік айырмашылық
Түрлі климат аймақтарының болуына байланысты, елдерде өндірілетін ауыл шаруашылығы өнімдері әртүрлі болады. Жұмыс салалары да сан алуан, дамыған елдерде қызмет көрсету секторында жұмыс істейтін адамдар көп, ал дамушы елдер ауыл шаруашылығына негізделген.
Азия-Тынық мұхит аймағы экономикалық ынтымақтастығы
Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭК) – Тынық мұхиты аймағындағы елдердің экономикалық және саяси байланыстарын жақсарту мақсатында құрылған ұйым. АТЭК-тің негізгі мақсаттары – Азия-Тынық мұхиты аймағындағы өнеркәсіптік дамыған елдер үшін 2010 жылға дейін, ал дамушы елдер үшін 2020 жылға дейін тарифтерді 0-ден 5 пайызға дейін төмендету арқылы еркін және ашық сауда мен инвестицияларды дамыту. Ұйымға төрт континенттен елдер мүше, Солтүстік Америкадан – Канада, Мексика және АҚШ.
Карибтер қауымдастығы
Карибтік қоғамдастық (CARICOM) «Қоғамдық институттар мен топтармен серіктестікте, барлық үшін өмір сүру сапасын жақсартуға, халықаралық бәсекеге қабілетті және тұрақты қоғамдастық құруға бағытталған, серпінді басшылық пен қызмет көрсету үшін» құрылды. Оның хатшылығы Оңтүстік Америкадағы Гайананың Джорджтаун қаласында орналасқан. 2006 жылдың 1 қаңтарында алты мүше (Барбадос, Белиз, Гайана, Ямайка, Суринам және Тринидад және Тобаго) Кариб теңізі (CARICOM) Бірыңғай нарығы мен экономикасын (CSME) бейресми түрде іске қосты. 2006 жылдың 30 қаңтарында Ямайкада хаттамаға ресми түрде қол қойылған кезде тағы алты мүше (Антигуа және Барбуда, Доминика, Гренада, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия және Сент-Винсент және Гренадиндер) 2006 жылдың екінші тоқсанына дейін қосылу ниеттерін білдірді. Монтсеррат, Ұлыбританияның теңізасты аумағы, Ұлыбританияның мақұлдауын күтуде. Гаити мен Багам аралдарының қазіргі уақытта қосылу жоспарлары жоқ.
Орталық Америка еркін сауда келісімі
Орталық Америка еркін сауда келісімі (CAFTA) – АҚШ және Коста-Рика, Гватемала, Сальвадор, Гондурас және Никарагуа Орталық Америка елдері арасындағы келісім. Бұл келісім мүше елдер арасындағы еркін сауданы ынталандыруға бағытталған. Канада мен Мексика қатысу үшін келіссөздер жүргізуде.
Солтүстік Америка еркін сауда келісімі
Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (НАФТА) – Канада, Мексика және АҚШ арасындағы тауарлардың өзара саудасындағы тарифтерді жою туралы келісім. Қазіргі уақытта бұл тек сауда келісімі болып табылады, Еуропалық Одақтағы сияқты үстемдік құқығы бар органдар мен заңдар жоқ. Алайда, кедендік одаққа немесе Солтүстік Америка валюталық одағына қарай даму туралы әртүрлі ұсыныстар жасалған. Бұл аталған келісім Еуропа сияқты Солтүстік Америка одағына әкеліп соқтыра ма, әзірге белгісіз.
Ауыл шаруашылығы
Орталық Америка және Кариб елдерінде ауыл шаруашылығы өте маңызды. Канаданың батысында, Саскачеван, Альберта, Британдық Колумбия және Манитоба провинцияларында бидай және басқа да түрлі маңызды ауыл шаруашылығы өнімдері өсіріледі. АҚШ-та да маңызды ауыл шаруашылығы өндірісіне ие көптеген штаттар бар, негізінен АҚШ-тың орталық континенттік бөлігінде. Мексика көптеген тропикалық жемістер мен көкөністерді, сондай-ақ тағамдық мақсатта қолданылатын жануарларды өндіреді.
Өңдеу
Солтүстік Америка дамыды және оның өндіріс секторы өсті. Бастапқыда Еуропалық елдер ірі өндіріс күштері болды. 1950 жылдардың басында АҚШ өндіріс бойынша жетекші ел болды, ал Канада мен Мексика да маңызды прогресс жасады.
Қызмет
Канадада, АҚШ және Кариб аймағында қызмет көрсету саласындағы жұмыс жалпы жұмыспен қамтудың маңызды бөлігін құрайды. Көптеген адамдар дүкендерде және басқа да сауда орындарында жұмыс істейді. Канадада жұмыс істейтін адамдардың 70% астамы қызмет көрсету секторында еңбек етеді, ал АҚШ-та да көрсеткіш шамамен осыған жуық.
Инвестициялық және банктік қызмет
АҚШ Солтүстік Америкада инвестиция және банк ісі саласында жетекшілік етеді. Канада, Мексика және ең соңғы кезде, 2011 жылдың ақпан айында, Сальвадор осы секторде өсіп жатыр. Гватемала, Гондурас, Коста-Рика және Панама сияқты кіші экономикалық елдер де осы салада бірте-бірте дамып келеді.
Туризм
Кариб теңізі елдерінің экономикасы үшін туризм өте маңызды, себебі олар көптеген жағажайларға және жылы климатқа ие. Канада мен АҚШ-та шаңғы спорты да маңызды рөл атқарады. АҚШ-тағы Рашмор тауы мен Ұлы Каньон сияқты ұлттық саябақтар мен табиғи ескерткіштерге, сондай-ақ Канададағы Ниагара шарлауы және Морейн көліне бару туризмге байланысты осы аймақтардың экономикасына үлес қосады.