Кіріспе

Дипа Мехта (; 15 қыркүйек 1950 жылы туған) – Үндістанда туған канадалық кинорежиссер және сценарист, ең белгілісі «Элементтер трилогиясы», «От» (1996), «Жер» (1998) және «Су» (2005) фильмдерімен танымал. «Жер» фильмі Үндістанның «Ең үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынған ресми өтініші болды, ал «Су» фильмі Канаданың осы номинацияға ұсынған ресми өтініші еді. Бұл, Аттила Берталанның 1990 жылғы «Басқа оқ» және Захария Кунуктың 2001 жылғы инуктитут тіліндегі «Атанаржуат: Жылдам жүгіруші» фильмдерінен кейін осы санатта ұсынылған үшінші канадалық фильм, француз тілінде емес. Ол 1996 жылы күйеуі, продюсер Дэвид Хамильтонмен бірге Hamilton Mehta Productions компаниясын құрды. 2003 жылы «Болливуд/Голливуд» сценарийі үшін «Дженни» сыйлығымен марапатталды. 2012 жылдың мамыр айында Мехта Канаданың сахна өнеріндегі ең жоғары наградасы – «Өмір бойы жетістіктері үшін генерал-губернатордың сыйлығымен» марапатталды.

Ерте өмір

Мехта Пәкістанның әскериленген шекарасына жақын, Пунджабтың Амритсар қаласында дүниеге келді және Үндістанның бөлінуінің салдарымен тікелей танысты. Ол Лахор тұрғындарынан соғыс туралы білгенін айтады: "Мен Амритсарда өскенімде, біз әр апта соңы Лахорға барып тұратынбыз, сондықтан мен үнемі осы туралы әңгімелейтін және оны ең қорқынышты діни соғыс деп санайтын адамдардың арасында өстім". Ол Дели университетінің Лэди Шри Рам әйелдер колледжін философия мамандығы бойынша бітірді.

Мансап

Мехта мектепті бітіргеннен кейін Үндістан үкіметі үшін деректі және білім беру фильмдерін түсіретін өндіріс компаниясында жұмыс істей бастады. Бала келіннің жұмыс өміріне арналған алғашқы толық метражды деректі фильмін түсіру кезінде, Канадаға келген соң Мехта мен Салтсман, Мехтаның ағасы Дилиппен бірге Sunrise Films компаниясын құрды. Бастапқыда деректі фильмдер түсіріп, кейін теледидар өндірісіне көшті, әлемнің түкпір-түкпірінен келген жас адамдардың шығармашылық және көркем жұмыстары туралы "Қанатыңды жай" (1977–79) телесериалын жасады. Сонымен қатар, Мехта Saltzman өндірген CBC драмасының бірнеше эпизодтарын режиссерлік еткен – "Қауіпті шығанақ" (1984–90). "Бенерес, 1910 жылдың қаңтары" атты алғашқы эпизод 1993 жылы көрсетілді. Екінші эпизод 1996 жылы "Жас Индиана Джонс: Әкемен саяхат" атты телефильмнің бөлігі ретінде эфирге шықты. Мехта Канадада түсірілген бірнеше ағылшын тіліндегі фильмдерді, соның ішінде "Махаббат Республикасы" (2003) және "Жердегі жұмақ" (2008) фильмдерін түсірді, соңғысы отбасылық зорлық-зомбылық туралы айтады және басты рөлде Прити Зинта ойнайды. Фильм 2008 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде көрсетілді. Сондай-ақ 2008 жылы Мехта ағасы Дилиптің режиссерлігімен "Ұмытылған әйел" деректі фильмін өндірді. 2016 жылы Мехта "Зорлық-зомбылық анатомиясы" драмалық фильмін түсірді, ол 2012 жылғы Делидегі жас қызға жасалған шабуыл мен кісі өлтіруге әкелген түп себептерді көркем әдіспен зерттейді. 2020 жылдың 29 қазанында Telefilm Canada Мехтаның "Funny Boy" (2020) фильмінің ең үздік халықаралық көркем фильм номинациясы бойынша Канададан үміткер болып тіркелгенін жариялады. Алайда, фильмдегі ағылшын, сингаль және тамил тілдерінің қоспасы қажетті емес-ағылшын тіліндегі диалогтардың пайызын қамтамасыз етпегендіктен, Академия сыйлығына ілікпеді. 2021 жылы өткен 9-шы Канадалық экран марапаттарында Мехта "Funny Boy" үшін үздік режиссер сыйлығын жеңіп алды. Ол және оның әріавторы Шям Селвадурай ең үздік бейімделген сценарий үшін де марапат алды. 2021 жылдың қарашасында Variety журналы Мехтаның Авни Дошидің "Күйген қант" романының киноадаптациясын режиссерлік ететінін, ал Бен Сильверменнің Propagate Content компаниясы фильмді өндіретінін хабарлады.

Элементтер трилогиясы

Мехта ең алдымен өзінің «Элементтер» трилогиясы – «От» (1996), «Жер» (1998) (Үндістанда «1947: Жер» деп шығарылған) және «Су» (2005) – арқылы танымал. Осы трилогияда Амир Хан, Сема Бисвас, Шабана Азми, Кулбхушан Харбанда, Джон Абрахам, Рахул Ханна, Лиза Рэй және Нандита Дас сияқты белгілі актерлер жұмыс істеді. Бұл фильмдер Мехтаның автор Бапси Сидхвамен бірлескен жұмыстарымен де ерекшеленеді. Сидхваның «Үндістанды жару» (1991, АҚШ; 1992, Үндістан; бастапқыда «Мұз қант адамы» деген атпен 1988 жылы Англияда жарық көрген) романы Мехтаның 1998 жылғы «Жер» фильмінің негізі болды. Мехта «Элементтер» фильмдерінің идеясының өте табиғи туынды екенін айтады. «Су» туралы идеяны алғаш рет Варанасиде түсірілім кезінде ойлап тапты: «Білесіз бе, жесірлер туралы оқығанмын, менің әжем де жесір, бірақ Варанасиге барғанша жесірлердің осылай институционалдық деңгейде ұйымдасқандығын көрген емеспін. Сол жерде 80 жастағы Ғианвати есімді бір жесір әйел болды, оның арқылы мен ашрамдар туралы біліп, оны қатты әсерлі деп таптым. Егер фильм түсірсем, ол жесірлер туралы болар деп ойладым, бірақ оны ұмытып кеттім. Содан кейін «Отты» жаздым». «От» фильмінің түсірілімін аяқтағаннан кейін Мехта Шабана Азмиге келесі фильмінің Бапси Сидхваның «Үндістанды жару» романының бейімделуі болатынын айтты. Азми фильмнің атауы қандай болатынын сұрағанда, Мехта: «Жер» деп жауап берді. Халықаралық деңгейде фильм сыншылардың жоғары бағасына ие болды және Ванкувер халықаралық кинофестивалінде «Ең танымал канадтық фильм» жүлдесін жеңіп алды. Фильм Мехтаның отбасы тарихымен ұқсас болды, өйткені оның ата-анасы 1947 жылы жаңадан құрылған Пәкістаннан қашып кеткен, ал Мехтаның өзі Үндістан/Пәкістан шекарасына жақын Пәнжабта дүниеге келген. «Су» 2005 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінің ашылу фильмі болды және 2006 жылы «Үздік шетелдік фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығына ұсынылды.

Түн ортасының балалары

Мехта романның авторы Салман Рушдимен сценарийде бірлесіп жұмыс істегеннен кейін «Түн ортасының балалары» романын түсірді. Салим Синайдың рөлін үнді-американдық актер Сатья Баба, ал басқа рөлдерді Шрия Саран, Сема Бисвас, Шабана Азми, Анупэм Кхер, Сиддхарт Нараян, Рахул Бос, Соха Али Хан, Шахана Госвами және Даршель Сафари ойнады. Фильм 2012 жылдың 9 қыркүйегінде Торонто халықаралық кинофестивалінде көрсетілді және Канадалық экран сыйлықтарының 7 номинациясымен бірге үздік кинофильм номинациясына ұсынылды. Балалық шағы мен мұрасы арқылы ол негізгі үнді және индуистік дәстүрлерді білгендіктен, осы үрдістерді көбірек «батыс» философиясымен салыстырып, жиі дау тудырды. Профессор Субешини Модли осы әйелдердің өз денелерін шекаралар мен кедергілерді кесіп өтуге қалай пайдаланғанын талқылайды, «олардың денелері олар алатын шеткі кеңістіктер бола отырып, бұл кейіпкерлер әрқашан әйелдер ретінде басталмайды, бірақ осы уақытқа дейін өсіп, дамып келеді. Олардың шеткі кеңістіктері алдымен олардың кейіннен қалай қайта анықталып, оның шекарасын асып түсетінін көрсету үшін анықталады». Басқаша айтқанда, өздерінің жыныстық қатынастарын бір-бірімен зерттеуге мүмкіндік беру арқылы бұл әйелдер өздерінің құндылықтарын (әдептілік пен мойынсұнушылық сияқты қасиеттер) айқындайтын дәстүрлі әйелдік үнді архетипі шектеулерінен босап, өздерінің мәдени шекараларын бұзып, өздерінің билігін қайтарып алуда. Алайда Мехта өзінің фильмінде осы кейіпкерлердің ерекшеліктерін өзгертіп, Раданы мойынсұнғыш аналық, ал Ситаны ізденісшіл жас күйеу жігіт етіп көрсетеді. Фильмдегі басты сахнаны талқылау кезінде бұл туралы айту маңызды, онда Ашок әйелі Ситамен қарым-қатынасын білгеннен кейін Раданың сарайы ас үй пешінен отқа өртеніп, ол жалындап кете жаздады. Бұрын айтылғандай, «Жер» пакистандық автор Бапси Сидваның 1988 жылғы «Айс Кенди Мэн» романының желісі бойынша түсірілген. Мехтаның осындай ерекше басты кейіпкерді ұстап тұру шешімі ерекше; бір көріністе Леннидің анасы қызына парстардың Үндістанның тәуелсіздігі үшін қозғалыста қандай рөл ойнайтынын түсіндіруге тырысады, онда ол парстарды Үндістанда сүттегі қантқа теңеген: «тұз, бірақ көрінбейтін». Бұл фильмде жағымсыз әсер қалдырса да, Леннидің байқайтыны Мехтаның фильмнің басты кейіпкерін осындай діни, мәдени және этникалық екіұшты тұлғаға айналдыру шешімін растайды. Леннидің бай парси отбасының басты мақсаты – Бөлудің саяси шиеленісі кезінде бейтарап болу, ал оның отбасының көрінбеуінен айқын бас тартуы мұны күшейтеді. Сонымен қатар, «Леннидің не индус, не мұсылман емес екендігі оқиғаның жік салатын қоғамдық дихотомиядан босағанын көрсетеді». «Суда» Нараянның әкесі Қалианидің бұрынғы клиенті екені белгілі болған кезде, ол өзінің жыныстық әрекеттерін өзінің сыныптық артықшылықтарын пайдаланып, ұлына ақтай бастайды. Нараянның өз пайдасына Киелі жазбаларды түсіндіретін брахмандарды құрметтеуге болмайды деген сөзі ежелгі діни идеологиялардың қаншалықты екіжүзді екенін көрсетеді. Бёртон сондай-ақ, Мехтаның сенсациялық фильмдерінің орнына, діни идеологияларды қайта өңдеудің нағыз сенімнің өлтірушісі екенін айтады. Ол былай дейді: «Дінінің жағымсыз жақтарын жиі қате түсінік пен мәдени агрессия ретінде қарастыратын реформаторлар өздері индуизмнің тек қана шынайы нұсқасы деп мақұлдағандықтан, индуизмді маңызды ету қаупіне ұшырайды». Басқаша айтқанда, осындай ескірген патриархалды үстемдік құрылымдарын тек қана дінге негіздеп қолдауға деген талаптың өзі ежелгі жазбаларда айтылған кез келген күнәдан гөрі көңілді және қасиетті қорлау болып табылады. Алайда «Судың» кейбір элементтері қазіргі заманның оңды жағына сілтеме жасайды. Мысалы, Шәкүнталаның Чүйяны құтқарып, Нарайанмен бақытты болашаққа жол ашатыны Үндістан қоғамында Гандидің реформасы туралы уәде береді. Оның ағасы Дилип Мехта фотожурналист және кинорежиссер. Ол Дипамен бірге жазған «Стелламен бірге тамақ пісіру» фильмінің режиссері. Мехта Расизмге қарсы суретшілер қайырымдылық ұйымының теледидарлық PSA-сына қатысты және ұйымның мүшесі.