Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Скандинавиялық құдай
Norse deity
Скандинавия мифологиясында Гердр (Ескі скандинав тілінде: Gerðr; "қоршалған") – жётн, құдай және Фрейр құдайының әйелі. Гердр 13 ғасырдағы ертеректегі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда», 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» мен «Хеймскрингла» және скальдтар поэзиясында кездеседі. Гердр кейде заманауи ағылшын тілінде Герд немесе Герт деп аударылады. «Поэтикалық Эдда» мен «Прозалық Эдда» екеуінде де Фрейр Гердрды алыстан көріп, оның сұлулығына ғашық болады және оның құлы Скирнирге оның махаббатын алу үшін Йётунхеймге (Гердр мен оның әкесі Гиммир тұратын жерге) баруды бұйырады. «Поэтикалық Эдда» бойынша Гердр бастапқыда бас тартады, бірақ Скирнирдің бірнеше қауіп-қорқытуларынан кейін ол келісуге мәжбүр болады. «Прозалық Эдда»да қауіп-қорқыту туралы ештеңе айтылмаған. Екі дереккөз де Гердрдың Фрейрмен белгілі бір уақытта Барри орнында кездесуге келісетінін көрсетеді, ал Скирнир Гердрдың жауабымен оралғаннан кейін Фрейр кездесудің ертерек болмауына өкінеді. «Поэтикалық Эдда» мен «Прозалық Эдда» екеуінде де Гердр Гиммир мен жётн Аурбоданың қызы ретінде сипатталады. «Хеймскрингла» бойынша Гердр Фрейрдің әйелі ретінде жазылған, ол Швецияның сүйікті патшасы болған. Сол дереккөзde бұл жұп Йнглинг әулетінің негізін қалады және Фрейрдің қайтысынан кейін патшалық таққа отырған және олардың әулетін жалғастырған Фьёльнир атты ұлды дүниеге келтіреді. Гердр көбінесе жермен байланысты құдай деп есептеледі. Гердр өнер мен әдебиет туындыларына шабыттандырды.
In Norse mythology, Gerðr (Old Norse: ; "fenced in") is a jötunn, goddess, and the wife of the god Freyr. Gerðr is attested in the Poetic Edda, compiled in the 13th century from earlier traditional sources; the Prose Edda and Heimskringla, written in the 13th century by Snorri Sturluson; and in the poetry of skalds. Gerðr is sometimes modernly anglicized as Gerd or Gerth. In both the Poetic Edda and the Prose Edda, Freyr sees Gerðr from a distance, becomes deeply lovesick at the sight of her shimmering beauty, and has his servant Skírnir go to Jötunheimr (where Gerðr and her father Gymir reside) to gain her love. In the Poetic Edda Gerðr initially refuses, yet after a series of threats by Skírnir she is forced to yield. In the Prose Edda, no mention of threats is made. In both sources, Gerðr agrees to meet Freyr at a fixed time at the location of Barri and, after Skírnir returns with Gerðr's response, Freyr laments that the meeting could not occur sooner. In both the Poetic Edda and the Prose Edda, Gerðr is described as the daughter of Gymir and the jötunn Aurboða. In Heimskringla, Gerðr is recorded as the wife of Freyr, euhemerized as having been a beloved king of Sweden. In the same source, the couple are the founders of the Yngling dynasty and produced a son, Fjölnir, who rose to kinghood after Freyr's passing and continued their line. Gerðr is commonly theorized to be a goddess associated with the earth. Gerðr inspired works of art and literature.
Куәліктер
Гердр Поэтикалық Эддадағы екі жырда, Прозалық Эдданың екі кітабында және Хеймскрингланың екі кітабында кездеседі.
Gerðr is attested in two poems in the Poetic Edda, in two books of the Prose Edda, and in two books in Heimskringla.
Эдда прозасы
Гердр «Гилфагиннинг» кітабының 37-тарауында, тақ отырған билеуші тұлға Гиммир мен тау жотунны Аурбоданың қызы ретінде таныстырады және оны «барлық әйелдердің ең сұлуы» деп сипаттайды. Билеуші айтады, Фрейр Хлидскьяльфке шығып, барлық әлемді көріп шықты. Фрейр солтүстікке қарағанда, алыста үлкен әрі сәнді үйі бар шалғайдағы шаруашылықты көрді. Әйел үйге барып, қолын көтеріп есікті ашқанда, «оның қолынан аспан мен теңізге жарық төгіліп, барлық әлемдер нұрға толып жарқын болды». «Ұлы мақтанышпен» қасиетті орынға отырғаны үшін жаза ретінде Фрейр қайғыға толы күйде кетіп қалды. Фрейр үйіне келген соң ұйықтамайды, ішпейді, үнсіз отырады. Оған ешкім сөйлеуге батыл бармайды. Ньорд құдайы Фрейрдің қызметшісі Скирнирді Фрейрмен сөйлесуге жібереді. Фрейр Скирнирге өте сұлу әйел көргенін, оның сұлулығына қайғыға батып, оны алмаса, тез арада өліп кететінін айтады. Фрейр Скирнирге әйелдің әкесі келіссе де, келмесе де, оның қолына ие болуын міндеттейді және оған сыйлық беретінін уәделейді. Скирнир бұл тапсырманы Фрейрдің өзінен соғыса алатын қылышы үшін ғана қабылдайтынын айтады. Фрейр оған қылышын береді, Скирнир жолға шығады. Скирнир Фрейр үшін әйелдің қолын сұрайды және оның уәдесін алады. Тоғыз күннен кейін ол Фрейрмен Барей деген жерде кездесуге келеді. Скирнир Фрейрге жаңалықты жеткізеді, ал Фрейр «Поэтикалық Эдда» поэмасы «Скирнисмаль» соңғы шумағымен жауап береді, күтуге мәжбүр екеніне ағынып-тоғып жатады. «Скальдскапармаль» кітабының басында, Эгирдің Хлесей (қазіргі Лесө, Дания) аралында өткізген тойына Гердрді қоса алғанда, сегіз құдай-әйел қатысқандығы айтылады. 19-тарауда Фригг құдайының әртүрлі атаулары келтірілген. Олардың бірі «Гердрдің қарсыласы», бірақ бұл, мүмкін, жазу қатесі (төмендегі «Теориялар» бөлімін қараңыз). 57-тарауда әртүрлі құдайлар тізімі келтірілген, соның ішінде Гердр (Снотра мен Гефжон арасында).
In chapter 37 of the Prose Edda book Gylfaginning, Gerðr is introduced by the enthroned figure of High as the daughter of Gymir and the mountain jötunn Aurboða, and is described as "the most beautiful of all women". High reports that Freyr went into Hlidskjalf and looked over all worlds. When Freyr looked to the north he saw a distant homestead with a large and magnificent building. A woman went to the building, and when she lifted her arms and opened the door to the building "light was shed from her arms over both sky and sea, and all worlds were made bright by her". In punishment for "his great presumption" in having sat in the holy seat, Freyr went away filled with grief. Freyr arrives home and neither sleeps nor drinks, remaining in silence. No one dares speak to him. The god Njörðr sends Freyr's servant Skírnir to speak to Freyr. Freyr tells Skírnir that he saw a beautiful woman, so beautiful that he was filled with grief and that he would soon die if he could not have her. Freyr tells Skírnir that he must go gain her hand on his behalf—whether the woman's father agrees or not—and he will be rewarded. Skírnir replies that he accepts the mission but only in exchange for Freyr's sword, which can fight on its own. Freyr gives him the sword and Skírnir sets off. Skírnir asks for the woman's hand for Freyr and receives her promise. Nine nights later she is to meet with Freyr at a location called Barey. Skírnir delivers the news to Freyr and Freyr responds with the final stanza from the Poetic Edda poem Skírnismál, lamenting that he must wait. At the beginning of the Prose Edda book Skáldskaparmál, eight goddesses are listed as attending a feast held by Ægir on the island of Hlesey (now Læsø, Denmark), including Gerðr. In chapter 19, different ways of referring to the goddess Frigg are provided. One of these names is "rival of Gerðr"; however, this is probably a scribal error (see "Theories" section below). In chapter 57, various goddesses are listed, including Gerðr (between Snotra and Gefjon).
Геймскрингла
Ynglinga сагасының 12-тарауында (Хеймскринглада жиналған), эухемеризацияланған прозалық әңгімеде Фрейрдің қазіргі Швеция аумағында өте қадірленген патша болғандығы айтылады. Фрейрдің әйелі Гердр, ал ұлы – Фьолнир. Гердрдің тағдыры белгісіз, бірақ Фрейр қайтыс болғаннан кейін олардың ұлы патша болып, олардың әулеті – Йнглингтер тарихы жалғасады. Haralds saga Gráfeldar сағасының 16-тарауындағы өлең жолдарында Гердр "әйел" деген сөздің кенингі ретінде ("алтын жүзіктердің Гердрі") еске алынады.
In chapter 12 of Ynglinga saga (as collected in Heimskringla), a euhemerized prose account relates that Freyr was a much loved king in what is now Sweden. Freyr's wife was Gerðr and their son was Fjölnir. Gerðr's fate is not provided, but after Freyr's death their son goes on to become king and their family line, the Ynglings, continues. In a verse stanza found in chapter 16 of Haralds saga Gráfeldar, Gerðr is mentioned in a kenning for "woman" ("Gerðr of gold rings").
Археологиялық дерек
Скандинавияның әртүрлі жерлерінде көші-қон дәуірінен бастап ерте викинг дәуіріне дейінгі кезеңге (gullgubber деп аталатын) жататын алтын фольгадан жасалған кішкентай кескіндер табылды, бір жерде шамамен 2500 данаға дейін кездескен. Бұл фольга кескіндері көбінесе ғимараттар орналасқан жерлерде, өте сирек қабірлерде табылған. Кескіндер кейде жеке, кейде жануар, ал кейде бір ер адам мен әйел бейнеленген, олардың арасында жапырақтары бар бұтақ болады, бір-біріне қарай немесе құшақтасып тұрады. Адам бейнелері көбінесе киім киген және кейде тізелері бүгілген күйде көрсетілген. Ғалым Хильда Эллис Дэвидсонның айтуынша, бұл бейнелер билеген болуы мүмкін, сондай-ақ олар үйлену тойларымен байланысты болған, әрі Ванирлер құдайлар тобымен байланысы бар, бұл құдайлардың некесін көрсетеді, мысалы, Поэтикалық Эддадағы «Скирнизмаль» поэмасындағы Герд пен Фрейрдің қосылуы сияқты.
Small pieces of gold foil featuring engravings dating from the Migration Period into the early Viking Age (known as gullgubber) have been discovered in various locations in Scandinavia, almost 2,500 at one location. The foil pieces have been found largely at sites of buildings, only rarely in graves. The figures are sometimes single, occasionally an animal, sometimes a man and a woman with a leafy bough between them, facing or embracing one another. The human figures are almost always clothed and are sometimes depicted with their knees bent. Scholar Hilda Ellis Davidson says that it has been suggested that the figures are partaking in a dance, and that they may have been connected with weddings, as well as linked to the Vanir group of gods, representing the notion of a divine marriage, such as in the Poetic Edda poem Skírnismál; the coming together of Gerðr and Freyr.
"Фриггтің бәсекелесі"
Прозалық Эдданың 19-тарауында Гердрд Фригг қадірлісінің "бәсекелестері" тізімінде көрсетілген, бұл Фриггтің күйеуі Одиннің жыныстық серіктерінің тізімі. Энди Орчард, "Одиннің шексіз құштарлығын" ескере отырып, мұның қасақана енгізілген болуы мүмкін екенін айтады.
In chapter 19 of the Prose Edda book Skáldskaparmál, Gerðr is listed among "rivals" of the goddess Frigg, a list of sexual partners of Frigg's husband, Odin. Andy Orchard notes that it may nonetheless be an intentional inclusion in view of "Odin's notorious appetites".
Жер және құнарлылық
Ғалым Джон Линдоу Герд есімінің этимологиялық тұрғыдан жер және қоршаулармен байланысты екенін, ал Герд пен Фрейрдің үйленуі "аспан мен жердің қасиетті одағы немесе, кемінде, құнарлылық құдайы мен топырақтың бейнесі" ретінде қарастырылатынын айтады. Линдоу сондай-ақ, бұл жағдайды құдайлардың джотнарлардан қалағандарын алуы ретінде қарастыруға болатынын қосады. Хильда Эллис Дэвидсон Гердтің "Скирнисмальдағы" рөлі грек мифологиясынан Персефона құдайымен салыстырылады, "өйткені егер [Герд] қараңғы әлемде қалып қойса, тек тұқымсыздық пен ашаршылық күтуге болады. Дегенмен, ол әлем асты қалыңдығына айналмайды; оның үйленуі Фрейрмен Бариде кездесуге келіскен кезде жоғарғы әлемде болады".
Scholar John Lindow comments that Gerðr's name has been etymologically associated with the earth and enclosures and that the wedding of Gerðr and Freyr is commonly seen as "the divine coupling of sky and earth or at least fertility god and representative of the soil." Lindow adds that, at the same time, the situation can be read as simply the gods getting what they want from the jötnar. Hilda Ellis Davidson comments that Gerðr's role in Skírnismál has parallels with the goddess Persephone from Greek mythology, "since it is made clear that if [Gerðr] remains below in the dark kingdom of the underworld there will be nothing to hope for but sterility and famine. She does not become the bride of the underworld, however; her bridal is to be in the upper world when she consents to meet Freyr at Barri."
Қазіргі заманның ықпалы
Гердр өнер мен әдебиет туындыларына шабыт сыйлады. Даниялық ақын Адам Готтлоб Оеленшлягер (1819) жылы жарық көрген «Nordens Guder» жинағында Гердрға сілтеме жасайтын өлеңдер топтамасын жазды. Есаяс Тегнердің (1782–1846) аяқталмаған «Герда» эпостық поэмасы да осы құдайға сілтеме жасайды. К. Эренберг 1883 жылы «Freyr und Gerda, Skade und Niurd» суретінде осы құдай әйелді бейнелеген. Оның тарихын исланд ақыны Гердур Кристини «Blóðhófnir» еркін өлеңдер жинағында қайта жазды, бұл «Skírnismál» поэмасының феминистік нұсқасы болып табылады және 2010 жылғы Исландия әдебиеті сыйлығына ие болды. Сатурнның серігі Герд оның құрметіне аталған.
Gerðr has inspired works of art and literature. The Danish poet Adam Gottlob Oehlenschläger wrote a series of poems referencing Gerðr as collected in (1819) Nordens Guder. Esaias Tegnér's (1782–1846) unfinished epic poem Gerda also references the goddess. K. Ehrenberg depicted the goddess in his illustration (1883) Freyr und Gerda, Skade und Niurd. Her story was retold in free verse by the Icelandic poet Gerður Kristný in her Blóðhófnir, a feminist retelling of Skírnismál that won the 2010 Icelandic Literature Award. Saturn's moon Gerd is named after her.