Кіріспе

Борон қышқылы мен органогалидтің арасындағы кросс-байланыс реакциясы.

Сузуки реакциясы немесе Сузуки-қосылысы – бор қышқылын органогалидке кросс-байланыс үшін палладий кешенді катализатор қолданылатын органикалық реакция. Оны алғаш рет 1979 жылы Акира Сузуки жариялаған, ал ол 2010 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын Ричард Ф. Хек пен Эиичи Негисипен бірге органикалық синтезде асыл металл катализін ашу мен дамытуға қосқан үлесі үшін бөлісті. Бұл реакция кейде байланысты Мияура борилирлеуімен бірге қарастырылады; осы комбинация Сузуки–Мияура реакциясы деп аталады. Ол полиолефиндер, стиролдар және алмастырылған бифенилдерді синтездеу үшін кеңінен қолданылады. Сузуки реакциясының жалпы схемасы төменде көрсетілген, онда палладий катализаторы мен негізді пайдалану арқылы галоидті (R1 X) органоборон қосылысымен (R2 BY2) байланыстыру арқылы көміртегі-көміртегі байланысы қалыптасады. Органоборон қосылыстары әдетте гидроборация немесе карборация арқылы синтезделеді, бұл молекулалық күрделіліктің жылдам қалыптасуына мүмкіндік береді. Сузуки реакциясының жетістіктері мен дамуын сипаттайтын бірнеше шолулар жарияланды.

Реакция механизмі

Судзуки реакциясының механизмін палладий катализаторының тұрғысынан қарастыру дұрыс. Катализдік цикл белсенді Pd0 катализдік түрінің, А, түзілуімен басталады. Бұл 1 галоидты реагентке палладийдің окистендіру қосылуына қатысып, B органопалладий аралық қосылысын құрайды. Реакция (метатез) негізбен аралық С-ны береді, ол бор атеті кешені D (борон қышқылы реагенті 2-нің негізбен реакциясынан пайда болады) арқылы трансметалдануға өтіп, өтпелі органопалладий түрі Е-ні құрайды. Редуктивті жою кезеңі қажетті өнім 3-тің түзілуіне және бастапқы палладий катализаторы А-ның қалпына келтірілуіне әкеледі, бұл катализдік циклді аяқтайды. Сузуки біріктіруі негіздің қатысуымен жүзеге асырылады және негіздің рөлі ұзақ уақыт бойы толыққанды түсініксіз болды. Бастапқыда негіздің триалкилборан (BR3) пен алкоксидтің (−OR) реакциясында триалкилборат (R3B OR) түзілетіні еді; бұл түрге көбірек нуклеофилдік қасиеттері бар және трансметалдану кезеңіндегі палладий кешенімен реакцияға түсуге бейім деп қарастырылды. Дюк және оның әріптестері Сузуки қосылысының реакциялық механизмінде негіздің рөлін зерттеді және негіздің үш рөлі бар екенін анықтады: [ArPd(OR)L2] палладий кешенінің түзілуі, триалкилбораттың түзілуі және алкоксидтің палладий кешенімен реакциясы арқылы редуктивті жою кезеңінің үдеуі.

Окистендіру қосылымы

Көп жағдайда тотықтырғыш қосылу каталитикалық циклдың жылдамдығын анықтайтын кезең болып табылады. Бұл кезеңде палладий катализаторы палладий(0)-ден палладий(II)-ге дейін тотықтырылады. Каталитикалық белсенді A палладий түрі арил галоидты субстрат 1-мен қосылып, B органопалладий кешенін түзеді. Төмендегі диаграммада көрсетілгендей, тотықтырғыш қосылу сатысы көміртегі-галоген байланысын үзеді, нәтижесінде палладий галогенге (X) және R1 тобына байланысады. Тотықтырғыш қосылу винил галоидтарымен стереохимияны сақтайды, ал аллильді және бензилді галоидтарымен стереохимияны инверсиялайды. Тотықтырғыш қосылу бастапқыда цис-палладий кешенін құрайды, ол тез транс-кешенге изомерленеді. Сузукилік байланыс органоборон реагенті мен галоид үшін екі байланыстағы конфигурацияны сақтап өтеді. Лиганд Сузуки реакциясында маңызды рөл атқарады. Әдетте, Сузуки реакциясында фосфин лиганды қолданылады. Фосфин лиганды кешеннің металл орталығындағы электрондық тығыздықты арттырады, демек тотықтырғыш қосылу сатысына көмектеседі. Сонымен қатар, фосфин лигандының орнына қойылған топтардың көлемділігі редуктивті жою сатысына көмектеседі. Дегенмен, фосфин лигандының Сузуки реакциясы жағдайындағы тұрақсыздығына байланысты, соңғы уақытта осы кросс-байланыста N гетероциклді карбен лигандтары қолданыла бастады. N гетероциклді карбендер фосфин лигандынан электронға бай және көлемді. Сондықтан N гетероциклді карбен лигандының стерикалық және электрондық факторлары белсенді Pd(0) катализаторын тұрақтандыруға көмектеседі.

Артықшылықтар

Сузуки біріктіруінің басқа ұқсас реакцияларға қарағанда артықшылықтары: кең таралған борон қышқылдарының қолжетімділігі, реакцияның жұмсақ жағдайлары және оның аз уытты болуы. Борон қышқылдары органотин және органоцинк қосылыстарына қарағанда аз уытты және қоршаған орта үшін қауіпсіз. Реакция қоспасынан минералдық қосалқы өнімдерді алып тастау оңай. Бұдан әрі, бұл реакция арзан және оңай дайындалатын реагенттерді пайдалануы себепті артықшылықты. Суды еріткіш ретінде қолдану мүмкіндігімен қатар, Сузуки біріктіру реакциясында галидтердің көптеген түрлерін пайдалануға болады, сондай-ақ, галидтердің орнына трифлаттар (OTf) сияқты псевдогалидтермен де жұмыс істейді. Галлоид немесе псевдогалоидпен біріктіру серігінің салыстырмалы реакциялық қабілеті: R2–I > R2–OTf > R2–Br >> R2–Cl. Борон эфирлері мен органотрифторборат тұздарын борон қышқылдарының орнына қолдануға болады. Катализатор палладий наноматериалына негіделген катализатор да болуы мүмкін. Жаңа органофосфин лигандасы (SPhos) арқасында катализатор жүктемесі 0,001 моль% дейін төмендегені хабарланды. Осы жетістіктер мен процестің жалпы икемділігі Сузуки біріктіруін химиялық синтезде кеңінен қабылдануына әкелді.

Өнеркәсіптік қолдану

Сузуки біріктіру реакциясы дәрілік заттар немесе құрылымдық химиялық заттар үшін аралық заттарды синтездеуде қолдануға болатын, кеңейтіліп, тиімді жүзеге асырылатын реакция. Бұрын Сузуки реакциясы катализатордың жоғары мөлшерімен және борон қышқылдарының жеткіліксіз болуымен шектелген болатын. Галоидтардың орнына басқа заттар табылды, сонымен қатар галоидтар немесе псевдогалоидтар үшін біріктірілетін серіктестердің саны да артты. Маңызды биологиялық қосылыстардың синтезі кезінде, мысалы, CI 1034 трифлат пен борон қышқылының біріктірілуін қолдана отырып, 80 килограммдық көлемде 95% өніммен реакциялар жүргізілді. Тағы бір мысал – 3 пиридилборан мен 1 бром-3 (метилсульфонил)бензолдың бірігуі, нәтижесінде орталық нерв жүйесіне әсер ететін препаратты синтездеу үшін қолданылатын аралық зат алынды. Аралық затты құруға арналған біріктіру реакциясы 92,5% өніммен 278 килограмм өнім берді.

Синтетикалық қолдану

Сузуки байланысы күрделі қосылыстарды синтездеуде жиі қолданылады. Сузуки байланысы цитронеллал туындысы арқылы капаратриен синтезі үшін қолданылды, бұл лейкемияға қарсы өте белсенді табиғи өнім.

Металл катализаторы

Палладийден басқа металдардың (әсіресе никельдің) әртүрлі катализдік қолданыс әдістері әзірленді. Персек және оның әріптестері 1995 жылы арил мезилаттары мен борон қышқылдарын пайдалана отырып, алғашқы никель катализдік қиылысқан реакция туралы хабарлады. Реакция үшін никель катализаторының жоғары мөлшері қажет болса да, шамамен 5 моль %, никель палладийдей қымбат немесе құнды металл емес. Никель катализдік Сузуки біріктіру реакциясы палладий катализдік жүйеде жұмыс істемейтін немесе нашар жұмыс істейтін бірқатар қосылыстарға мүмкіндік берді. Дегенмен, никель катализдік қиылысқан қосылымға әлі де жоғары катализатор жүктемесі (3-10%), лигандтың артық мөлшері (1-5 эквивалент) қажет, және ол ауа мен ылғалға сезімтал болып қалды. Сондай-ақ, 2011 жылы Ву және оның әріптестері арил хлоридтерін қиылысу үшін өте белсенді никель катализаторын қолдануға болатынын хабарлады, ол тек 0,01-0,1 моль% никель катализаторын қажет етеді. Олар сондай-ақ катализатордың катализдік белсенділігін жоғалтпай, алты рет қайта өңдеуге болатынын көрсетті. Катализатор қайта өңделетін, себебі ол дендримерлерден жасалған фосфин-никель нанобөлшектері катализаторы (G3DenP Ni) болды. Палладий және никель катализдік Сузуки біріктіру реакцияларының артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Pd және Ni катализатор жүйелерінен басқа, Сузуки біріктіру реакциясында темір және мыс сияқты арзан және уытсыз металл көздері қолданылды. Бедфорд зерттеу тобы және Накамура зерттеу тобы темір катализдік Сузуки біріктіру реакциясының әдістемесін әзірлеуде көп жұмыс істеді. Рутений – Сузуки біріктіру реакциясында қолданылған тағы бір металл көзі.

Амидті жұптастыру

Никель катализі амидтерден С-С байланыстарын жасауға мүмкіндік береді. Амидтердің синтездік құрамдас бөліктер ретінде өте инертті табиғатына қарамастан, С-С байланыстарын дайындау үшін төмендегі әдістеме қолданылуы мүмкін. Бұл қосылу процедурасы жеңіл және көптеген функционалдық топтарға төзімді, оның ішінде: аминдер, кетондар, гетероциклдер, қышқыл протонды топтар. Бұл техника биоактивті молекулаларды дайындау және гетероциклдерді бақыланатын тәсілдермен, епті кезекті кросс-байланыстар арқылы біріктіру үшін де қолданылуы мүмкін. Реакция схемасының жалпы шолуы төменде келтірілген. Тубулинмен байланысатын қосылысты (көбейтуге қарсы агент) синтездеу үшін триметоксибензамид пен индолил пинаколатоборонды бір грамм мөлшерінде қолданды. Бор қышқылдарынан калий фторидінің сутегімен әрекеттесу арқылы арилтрифторборат тұздарын алуға болады, оларды кейін Сузуки қосылу реакциясында пайдалануға болады.

Еріткіштің өзгеруі

Судзуки біріктіру реакциясы басқа біріктіру реакцияларынан айырмашылығы бар, себебі оны екі фазалы органикалық-сулы ортада, тек суда немесе еріткішсіз жүргізуге болады. Бұл біріктіру реакцияларының мүмкіндіктерін кеңейтті, өйткені суға ерігіш негіздердің, катализаторлар жүйесінің және реагенттердің алуан түрлерін органикалық еріткіште ерігіштігіне қатысты алаңдамай қолдануға болады. Суды еріткіш ретінде пайдалану экономикалық және қауіпсіздік тұрғысынан да тиімді. Судзуки біріктіру үшін еріткіштер ретінде толуол, ТГФ, диоксан жиі қолданылады. Ең көп қолданылатын негіздер – K2CO3, Cs2CO3, K3PO4, NaOH және NEt3.