Кіріспе

Солтүстік мифологиясында Идунн алмалармен және жастықпен байланысты қадірлі құдай. Идунн 13 ғасырда ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда» және 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» еңбектерінде айтылады. Екі дереккөз де оны скальдтық Браги құдайының әйелі деп сипаттайды, ал «Прозалық Эдда» оны алмаларды сақтап, мәңгілік жастық сыйлайтын тұлға ретінде көрсетеді. «Прозалық Эдда» Локидің бір кезде йотунн Тьязиден Идуннды Асгардтан алшақтатқанын, оған өзінікінен де әдемі алмалар бар екенін уәде еткен ағашқа шақыруға мәжбүр болғанын баяндайды. Тьязи бүркіт кейпінде Идуннды орманнан ұрлап, үйіне әкеп қояды. Идуннның жоқтығынан құдайлар қартая бастайды, ақшар болады, және олар Локидің оның жоғалуына кінәлі екенін түсінеді. Локи оны қайтаруға уәде береді және соқырқұс нысанында жолға шығып, ақыры оны Тьязи үйінде жалғыз табады. Оны жаңғаққа айналдырып, Асгардқа қайта ұшып кетеді. Тьязи Идуннның жоғалғанын білген соң, қайтадан бүркіт кейпіне еніп, Локи мен оның құнды жүгін қуалайды. Құдайлар Асгардтың ауласында өрт жағып, Локи жеткенде оны тұтандырады. Өзінің жылдамдығын тоқтата алмай, Тьязи оттың ішіне құлайды, қауырсындары жанып, жерге түседі, сосын құдайлар оған шабуыл жасап, өлтіреді. Идуннға қатысты түрлі теориялар бар, оның ішінде оның құнарлылықпен байланысы және прото-үнді-еуропалық дініндегі болу мүмкіндігі де қарастырылады. Идунн көптеген көркем туындылардың тақырыбы болған, сондай-ақ кейде қазіргі заманғы мәдениетте де еске алынады.

Атауы

Идунн есімі әртүрлі жорытқанда, "мәңгі жас", "жаңартушы" немесе "жаңартатын" деген мағына береді. Қазіргі ағылшын алфавитінде eth (ð) әрпі болмағандықтан, Iðunn кейде Idhunn, Idunn, Idun немесе Ithun деп ағылшынша жазылады. Әйел есімін білдіру үшін кейде "а" қосымшасы қосылып, Идуна және Идунна сияқты түрлер пайда болады. Идунн есімі бірнеше тарихи дереккөздерде жеке есім ретінде кездеседі, ал "Ланднамабок" Исландияда бұл есімнің пұтқа табыну дәуірінен (10 ғасыр) бері қолданылып келе жатқанын көрсетеді. "Ланднамабок" Идунн есімді екі әйел туралы айтады: Идунн Арнардотир, ерте қоныс иесінің қызы, және Идунн Молда Гнупсдотир, кітапта тіркелген ең алғашқы қоныс иелерінің бірінің немересі. Идунн есімінің Идонея есімінің шығу тегі болуы мүмкін деген теория бар. 19 ғасырдағы автор К.М. Йонг Идонеяның Идунннан шыққандығы "дәл келгендігін" жазады, сонымен қатар Идонея латынның "idoneus" (сай) сөзінің әйелдік түрі болғанымен, роман тілдерінде оның жоқтығы оның жастық алмаларының солтүстік құдайының жай ғана классификациясы екенін көрсетеді. 19 ғасырдың ғалымы Якоб Гримм идисилермен этимологиялық байланыс мүмкіндігін ұсынады. Гримм "идистің бастапқы түрі Идунн құдайымен байланысты болуы мүмкін" дейді. Гримм сондай-ақ Идуннның басқа есіммен де белгілі болуы мүмкін екенін және "Идунн Саем. 89а бойынша эльф сөзі сияқты көрінеді, бірақ құдайдың басқа есімін естімедік" деп қорытындылайды.

Эдда прозасы

Идунн «Прозалық Эдда» кітабының «Гилфагининг» бөлімінің 26-тарауында таныстырылады. Мұнда Идунн Брагидің әйелі және оның алмаларын сақтайтын эскидің (көк ағаштан жасалған, көбінесе жеке заттарды тасымалдауға арналған ағаш қорап) сақтаушысы ретінде сипатталады. Құдайлар қартайған кезде алмаларды шағып алады, содан кейін олар қайтадан жас болады, бұл Рагнарёкке дейін болады деп айтылады. Ганглери (Гилфи патшаның кейпінде) Идуннның адалдығы мен қамқорлығына құдайлардың үлкен үміт артып отырғанын айтады. Жоғары (High) күлімсіреп, бір кезде бақытсыздыққа тап келгенін, ол туралы Ганглериге айта алатынын, бірақ алдымен ол ассирлердің есімдерін естігісі келетінін және құдайлар туралы ақпарат беруді жалғастыратынын мәлімдейді. «Skáldskaparmál» кітабында Идунн өзінің бірінші тарауында (55-нөмірленген) Асгардтағы Эгирдің тойында тақтарында отырған сегіз асынжурдың (құдайлардың) бірі ретінде есімдері аталады. 56-тарауда Браги Эгирге Идуннның Йоттун Тьязиден қамауға алынуы туралы айтады. Брагидің сөзіне сүйенсек, бүркітті (Тьязинің кейпінде) таяқпен соққаннан кейін Локи құсқа жабысып қалады. Локи аспанға қарай тартылады, оның аяқтары тас, қиыршық тас және ағаштарға тиеді, қолынан шығып кетпесінен қорқып, ол құсқа мейірімділік тілеп жалбарынады. Бүркіт келіседі, бірақ Локи Асгардтың қауіпсіздігінен Идуннды, оның жастық алмаларын алып келуге салтанатты түрде ант беруі шартымен. Локи Тьязидің шарттарын қабылдап, Один мен Хёнирге қайта оралады. Локи мен Тьязи келіскен уақытта Локи Идуннды Асгардтан «бір орманға» шығарып, оған сақтап қалуға тұрарлық алма тапқанын айтады. Сонымен қатар, ол өзінің алмаларын өзімен бірге алып келуін, сонда ол оларды өзі тапқан алмалармен салыстыра алатынын ескертеді. Тьязи бүркіт пішінде келіп, Идуннды алып, онымен бірге ұшып кетеді және оны өзінің үйіне, Тримхеймрге алып кетеді. Идуннның жоғалуынан кейін ассирлер қартайып, сұрлана бастайды. Ассирлер жиналып, бір-бірінен Идуннның соңғы рет қашан көрінгенін сұрайды. Ассирлер Идуннның соңғы рет Локимен бірге Асгардтан шығып кеткенін біледі, сондықтан Локи тұтқындалып, сотқа шақырылады. Локиге өлім және азаптау қаупі төнеді. Қорқып қалған Локи Фрейя құдайы өзіне «жазғырғыш пішінін» берсе, Идуннды Йоттунхеймде іздейтінін айтады. Фрейя Локиге соқыр пішін береді, ол онымен солтүстікке, Йоттунхеймге ұшып кетеді. Бір күннен кейін Локи Тьязидің үйіне жетеді. Ол Тьязи теңізде қайықта жүргенін, Идуннды үйде жалғыз қалдырғанын біледі. Локи әйел тәңірін жаңғаққа айналдырып, оны тырнақтарымен ұстап, мүмкіндігінше тез ұшып кетеді. 86-тарауда Идунн туралы мынандай мәліметтер беріледі: «Брагидің әйелі», «алмалардың сақтаушысы», ал оның алмалары «ассирлердің ежелгі емдігі». Сонымен қатар, оны Тьязидің ұрлау оқиғасына байланысты «Тьязидің олжасы» деп атауға болады. Х ғасырдағы «Haustlöng» поэмасының бір бөлімінде, Хвинирдің скальді Тьодольф өзіне берілген, өте егжей-тегжейлі қалқанның ұзақ сипаттамасын береді, онда Идуннның ұрлануы бейнеленген. «Haustlöng» поэмасының келтірілген бөліктерінде Идунн «ассирлердің қартайған шағына емді білетін қыз», «құдайлардың әйелі», «але Гефн», «ассирлердің досы» деп аталады. 33-тарауда Идунн Эгирге келген алты асынжурдың бірі ретінде есімдері аталады. Идунн «Прозалық Эдда» кітабының 75-тарауында соңғы рет тізімдегі асынжурлардың бірі ретінде кездеседі.

Алма мен құнарлылық

Идунн туралы сақталған бірнеше әңгімелер оның жастығында алмаларды сақтағанын айтады. Ағылшын ғалымы Хилда Эллис Дэвидсон алмаларды германдық діншілдіктің діни амалдарымен байланыстырады. Ол 9 ғасырдағы Норвегиядағы Осеберг кемесінің жерлеу орнынан алма сауыттары табылғанын, ал Англияда және Еуропа құрлығының басқа жерлеріндегі германдық халықтардың ертедегі қабірлерінде жеміс пен жаңғақ (Идуннның «Скалскапармал» дастанында жаңғаққа айналғаны сипатталған) табылғанын, мұның символдық мағынасы болуы мүмкін екенін және жаңғақтың әлі күнге дейін Оңтүстік-Батыс Англияда құнарлылықтың танылған символы екенін атап көрсетеді. Дэвидсон алма мен Ванирлер арасындағы байланысты атап өтеді, Ванирлер – норвегиялық мифологиядағы құдайлар тобы. «Скирнисмал» дастанының 19 және 20 шумақтарында Ванирлердің басты құдайы Фрейрдің елшісі ретінде әрекет еткен Скирнирдің әдемі Гердрге сүйіспеншілік білдіру үшін он бір «алтын алманы» сыйлағанын мысалға келтіреді. «Скирнисмал» дастанында Гердр 16 шумақта өзінің ағасының өлтірушісін еске алады, Дэвидсонның айтуынша, бұл Гердрдің Идуннмен байланысты болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді, себебі олар осы жағынан ұқсас. Дэвидсон сондай-ақ, норвегиялық мифологияда құнарлылық пен алманың арасындағы қосымша байланысты атап көрсетеді; «Вөлсунга сагасының» 2-тарауында, үлкен құдай Фригг Рерирге бала сұрағаннан кейін Одинге дұға еткен соң алма жібергенде, Фриггтің елшісі (қара құс түрінде) алманы оның тізесіне тастап кеткен. Дэвидсон 11 ғасырға жататын шалдық Þórbjörn Brúnason поэмасында қолданылған «Хель алмалары» деген «ерекше» тіркеске назар салады. Дэвидсонның пікірінше, бұл шалдық алманы өлгендердің тағамы деп ойлаған болуы мүмкін. Бұдан өзге, Дэвидсон потенциалды германдық құдай Нехаленния кейде алмамен бейнеленгенін және ерте ирландтық әңгімелерде осыған ұқсас мотивтер кездесетінін айтады. Дэвидсон Солтүстік Еуропада алма өсірудің Рим империясының кезінен басталып, Еуропаға Таяу Шығыстан келгенін, ал Солтүстік Еуропада өсетін алма ағаштарының жергілікті түрлері кішкентай және ащы болғанын мәлімдейді. Дэвидсон Идунн бейнесінің «ежелгі символдың – басқа әлемнің өмір сыйлайтын жемісінің қамқоршы құдайының көмескі көрінісі болуы керек» деген қорытындыға келеді.

Басқа

Джон Линдоу Идуннның мүмкін этимологиялық мағынасы – "мәңгі жас" екенін айтады, бұл Идуннның алмасыз-ақ құдайларға мәңгілік жастық сыйлау қабілетін иеленуіне мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Хаустлонг поэмасында алма туралы есімдер жоқ, бірақ Идунн "эсирлердің мәңгілік өмірін түсінген бойжеткен" деп сипатталады. Линдоу Идуннның қашқындалуын құдайлар үшін "ең қауіпті сәттердің бірі" деп санайды, себебі әйел жотндардың құдайларға қалыпты бағыты кері қайтады. Ричард Норт Haustlöng скальдикалық өлеңін зерттеу барысында: "[Идунн] құдайлардың жастық пен сұлулықтары үшін сенген Фрейяның бір қыры ретінде түсіндірілуі мүмкін" деген пікір білдіреді.

Қазіргі заманның ықпалы

Идунн көптеген көркем туындылардың нығаны болған. Осы туындылардың қатарында Г. Э. Фрейндтің "Идун" (1821 ж.), "Идун" (1843 ж.) және К. Г. Кварнстромның "Идун som bortrövas av jätten Tjasse i örnhamn" (гипс мүсіні, 1856 ж.), Нильс Бломмердің "Brage sittande vid harpan, Idun stående bakom honom" (1846 ж.), К. Хансеннің "Идундар Валгаллаға оралуы" (С. Хаммердің суретінен үлгі алынған 1862 жылғы ағаш кескіндемесі), К. Эренбергтің "Браги және Идун, Балдер және Нанна" (1882 ж. суреті), Дж. Дойл Пеноуздің "Идун және алмалар" (1890 ж.), Карл Ларссонның "Брита Идун ретінде" (1901 ж.), Джон Бауэрдің "Локи және Идун" (1911 ж.), Б. Е. Уордтың "Идун" (1905 ж., су түсі) және Э. Доеплердің "Идун" (1901 ж.) туындылары бар. 19 ғасыр композиторы Рихард Вагнердің "Нибелунгтер сақинасы" опера циклында Фрейя бейнесі, Идуннмен біріктірілген Фрейя құдайының нұсқасы ретінде көрінеді. Бірнеше басылым осы құдайдың атымен аталады. Америка Құрама Штаттарындағы германдық неопагандық топтың басылымы – The Troth (Idunna, Диана Л. Паксон редакциялаған) құдайдың атын алып жүреді. Швециялық әйелдер журналы Idun өзінің туында Идунның алмалы себетімен бейнеленген. Сонымен қатар, 1906 жылдан 1924 жылға дейін жарық көрген америкалық швед тіліндегі әйелдер журналы Nya Idun ("Жаңа Идун") да осы атпен танымал болды. 176 Iduna астероиді Sällskapet Idun ерлер қауымдастығының құрметіне аталған. Идунн Монс – Венера планетасының тауы. 2024 жылы Швеция теңіз басқармасы жаңадан сатып алынған екінші қол мұзқұрғаштың атын Идун деп өзгертті, бұл кеме ескірген шведтік мұзқұрғаш паркін "жаңартуға" қабілетті екенін көрсетеді.