Кіріспе
Жоғары беріктіктегі қаптамалар маңызды көліктерді оқтардан, снарядтардан және т.б. қорғау үшін қолданылады. Әскери көліктер әдетте шрапнель, оқ-дәрілер, снарядтар, ракеталар және зымырандардың соққысына төтеп беру үшін броньдалған, осылайша ішіндегі адамдарды жаудың атысынан қорғайды. Мұндай көліктерге танктер, ұшақтар және кемелер сияқты броньды жауынгерлік көліктер жатады. Азаматтық көліктер де броньдалуы мүмкін. Бұл көліктерге шенеуніктер (мысалы, президенттік лимузиндер), тілшілер және басқа да адамдар соғыс аймақтарында немесе зорлық-зомбылық қылмыстары жиі болатын жерлерде пайдаланатын көліктер кіреді. Қауіпсіздік фирмалары ақшаны немесе құнды заттарды тасымалдау үшін броньды автомобильдерді де жиі пайдаланады, бұл қарақшылық немесе жүктерді ұрлау қаупін азайтады. Көлік құралдарында қасақана шабуылдан басқа қауіптерден қорғану үшін де бронь қолданылуы мүмкін. Кейбір ғарыш кемелері микрометеориттерден немесе ғарыш қалдықтарының сынықтарынан қорғану үшін арнайы броньмен жабдықталған. Қазіргі заманғы реактивті қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтарда желдеткіш, компрессор немесе турбина қанаттары бұзылған жағдайда жарақаттарды немесе ұшақ корпусын зақымдамау үшін желдеткіш корпусының айналасына арамидтік композиттік кевлар қаптамасы немесе газ турбиналық қозғалтқыштар корпусына орнатылған қалдықтарды ұстау қабырғалары болады. Көліктің дизайны мен мақсаты орнатылатын бронь мөлшерін анықтайды, себебі бронь көбінесе өте ауыр болады және артық бронь жылдамдықты шектейді. Бұл мәселені азайту үшін букипапер және алюминий көбігінен жасалған бронь пластиналары сияқты жаңа материалдар (наноматериалдар) мен материалдардың құрамын зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
Болат
Біртекті гомогенді броня мықты, қатты және берік (жоғары жылдамдықты, қатты соққыға ұшқанда сынып қалмайды). Мұндай қасиеттерге ие болат, тиісті өлшемдегі құйма болаттан жасалған қалыптарды өңдеу және оларды қажетті қалыңдыққа дейін домалату арқылы өндіріледі. Домалату және соғу (болатты қызыл ыстық күйінде балғамен ұру) болаттағы дәнді құрылымды түзетіп, болаттың беріктігін азайтатын кемшіліктерді жояды. Домалату сонымен қатар болаттағы дәнді құрылымды созып, ұзын бойға бағыттайды, бұл жүктеме кезінде болатқа түсетін кернеудің металлдың ішінде таралуына және бір жерге шоғырланбауына мүмкіндік береді.
Алюминий
Алюминий салмағы жеңіл болуы қажет болған жағдайда қолданылады. Ол көбінесе бронетранспортерлерде (БТК) және бронеавтомобильдерде қолданылады. Әрине, бұл ең берік металл емес, бірақ арзан, жеңіл және жеткілікті түрде мықты, сондықтан оны оңай қорғаныс ретінде пайдалануға болады.
Темір
Темір кемелерде соғылған темір қолданылды. Еуропаның алғашқы темір бронясы 10-12,5 см қалыңдықтағы соғылған темірден және 1 метрге дейін қалыңдықтағы қатты ағаштан тұрды. Қазірде болаттың айқын артықшылығына байланысты болатқа алмастырылды.
Титан
Титанның тығыздығы алюминийден шамамен екі есе артық, бірақ оның жоғары беріктігі жоғары сапалы болаттарға ұқсас болуы мүмкін, бұл оған жоғары меншікті беріктік сипаттамасын береді. Сондай-ақ, титан жоғары серпімділікке және соққыға төзімділікке ие. Осының салдарынан, бағасы жоғары болғанына қарамастан, салмақ маңызды мәселе болатын салаларда қолданылады, мысалы, жеке бронекиім және әскери авиация. Оның маңызды қолданыс мысалдарының ішінде АҚШ Әуе күштерінің A-10 Thunderbolt II және советтік/ресейлік Sukhoi Su-25 шабуылдық ұшақтары бар, олар пилотты қорғау үшін ванна тәрізді титаннан жасалған қоршауды пайдаланады, сондай-ақ советтік/ресейлік Mil Mi-24 шабуылдық тікұшағы да бар.
Уран
Жоғары тығыздығының арқасында, кемітілген уран танк бронясында, болатты бронь пластиналарының арасына қойылып қолданылуы мүмкін. Мысалы, 1998 жылдан кейін құрастырылған кейбір M1A1HA және M1A2 Abrams танктерінің корпусының және мұнарасының алдыңғы бөліктерінде броньды жамылғының құрамында DU күшейтілген, ал қалғандарына жаңарту жоспары бар (Қобам бронясын қараңыз).
Пластик
Пластикалық металл – 1940 жылы британдық Әскери-теңіз министрлігі сауда кемелері үшін бастапқыда әзірленген көлік бронясының бір түрі. Бастапқы құрамы жарты дюйм өлшемді 50% таза гранит, 43% әктас минералы және 7% битумнан тұрды. Ол әдетте екі дюйм қалыңдықпен жабылатын және жарты дюймдік болатпен нығайтылатын. Пластикалық броня броньды тесуші оқтарды тоқтатуда өте тиімді болды, себебі қатты гранит бөлшектері оқты жолдан бұрып жіберетін, ал ол пластикалық броня мен болаттық арқалық пластина арасына кіретін. Пластикалық броняны болат арқалық пластина мен уақытша ағаш формасынан жасалған қуысқа құю арқылы жағуға болатын. Кейбір негізгі ұрыс танктерінің (MBT) бронясында полимерлер қолданылады, мысалы, модернизацияланған T-62 және T-55 танктеріне қосымша орнатылатын "BDD" бронясында қолданылған полиуретан.
Шыны
Оқтан қорғалған шыны – оқ тигенде бұзылуға ерекше төзімді шыныны белгілейтін әдеттегі термин. Индустрияда оны көбінесе оқтан қорғалған шыны немесе мөлдір броня деп атайды. Оқтан қорғалған шыны әдетте поликарбонат термопластик сияқты берік, бірақ мөлдір материалдардан немесе ламинатталған шыны қабаттарынан жасалады. Көзделетін нәтиже – стандартты шыны сияқты көрінісі мен жарық өткізгіш қасиеттері бар, бірақ шағын қарудан әртүрлі деңгейде қорғаныс беретін материал. Поликарбонат қабаты, әдетте Armormax, Makroclear, Cyrolon, Lexan немесе Tuffak сияқты өнімдерден тұрады және көбінесе қарапайым шыны қабаттарының арасына орналастырылады. Ламинатқа пластик қосылу соққыға төзімділікті қамтамасыз етеді, мысалы, балғамен, айдаһармен сияқты физикалық шабуылдардан. Пластик оқтан қорғану жағынан көп көмектеспейді. Пластиктен әлдеқайда берік шыны оқты жалғайды, осылайша оның тесілуіне кедергі жасайды. Осы типтегі оқтан қорғалған шыны әдетте 70–75 мм (2.8–3.0 дюйм) қалыңдықта болады. Ламинатталған шыныдан жасалған оқтан қорғалған шыны поливинилбутирал, полиуретан немесе этилен винил ацетатымен біріктірілген шыны табақтардан құралады. Осы типтегі оқтан қорғалған шыны Екінші дүниежүзілік соғыстан бері әскери техникада кеңінен қолданылып келеді; оның қалыңдығы 100–120 мм (3.9–4.7 дюйм) және әдетте өте ауыр. Жаңа материалдар әзірленуде. Олардың бірі – алюминий оксинитриді, ол әлдеқайда жеңіл, бірақ бір шаршы дюйміне 10–15 АҚШ доллары тұрады, демек әлдеқайда қымбат.
Керамикалық
Керамиканың ЖЖБ-ны (жылуды жеңуді) жеңудің нақты механизмі 1980-ші жылдары анықталды. Жоғары жылдамдықты түсірілім керамикалық материалдың ЖЖБ снарядының енуі кезінде сынып қалатынын көрсетті, нәтижесінде пайда болатын жоғары энергетикалық сынықтар қуыс зарядтың құрамындағы металл ағынының геометриясын бұзып, ену қабілетін күрт төмендетеді. Керамикалық қабаттарды күрделі броньдік жүйелердің құрамында да пайдалануға болады. Кейбір керамикалық материалдардың жоғары қаттылығы, оқ-дәрілердің кинетикалық энергиясын шашыратып, жоятын кедергі ретінде танылады.
Құрама
Композиттік бронь – физикалық қасиеттері едәуір өзгеше екі немесе одан көп материалдан құралған бронь; композиттік броньта қолданылатын ең көп таралған материалдар – болат және керамика. Композиттік бронь алғаш 1940 жылдары жасалған, бірақ пайдалануға кешірек, көп уақыттан соң енгізілді, ал алғашқы үлгілері көбінесе Chobham броні сияқты жаңа бронь түрлерінің арқасында назардан тыс қалды. Композиттік броньтың тиімділігі оның құрамына байланысты, ол кинетикалық энергияны өткірлейтін снарядтарға, сондай-ақ формалық зарядты оқ-дәрілерге қарсы тиімді болуы мүмкін; ауыр металдар кейде кинетикалық энергияны өткірлейтін снарядтардан қорғау үшін қосылады. Қазіргі батыс және Израильдің негізгі ұрыс машиналарын қолданылатын композиттік бронь көбінесе жарылғыш емес реактивтік бронь (NERA) элементтерінен – реактивтік бронь түрінен тұрады. Бұл элементтер көбінесе екі қатты пластинадан (әдетте жоғары қаттылықтағы болаттан) және олардың арасында төмен тығыздықтағы материалдан тұратын ламинат болып табылады. Соқтығысқанда аралық қабат кеңейіп, пластиналарды жылжытады, жылу «шоғырларын» бұзады және кинетикалық энергиямен ұшатын снарядтарды әлсіретеді. Бұл элементтердің артында бұзылған шоғырды немесе снарядты тоқтатуға арналған қосымша элемент орналасқан, ол жоғары қаттылықтағы болаттан, болат пен керамикадан жасалған композит немесе тіпті ураннан жасалған болуы мүмкін. Т-64 танкілерінен бастап кеңестік негізгі ұрыс машиналарын құрама бронь пайдаланды, ол көбінесе салыстырмалы түрде қалың болат пластиналар немесе қорытпалар арасында төмен тығыздықтағы толтырудан тұратын, мысалы, «Комбинация К». Мысалы, Т-64 мұнарасында құйма болат бронь қабаттарының арасында керамикалық шарлар мен алюминий қабаттары болды, ал Т-72 кейбір модельдерінде «Кварц» деп аталатын шыны толтыру қолданылды. Танк глацисі көбінесе болаттан жасалған «сэндвич» және төмен тығыздықтағы толтырудан – тексолиттен (шыны талшығымен күшейтілген полимер) немесе керамикалық пластиналардан тұратын. Кейінгі T-80 және T-72 мұнараларында жоғарыда талқыланғандай NERA элементтері болды.
Кемелер
Белдік броня – әскери кемелерде, әдетте линкорлар, крейсерлер және кейбір авианосецтердегі кеме корпусының (су кемесі) сыртындағы бронь жабыны. Әдетте, белдік кеме палубасынан су сызығының төменгі жағына дейін жабылады. Егер ол сыртқы корпусты құрамайтын болса, ішкі корпуста орнатылып, қорғанысты арттыру үшін көлбеу бұрышпен бекітілуі мүмкін. Зымыран немесе торпеда тиген кезде, белдік бронясы, жарылғыш бөлігі үшін тым қалың болу арқылы немесе оқтың бағытын өзгертетіндей көлбеу бұрышпен орнатылу арқылы тесілуін болдырмауға арналған. Көбінесе, негізгі белдік бронясына бірнеше метр қашықтықта торпедалық бөлім қосылады, ол негізгі белдік бронясы тесілген жағдайда да кеменің су өткізбейтін қасиетін сақтауға мүмкіндік береді. Белдік пен корпус арасындағы ауа кеңістігі кеменің суда қалқып тұру қабілетін де арттырады. Соғыс жылдарындағы кейбір кемелерде өндірісті жылдамдату және ресурстарды үнемдеу үшін қажетті деңгейден жұқа немесе аз көлемді белдік бронясы болған. Авианосецтердегі палуба бронясы әдетте ұшу палубасы деңгейінде орналасады, бірақ кейбір алғашқы авианосецтерде ангар палубасында болған. (Қорғалған ұшу палубасына қараңыз.)
Ұшақ
Қарулы қаптама ұшақтарда кең таралған емес, олар көбінесе жау ұшақтары мен жерден атылатын оқтардан қашу үшін жылдамдық пен маневрлік қабілеттеріне сенеді, соққыға қарсы тұруға тырыспайды. Бұған қоса, ірі калибрлі зениттік оқтарды немесе зымыран сынықтарын тоқтатуға қабілетті кез келген қарулы қаптама қабылдануға жарамсыз салмаққа әкелер еді. Сондықтан, ұшақтың өте маңызды бөліктері ғана, мысалы, катапульдік кресло мен қозғалтқыштар, әдетте қарулы қаптамамен жабдықталады. Бұл титанды қарулы қаптама ретінде кеңінен қолданылатын салалардың бірі. Мысалы, американдық Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II және советтік Sukhoi Su-25 шабуылдық ұшақтарында, сондай-ақ Mil Mi-24 Hind шабуылдық тікұшағында, ұшқыш пішін жағынан "ваннаға" ұқсайтын титаннан жасалған қоршауда отырады. Сонымен қатар, ірі ұшақтардың лобовой шынылары, тіпті азаматтық ұшақтарда да, құстардың соқтығысуынан немесе басқа да сынықтардан зақымдануды болдырмау үшін соққыға төзімді, ламинатталған материалдардан жасалады.
Қарулы жауынгерлік көліктер
Қазіргі кездегі ең қорғалған көліктер – негізгі жауынгерлік танктер, олар құрлық әскерлерінің алғы шебін құрайды және танкке қарсы басқарылатын зымырандарға, кинетикалық энергиямен тесіп өтетін снарядтарға, танкке қарсы жоғары жарылғыш қаруларға, ЯХБ қауіптеріне, ал кейбір танктерде тік траекториямен ұшырылатын снарядтарға да төтеп беруге арналған. Израильдің "Меркава" танктері осылайша жобаланған, әрбір танк бөлігі экипажды қорғау үшін қосымша броня ретінде жұмыс істейді. Сыртқы броня модульдік болып келеді және зақымдалған бөліктерді жылдам ауыстыруға мүмкіндік береді.
Орналасу
Тиімділік үшін, броньды жауынгерлік машинадағы (БЖМ) ең ауыр бронь оның алғы жағына орналастырылады. Танк тактикасы машинаны қорғаныс немесе кері шегіну операцияларында да жаудың атыс бағытына мүмкіндігінше қаратып отыруды талап етеді. Еңкейтілген және қисық бронь оның қорғанысын арттыра алады. Броньдық пластинаның қалыңдығы белгілі болған жағдайда, бұрышпен соққан оқ, тік соққан оққа қарағанда көбірек броньды тесіп өтуі керек. Бұрышты бет оқтың сырғып кету мүмкіндігін де арттырады. Бұл V формалы корпус конструкциясында көрінеді, ол жасалған жарылғыш құрылғының немесе минаның күшін экипаж бөлімінен ауыртпай, экипаждың аман қалу мүмкіндігін арттырады.
Қалқанды қаптамалар
Салқын соғыс кезінде көптеген бронетранспортты машиналардың (БТМ) ішкі жағында, экипаж бен жабдықты жау снарядтарының, әсіресе жойғыш-жарылғыш снарядтардың соққысынан бөлініп шығатын сынықтардан (шпалдан) қорғауға арналған шпал-линерлер орнатылған. Шпал-линерлер арамидтерден (Kevlar, Twaron), жоғары молекулалық полиэтиленнен (UHMWPE, Dyneema, Spectra Shield) немесе осыған ұқсас материалдардан жасалады.
Appliqué
Аппликациялық бронь, немесе қосымша бронь – AFV корпусына немесе мұнарасына бекітілген қосымша пластиналардан тұрады. Пластиналар кез келген материалдан жасалуы мүмкін және көліктің бастапқы броньын тесіп өте алатын қаруларға қарсы тұру үшін AFV-ге қосымша орнатуға арналған. Аппликациялық броньтың артықшылығы – көлік құралының қорғаныс деңгейін нақты қауіптің жағдайына қарай реттеу мүмкіндігі.
Импровизацияланған
Көлік броньлары кейде қарулы қақтығыс ортасында көлік экипаждары немесе жеке бөлімшелер тарапынан жасақталды. Екінші дүниежүзілік соғыста британдық, канадалық және поляк танк экипаждары Шерман танктерінің корпусына қосалқы танк рельстерін тіркеп дәнекерлеген. АҚШ танк экипаждары Шерман танктерінің корпусы мен мұнарасына жиі құм қаптарын қосып, металл конструкциялардан жасалған күрделі торлармен жабдықтайтын. Кейбір Шерман танктері майданда ауыр броньды M4A3E2 шабуылдық танктерінен алынған майдандық плиталармен және басқа броньмен күшейтіліп, «Импровизациялық Джумбо» деп аталды. Вьетнам соғысында АҚШ-тың «оқ-тұғырлы жүк көліктері» құм қаптарымен және жергілікті дайындалған болат бронь плиталарымен қоршалды. Соңғы кезде АҚШ әскерлері Иракта Хамвилерді және түрлі әскери көліктерді металл қалдықтарымен брондады, американдықтар бұны «таулы бронь» немесе «хажи бронь» деп атады. Слат броньын РПГ-27 және РПГ-29 сияқты тандемдік зарядты снарядтармен жеңуге болады.
Электрлік бронь
Электрлік бронь – Ұлыбританиядағы Қорғаныс ғылымдары және технологиялар зертханасының соңғы жетістігі. Көлік құралына бір-бірінен оқшаулағыш материалмен бөлінген екі жұқа қабық орнатылады. Сыртқы қабық зор электр зарядын сақтайды, ал ішкі қабық жерге қосылған. Егер келіп соққан қызу шашырауы (HEAT) сыртқы қабықтан өтіп, қабықтар арасында байланыс жасаса, электр энергиясы шашырау арқылы өтеді және оны жояды. Қазіге дейін жасалған сынақтар өте үміт береді, сондай-ақ жүйелерді жақсарту кинетикалық энергиямен (KE) енуге қарсы қорғанысқа мүмкіндік береді деген үміт бар. Болашақ жылдам әсер ететін жүйе (FRES) бронетранспорттық құралдарының жасаушылары осы технологияны қарастырып жатыр.