Аскулум шайқасы: Пирр жеңісінің бастауы

Кіріспе

279 ж.б.б. Пирр соғысының шайқасы

Аскулум шайқасы 279 ж.б.б. Аскулум қаласының жанында (қазіргі Асколи Сатриано) Рим Республикасының консулдары Публий Деций Мус және Публий Сулпиций Саверрио басқаруымен, Эпир патшасы Пиррдің әскерлері арасында өтті. Бұл шайқас Пирр соғысы барысында, 280 ж.б.б. Гераклея шайқасынан кейін болды, ол соғыстың алғашқы шайқасы еді. Бұл шайқас туралы үш ежелгі тарихшы – Галикарнас Дионисий, Плутарх және Кассий Дио айтқан. Аскулум Италияның оңтүстігіндегі Лукания аймағында орналасқан. Аскулум шайқасы – түпнұсқа "Пирр жеңісі" болып табылады.

Прелюдия және әскерлер

Кассиус Дион 280/279 ж. қысында екі жақтың да келесі шайқасқа дайындалғанын жазды. 279 ж. көктемде Пирр Апулияға шабуыл жасады. Көптеген елдер басып алынды немесе капитуляциялады. Римдіктер оны Аскулум маңында кездестіріп, оған қарсы лагерь құрды. Плутархтың айтуынша, әскерін демалдырғаннан кейін Пирр римдіктермен шайқасу үшін Аскулумға жорық жасады. Дионисий Галикарнасскийдің мәліметінше, Пиррдің 70 000 жаяу әскері болды, олардың 16 000-ы гректер еді. Римдіктердің 70 000-нан астам жаяу әскері болды, олардың шамамен 20 000-ы римдіктер (әрқайсысында 4 000 сарбаз болған төрт легион), ал қалғаны одақтас әскерлерінен тұрды. Римдіктердің 8 000-ге жуық атты әскері болды, Пиррдің одан сәл көп, сонымен қатар 19 соғыс пилі болды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы римдік сенатор Фронтин екі жақтың да күшін 40 000 адамға бағалады. Пиррдің әскерінде Теспротия, Амбракия және Хаон қалаларынан, Эпирдің екі қаласы мен бір аймағынан, сондай-ақ Аэтолия, Акарнания және Атаманиядан жалдамалы сарбаздар болды. Бұл гректер македондық фаланга түрінде шайқасты. Оның атты әскерлері Фессалиядан келді. Италияның оңтүстігіндегі Тарантум қаласының гректері Пиррдің одақтастары болды. Пиррдің Италияның оңтүстігіндегі үш итальяндық тайпасынан – брутийлер, лукандықтар және самниттерден де одақтастары болды. Дионисий Галикарнасскийдің айтуынша, Римнің одақтастарының арасында френтандықтар, марруциндер, пелигндер, даундар және умбриялықтар болды. Римнің одақтастары болған марстар мен вестиндерден де әскер бөлімдері болуы мүмкін. Пиррдің пилдері Гераклея шайқасында үлкен қорқыныш пен қирату әкелгендіктен, римдіктер оларға қарсы арнайы арбалар ойлап тапты. Олар төрт дөңгелекті, тік тіреулерге көлденең орнатылған бағаналы болды. Оларды кез келген бағытта бұруға болатын. Кейбіреулерінде темір үшқырлы жебелер, тікенектер немесе орақтар болды, ал кейбіреулерінде "ауыр темірді лақтыратын крандар" орнатылған. Арбалардың алдында көптеген таяқтар тігілген, оларға шайырмен жабылған мата оралған, олар отты ұстап тұрды. Арбаларда садақшылар, тас лақтырушылар, темір қазықтарды лақтырушылар және пилдердің денелері мен басын өртеуге арналған құралдары бар сарбаздар отырды. Римдіктерде мұндай 300 арба болды. Пирр эпироттар мен амбракиандардың македондық фалангасын, ақ қалқандары бар Тарантумнан жалдамалы сарбаздарды және оң жақ қанатына брутийліктер мен лукандықтарды орналастырды. Теспротиялықтар мен хаониялықтарды Аэтолиялықтар, Акарнаниялықтар және Атаманиялықтардан жалдамалы сарбаздармен бірге орталыққа орналастырды. Самниттер сол жақ қанатын құрады. Атты әскердің оң жақ қанатында самниттік, фессалиялық және брутийлік эскадроннары, сондай-ақ Тарантиялық жалдамалы сарбаздар тұрды. Сол жақ қанатында амбракиандық, лукандық және Тарантиялық эскадроннары, сондай-ақ Акарнаниялық, Этолиялық, Македониялық және Атаманиялық жалдамалы сарбаздар тұрды. Пирр жеңіл жаяу әскерін және пилдерді екі топқа бөліп, оларды қанаттардың артына, сәл биік жерге орналастырды. Пиррдің қатаң қысымға ұшыраған әскерлеріне көмектесу үшін майдан шебінің артында 2000 атты әскерінен құралған элиталық отряд болды. Римдіктердің бірінші және үшінші легиондары оң жақ қанатында тұрды. Біріншісі эпироттық және амбракиандық фалангамен, ал үшіншісі ақ қалқандары бар Тарантин фалангасымен және брутийліктермен, лукандықтармен шайқасты. Төртінші легион орталықта тұрды. Екінші легион оң жақ қанатында болды. Латындықтар, вольскілер және кампандиялықтар (Рим Республикасының құрамында болған) және Римнің одақтастары төрт легионға бөлінді, олар римдік легиондармен араластырылып, барлық қатарларды нығайтуға жәрдемдесті. Жеңіл жаяу әскері мен пилдерге қарсы қолданылатын арбалар майдан сыртында тұрды. Римдік және одақтас атты әскерлері қанаттарда орналасты.

Cassius Dio wrote that during the winter of 280/279 BC both sides prepared for the next battle. In the spring of 279 BC, Pyrrhus invaded Apulia. Many places were captured or capitulated. The Romans came upon him near Asculum and encamped opposite him. In Plutarch's account, after resting his army, Pyrrhus marched to Asculum to confront the Romans. According to Dionysius of Halicarnassus, Pyrrhus had 70,000 infantry, of whom 16,000 were Greeks. The Romans had more than 70,000 infantry, of whom about 20,000 were Romans (four legions which at the time had 4,000 men each), the rest being troops from allies. The Romans had about 8,000 cavalry and Pyrrhus had slightly more, plus 19 war elephants. The 1st century AD Roman senator Frontinus estimated a strength of 40,000 men for both sides. Pyrrhus had men from Thesprotia, Ambracia, and Chaon, two cities and a district in Epirus, and mercenaries from the Aetolians, Acarnanians, and Athamanians. These Greeks fought in the Macedonian Phalanx battle formation. He had cavalry squadrons from Thessaly. The Greeks of the city of Tarentum, in southern Italy, were allies of Pyrrhus. Pyrrhus also had allies from three Italic peoples in southern Italy: the Bruttii, Lucani, and Samnites. Among the allies of Rome mentioned by Dionysius of Halicarnassus there were the Frentani, Marrucini, Paeligni, Dauni, and Umbrians. There might also have been contingents from the Marsi and Vestini, who were also allies of Rome. Since Pyrrhus' elephants had caused much terror and destruction in the Battle of Heraclea, the Romans devised special wagons against them. They were four wheeled and had poles mounted transversely on upright beams. They could be swung in any direction. Some had iron tridents, spikes, or scythes, and some had "cranes that hurled down heavy grappling irons". Many poles protruded in front of the wagons and had fire bearing grapnels wrapped in cloth daubed with pitch. The wagons carried bowmen, hurlers of stones, and slingers who threw iron caltrops and men who threw grapnels on fire against the trunks and faces of the elephants. The Romans had 300 such wagons. Pyrrhus lined up the Macedonian phalanx of the Epirots and Ambracians, mercenaries from Tarentum with white shields, and the Bruttii and Lucani allies on the right wing. The Thesprotians and Chaonians were deployed in the centre next to the Aetolian, Acarnanian, and Athamanian mercenaries. The Samnites formed the left wing. On the right wing of the cavalry were the Samnite, Thessalian, and Bruttii squadrons and Tarentine mercenaries. On the left wing were the Ambracian, Lucanian, and Tarentine squadrons and Acarnanian, Aetolian, Macedonian, and Athamanian mercenaries. Pyrrhus divided the light infantry and the elephants into two groups and placed them behind the wings, on a slightly elevated position. Pyrrhus had an agema of 2,000 picked cavalrymen behind the battle line to help hard pressed troops. The Romans had their first and third legions on the right wing. The first faced the Epirot and Ambracian phalanx and the Tarentine mercenaries. The third faced the Tarentine phalanx with white shields and the Bruttii and Lucani. The fourth legion formed the centre. The second legion was on the right wing. The Latins, Volsci, and Campanians (who were part of the Roman Republic) and Rome's allies were divided into four legions which were mingled with the Roman legions to strengthen all the lines. The light infantry and wagons which were to be deployed against the elephants were outside the line. Both the Roman and the allied cavalry were on the wings.

Шайқас

Плутархтың баяндамасында, шайқас екі күнге созылды. Кассиус Дио мен Галикарнастық Дионисийдің мәліметтерінде ол бір күнге дейін жалғасты. Плутархқа сәйкес, шайқасты Пирр жеңіп алды, ал Кассиус Дио бойынша, римдіктер жеңіске жетті. Галикарнастық Дионисий шайқастың нәтижесін атап көрсетпеді.

Плутархтың есебі

Плутархтың мәліметінше, шайқас екі күнге созылды. Пирр әскерін демалдырып, римдіктерге қарсы Аскулумға жорық жасады. Бірақ, өзеннің орманды жағаларына байланысты, ол атты әскерін немесе пілдерін римдіктерге қарсы қолдана алмайтын жерге түсіп қалды. Ұрыс қатты болды, көптеген адамдар қаза тапты немесе жараланды, содан кейін шайқас қараңғылықтың келуімен тоқтатылды. Түнде Пирр бір топ әскерді жіберіп, майданның қолайсыз жерлерін басып алды, осылайша пілдерін тегіс жерде орналастырып, шайқасуға дайындалды. Ол пілдердің алдына көптеген садақшылар мен сүмбіле тастаушыларды орналастырып, тығыз қатарда шабуылға шықты. Римдіктер бұрынғыдай бүйірге жылға немесе қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік таппады. Олар тегіс жерде, тікелей шабуылмен соғысуға мәжбүр болды. Олар македондық найзаларға қарсы қылыштармен атойын күресті, пілдер шабуылға шығар алдында жау әскерін кері қайтаруға тырысты. Қарсылық көрсеткеніне қарамастан, олар пілдермен жеңіліп, лагеріне қашты.

Кассиус Дионың есебі

Кассиус Дио екі жақтың бірнеше күн бойы бір-бірінен аулақ болғанын жазды. Публий Деций Мус (б.з.д. 279 жылғы екі консулдың бірі) өзін әкесі мен атасы сияқты құрбан етуге дайындалып жатыр деген қауесет тарады. Құрбан етуде римдік қолбасшы өзінің өмірін құрбан ететін, жаудың қатарына шабуылдайтын және рим әскері басымдыққа түскен кезде жеңіс үшін құдайларға берген уәдесін орындайтын. Бұл римдік сарбаздарды жігерлендірді. Бұл қауесет Пиррдің италиялық жақтастарын алаңдатты, олар Децийдің өлімі оларды құртады деп сенді. Пирр оларды сендіруге тырысты және Деций отбасы құрбан ету кезінде киетін киімдерді кигендерді тірідей ұстауға бұйрық берді. Ол Публий Децийге: "Сен өз ниетіңе жете алмайсың, тірідей ұсталсаң, қиналып өлесің", - деп хабар жіберді. Рим консулдары: "Бізге құрбан етуге түсудің қажеті жоқ, себебі римдіктер оны құрбан етусіз жеңеді", - деп жауап берді. Кассиус Дионың айтуынша, екі лагерь арасындағы өзенді кесіп өту оңай болған жоқ. Римдіктер Пиррден оны ешкімге тигізбей кесіп өтуге рұқсат бере ме, әлде екі әскер де зиянсыз кесіп өтіп, осылайша олардың батырлығын анық сынап көруге рұқсат бере ме деп сұрады. Пирр өзінің пілдерінің күшіне сенімді болғандықтан, римдіктерге өзенді кесіп өтуге рұқсат берді. Бірақ римдіктер өздерінің соғыс машиналарын пілдерге қарсы қолданып, от пен оқ-дәрі атты. Римдіктер эпироттарды біртіндеп кері шегіндіріп, Пирр пілдерді соғыс машиналарын алысқа жылжытты. Ол оларды рим кавалериясына шабуыл жасау үшін пайдаланды, бірақ пілдер оларға жақындамай тұрып-ақ оларды жеңді. Сонымен қатар, даундардың бір бөлігі эпироттардың лагеріне шабуыл жасады. Бұл римдіктерге жеңіс сыйлады, себебі Пирр өз әскерлерінің бір бөлігін оларға қарсы жібергенде, қалғандары лагерь құлап, серіктері қашқан деп күдіктенді. Осыдан кейін олар шегінді. Көптеген адамдар қаза тауып, Пирр мен оның көптеген офицерлері жарақат алды. Басқалары азық-түлік пен медициналық көмектің жетіспеуінен кейін қайтыс болды. Пирр римдіктер бұл туралы білгенше Тарентқа қайтып келді. Римдіктер оны қумайды, себебі олардың көптеген әскерлері жараланған еді. Олар Апулияда қыстады, ал Пирр үйінен әскер мен ақша шақырып алып, басқа да дайындықтарын жалғастырды.

Cassius Dio wrote that the two sides avoided each other for several days. There were rumours that Publius Decius Mus (one of the two consuls for 279 BC) was getting ready to devote himself like his father and grandfather. In a devotio a Roman commander sacrificed his life by launching himself into the enemy ranks as a vow to the gods in exchange for victory when the Roman troops were overwhelmed. This galvanised the Roman soldiers. The rumour alarmed the Italic followers of Pyrrhus, who believed that Decius' death would ruin them. Pyrrhus endeavoured to reassure them and ordered them to seize alive anyone who wore the garments the Decii family used when devoting themselves. He sent a man to tell Publius Decius that he would not succeed in his intent and after being taken alive he would die miserably. The Roman consuls replied that there was no need to resort to a devotio because the Romans would defeat him without it. In Cassius Dio's version of the battle, the river between the two camps was not easy to ford. The Romans asked whether Pyrrhus would choose to cross it unmolested or whether he would allow them to do so unharmed so that the two forces would fight intact, thus giving an accurate test of their valour. Pyrrhus, confident of the strength of his elephants, allowed the Romans to cross the river. However, the Romans deployed their wagons against the elephants, shooting fire and missiles. The Romans gradually forced the Epirotes back until Pyrrhus moved the elephants to the other end of the line, away from the wagons. He used them to charge the Roman cavalry, which was routed by the elephants before they even got close. Meanwhile, some Dauni had set out against the camp of the Epirotes. This won the battle for the Romans because when Pyrrhus sent some of his men against them, the rest suspected that the camp had fallen and that their companions had fled. Because of this they gave way. Many fell and Pyrrhus and many of his officers were wounded. Others died later because of lack of food and of medical supplies. Pyrrhus withdrew to Tarentum before the Romans became aware of this. The Romans did not pursue him because many of their men were wounded. They went into winter quarters in Apulia, while Pyrrhus sent for soldiers and money from home and went on with his other preparations.

Галикарнасс Дионисийдің жазбасы

Дионисий Галикарнасскийдің баяндамасында римдік атты әскері қолға-қол, тұрақтап соғысты, ал грек атты әскері қанаттан маневр жасады. Римдіктерді гректер қуып келгенде, олар жылқыларын бұрып, жаяу әскермен шайқасты. Шабыс тең келгенде гректер оңға бұрылып, бір-бірінің басынан өтіп, сосын жауға шабуыл жасады. Әрбір әскердің оң қанаты күштірек болды. Македониялық фаланга бірінші рим легионы мен олармен бірге шайқасқан латындықтарды кері тартты. Пирр римдіктердің қиын жағдайға түскен бөлігіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Римдіктер оларға қарсы арбаларды жіберіп, бастапқыда біршама сәттілікке жетті. Сосын пілдерді басқарғандар оларды алға жылжытпай, сөрелерін жерге тастады. Жеңіл қаруланған грек әскерлері арбаларға шабуыл жасады, ал олардағылар жақын жаяу әскер қатарына қашып, оларды дүрліктірді. Пирр әскерінің ортасындағы брутийліктер мен луканиялықтар римдік төртінші легионының қарсы тұруынан қашып кетті. Шеп бұзылғанда тарантиндіктер де қашып кетті. Пирр әлсіреген шепке көмектесу үшін оң қанатынан әскер мен атты әскердің бір бөлігін жіберді. Арпиден (4000 жаяу және 4000 атты) көмекке келген дауниялықтардың бір бөлігі, жаудың тылына баратын жолмен келе жатқанда, кездейсоқ Пиррдің лагеріне жақындады. Олар лагерьге шабуыл жасауға бекінді. Пирр лагерьге пілдер мен ең батыл атты әскерді жіберді, бірақ олар келгенше лагерь алынып, өртке тоғыстырылды. Дауниялықтар жылқы мен пілдердің көтеріле алмайтын төбеге қашты. Жау отряды қарсыластарын жеңген үшінші және төртінші легиондарға шабуыл жасады. Олар тік және орманды төбеге қашып, шайқасқа тұрды. Пиррдің жылқылары мен пілдері оларды қуып жете алмаса да, садақшылар мен сүңгі жибірушілер көптерін өлтіріп, жаралады. Пирр атамандықтарды, акарнаниялықтарды және бір бөлігі самниттерді жіберді. Римдіктер атты әскер отрядарын алға жіберіп, екі күш төбе етегінде қақтығысты, көптеген адам қаза тапты. Екі тарап та күн батқанға дейін әскерлерін кері шақырды. Римдіктер өз лагеріне жету үшін өзеннен өтті. Пиррдің әскері лагердегі шатырларынан, жүк көтеруші жануарларынан және жүктерінен айырылып, төбеде лагерь құрып, түнді ашық ауада, тамақсыз өткізді. Жарақат алғандардың көптегені осы жағдайдан көз жұмды.

In the account of Dionysius of Halicarnassus, the Roman cavalry engaged in hand to hand, stationary combat, and the Greek cavalry engaged in flanking manoeuvres. When the Romans were pursued by the Greeks, they turned their horses around and fought the infantry. When the battle was even, the Greeks swerved to the right, counter marched past one another and then turned to charge the enemy. The right wing of the infantry of each army was the stronger one. The Macedonian phalanx repulsed the first Roman legion and the Latins who fought alongside it. Pyrrhus ordered the elephants to charge the part of the Roman line which was in difficulty. The Romans sent the wagons against them, with some initial success. Then the men leading the elephants stopped driving them forward and threw down spears. Lightly armed Greek troops attacked the wagons and those who manned them fled into the nearest infantry line, throwing it into confusion. The Bruttii and Lucanians in the middle of the formation of Pyrrhus fled when they were repulsed by the Roman fourth legion. When the line was broken through, the Tarentines also fled. Pyrrhus sent part of the agema and part of the cavalry on the right wing to help this weakened line. Some of the Daunians from Arpi (4000 infantry and 4000 cavalry), who had been sent to help, got close to Pyrrhus’ camp by chance while travelling on a road that led to the enemy's rear. They decided to attack the camp, and after having heard from some prisoners that it had but a few guards, attacked on all sides. Pyrrhus sent the elephants and the bravest cavalrymen to the camp, but it was taken and set on fire before they arrived. The Daunians fled to a hill which could not be ascended by horses or elephants. The enemy detachment then attacked the third and fourth legions, which had routed their opponents. After fleeing up a steep and wooded hill, they lined up in battle order. Although the horses and elephants of Pyrrhus could not pursue them, many were killed or wounded by bowmen and slingers. Pyrrhus sent forward the Athamanians, the Acarnanians and some of the Samnites. The Romans sent forward some cavalry squadrons, and the two forces clashed with many casualties at the bottom of the hill. Both sides recalled their troops just before sunset. The Romans crossed the river to reach their camp. Pyrrhus, whose forces had lost the tents, pack animals and baggage which were kept in the camp, encamped on a hill and spent the night outdoors and without food. Many of the wounded died as a result of the conditions.

Салдары

Плутархтың айтуынша, Иероним Кардиялық римдіктер 6000 сарбаз жоғалтқанын, ал Пирр өзінің естеліктерінде 3505 сарбаз жоғалтқанын жазған. Ол Дионисий Халикарнасский Аскулумдағы екі шайқас туралы да, римдіктердің мойысқан жеңілісі туралы да ештеңе айтпағанын, ал Дионисий (қазір жоғалған бір бөлігінде) екі тараптан да 15000-нан астам адам шайқаста қаза тапқанын жазғанын мәлімдеді. Плутарх сондай-ақ Пиррдің өзін құттықтаған адамға: «Егер римдіктермен тағы бір шайқаста жеңіске жетсек, біз толығымен құрып кетеміз» дегенін айтты. Бұл оның Италияға әкелген күшінің көп бөлігі мен көптеген қолбасшыларын жоғалтуының салдарынан болды. Ол өз жерінен қосымша күш шақыра алмады, ал Италиядағы одақтастары салқын қарай бастады. Римдіктер керісінше, өз күштерін «іштен ағып шыққан бұлақтай» жылдам толықтырып, жеңіліске ұшырағанда да батылдықтары мен нық қадамдарынан айнылмады. Римдіктерге қарсы соғыста жеңіске жете алмайтынын түсінген Пирр, Сицилияның шығыс және оңтүстік бөлігіндегі грек қалаларының Карфагендіктерге қарсы көмек сұрауына жауап берді. Ол Сицилияға барып үш жыл соғыс жүргізді. Оның Оңтүстік Италиядағы одақтастары оны тастап кеткеніне ашуланды. Ол Лилибеум бекінісінен басқа Сицилиядағы Карфагеннің барлық иеліктерін басып алды. Бірақ оның осы қаланы қоршауы сәтсіз аяқталды. Содан кейін ол Африкадағы Карфагеннің жерін басып алу үшін үлкен флот құруды жоспарлады. Ол кемелерді жабдықтау және адаммен қамтамасыз ету үшін грек қала-мемлекеттеріне тирандықпен қатысты. Осы қалалар оған қарсы шықты. Ол Италияның оңтүстігіне қайтуға мәжбүр болды. Ол 275 ж.б.д. Beneventum шайқасында римдіктермен шайқасты, онда жеңілді. Одан кейін ол Италиядан Епирге қайтып оралды.